[Blog] [MP3 Musica] [MP3 Audiobook] [Letture Creative] [Musica Creativa]
[Italiano] [English] [Francais] [Deutsch] [Espanol] [Portugues] [Danish] [Esperanto] [Norwegian] [Sanskrit]
[Tagalog] [Bulgarian] [Swedish] [Finnish] [Latin] [Greek] [Polish] [Icelandic] [Lithuanian] [Russian]
[Punch] [Appunti di informatica libera] [Wikipedia School]
| PAGE | ||
READING MATTER |
||
Introductory Suggestions |
194-195 | |
The Labors of Hercules |
196-203 | |
P. Cornelius Lentulus: The Story of a Roman Boy |
204-215 | |
APPENDIXES AND VOCABULARIES |
||
Appendix I. Tables of Declensions, Conjugations, Numerals, etc. |
226-260 | |
| Appendix II. Rules of Syntax | 261-264 | |
| Appendix III. Reviews | 265-282 | |
| Special Vocabularies | 283-298 | |
| Latin-English Vocabulary | 299-331 | |
| English-Latin Vocabulary |
332-343
|
|
| INDEX | 344-348 | |
How to Translate. You have already had considerable practice in translating simple Latin, and have learned that the guide to the meaning lies in the endings of the words. If these are neglected, no skill can make sense of the Latin. If they are carefully noted and accurately translated, not many difficulties remain. Observe the following suggestions:
1. Read the Latin sentence through to the end, noting endings of nouns, adjectives, verbs, etc.
2. Read it again and see if any of the words you know are nominatives or accusatives. This will often give you what may be called the backbone of the sentence; that is, subject, verb, and object.
3. Look up the words you do not know, and determine their use in the sentence from their endings.
4. If you cannot yet translate the sentence, put down the English meanings of all the words in the same order as the Latin words. You will then generally see through the meaning of the sentence.
5. Be careful to
a. Translate adjectives with the nouns to which they belong.
b. Translate together prepositions and the nouns which they govern.
c. Translate adverbs with the words that they modify.
d. Make sense. If you do not make sense, you have made a mistake. One mistake will spoil a whole sentence.
6. When the sentence is correctly translated, read the Latin over again, and try to understand it as Latin, without thinking of the English translation.
195 The Parts of a Sentence. You will now meet somewhat longer sentences than you have had before. To assist in translating them, remember, first of all, that every sentence conveys a meaning and either tells us something, asks a question, or gives a command. Every sentence must have a subject and a verb, and the verb may always have an adverb, and, if transitive, will have a direct object.
However long a sentence is, you will usually be able to recognize its subject, verb, and object or predicate complement without any difficulty. These will give you the leading thought, and they must never be lost sight of while making out the rest of the sentence. The chief difficulty in translating arises from the fact that instead of a single adjective, adverb, or noun, we often have a phrase or a clause taking the place of one of these; for Latin, like English, has adjective, adverbial, and substantive clauses and phrases. For example, in the sentence The idle boy does not study, the word idle is an adjective. In The boy wasting his time does not study, the words wasting his time form an adjective phrase modifying boy. In the sentence The boy who wastes his time does not study, the words who wastes his time form an adjective clause modifying boy, and the sentence is complex. These sentences would show the same structure in Latin.
In translating, it is important to keep the parts of a phrase and the parts of a clause together and not let them become confused with the principal sentence. To distinguish between the subordinate clauses and the principal sentence is of the first importance, and is not difficult if you remember that a clause regularly contains a word that marks it as a clause and that this word usually stands first. These words join clauses to the words they depend on, and are called subordinate conjunctions. They are not very numerous, and you will soon learn to recognize them. In Latin they are the equivalents for such words as when, while, since, because, if, before, after, though, in order that, that, etc. Form the habit of memorizing the Latin subordinate conjunctions as you meet them, and of noting carefully the mood of the verb in the clauses which they introduce.
Hercules, a Greek hero celebrated for his great strength, was pursued throughout his life by the hatred of Juno. While yet an infant he strangled some serpents sent by the goddess to destroy him. During his boyhood and youth he performed various marvelous feats of strength, and on reaching manhood he succeeded in delivering the Thebans from the oppression of the Minyæ. In a fit of madness, sent upon him by Juno, he slew his own children; and, on consulting the Delphic oracle as to how he should cleanse himself from this crime, he was ordered to submit himself for twelve years to Eurystheus, king of Tiryns, and to perform whatever tasks were appointed him. Hercules obeyed the oracle, and during the twelve years of his servitude accomplished twelve extraordinary feats known as the Labors of Hercules. His death was caused, unintentionally, by his wife Deiani´ra. Hercules had shot with his poisoned arrows a centaur named Nessus, who had insulted Deianira. Nessus, before he died, gave some of his blood to Deianira, and told her it would act as a charm to secure her husband’s love. Some time after, Deianira, wishing to try the charm, soaked one of her husband’s garments in the blood, not knowing that it was poisoned. Hercules put on the robe, and, after suffering terrible torments, died, or was carried off by his father Jupiter.

HERCULES ET SERPENTES
Dī2 grave supplicium sūmmit de malīs, sed iī quī lēgibus3 deōrum pārent, etiam post mortem cūrantur. Illa vīta dīs2 erat grātissima quae hominibus miserīs ūtilissima fuerat. Omnium autem praemiōrum summum erat immortālitās. Illud praemium Herculī datum est.
Herculis pater fuit Iuppiter, māter Alcmēna, et omnium hominum validissimus fuisse dīcitur. Sed Iūnō, rēgīna deōrum, eum, adhūc 198 īnfantem, interficere studēbat; nam eī4 et5 Herculēs et Alcmēna erant invīsī. Itaque mīsit duās serpentīs, utramque saevissimam, quae mediā nocte domum6 Alcmēnae vēnērunt. Ibi Herculēs, cum frātre suō, nōn in lectulō sed in scūtō ingentī dormiēbat. Iam audācēs serpentēs adpropinquāverant, iam scūtum movēbant. Tum frāter, terrōre commōtus, magnā vōce mātrem vocāvit, sed Herculēs ipse, fortior quam frāter, statim ingentīs serpentīs manibus suīs rapuit et interfēcit.
Herculēs ā puerō1 corpus suum gravissimīs et difficillimīs labōribus exercēbat et hōc modō vīrēs2 suās cōnfirmāvit. Iam adulēscēns Thēbīs3 habitābat. Ibi Creōn quīdam erat rēx. Minyae, gēns validissima, erant fīnitimī Thēbānīs, et, quia ōlim Thēbānōs vīcerant, quotannīs lēgātōs mittēbant et vectīgal postulābant. Herculēs autem cōnstituit cīvīs suōs hōc vectīgālī līberāre et dixit rēgī, “Dā mihi exercitum tuum et ego hōs superbōs hostīs superābō.” Hanc condiciōnem rēx nōn recūsāvit, et Herculēs nūntiōs in omnīs partis dīmīsit et cōpiās coēgit.4 Tum tempore opportūnissimō proelium cum Minyīs commīsit. Diū pugnātum est, sed dēnique illī impetum Thēbānōrum sustinēre nōn potuērunt et terga vertērunt fugamque cēpērunt.
Post hoc proelium Creōn rēx, tantā victōriā laetus, fīliam suam Herculī in mātrimōnium dedit. Thēbīs Herculēs cum uxōre suā diū vīvēbat et ab omnibus magnopere amābātur; sed post multōs annōs subitō 1in furōrem incidit et ipse suā manū līberōs suōs interfēcit. Post breve tempus 2ad sānitātem reductus tantum scelus expiāre cupiēbat et cōnstituit ad ōrāculum Delphicum iter facere. Hoc autem ōrāculum erat omnium clārissimum. Ibi sedēbat fēmina quaedam quae Pȳthia appellābātur. Ea cōnsilium dabat iīs quī ad ōrāculum veniēbant.
Itaque Herculēs Pȳthiae tōtam rem dēmonstrāvit nec scelus suum abdidit. Ubi iam Herculēs fīnem fēcit, Pȳthia iussit eum ad urbem Tīryntha2 discēdere et ibi rēgī Eurystheō sēsē committere. Quae3 ubi audīvit, Herculēs ad illam urbem statim contendit et Eurystheō sē in servitūtem trādidit et dīxit, “Quid prīmum, Ō rēx, mē facere iubēs?” Eurystheus, quī perterrēbātur vī et corpore ingentī Herculis et eum occidī4 studēbat, ita respondit: “Audī, Herculēs! Multa mira5 nārrantur dē leōne saevissimō quī hōc tempore in valle Nemaeā omnia vāstat. Iubeō tē, virōrum omnium fortissimum, illō mōnstrō hominēs līberāre.” Haec verba Herculī maximē placuērunt. “Properābo,” inquit, 200 “et parēbō imperiō6 tuō.” Tum in silvās in quibus leō habitābat statim iter fēcit. Mox feram vīdit et plūrīs impetūs fēcit; frūstrā tamen, quod neque sagittīs neque ūllō aliō tēlō mōnstrum vulnerāre potuit. Dēnique Herculēs saevum leōnem suīs ingentibus bracchiīs rapuit et faucīs eius omnibus vīribus compressit. Hōc modō brevī tempore eum interfēcit. Tum corpus leōnis ad oppidum in umerīs reportāvit et pellem posteā prō7 veste gerēbat. Omnēs autem quō eam regiōnem incolēbant, ubi fāmam dē morte leōnis ingentis accēpērunt, erant laetissimī et Herculem laudābant verbīs amplissimīs.
Deinde Herculēs ab Eurystheō iussus est Hydram occīdere. Itaque cum amīcō Iolāō1 contendit ad palūdem Lernaeam ubi Hydra incolēbat. Hoc autem mōnstrum erat serpēns ingēns quae novem capita habēbat. Mox is mōnstrum repperit et summō2 cum perīculō collum eius sinistrā manū rapuit et tenuit. Tum dextrā manū capita novem abscīdere incēpit, sed frūstrā labōrābat, quod quotiēns hoc fēcerat totiēns alia nova capita vidēbat. Quod3 ubi vīdit, statuit capita ignī cremāre. Hōc modō octō capita dēlēvit, sed extrēmum caput vulnerārī nōn potuit, quod erat immortāle. Itaque illud sub ingentī saxō Herculēs posuit et ita victōriam reportāvit.
Postquam Eurystheō mors Hydrae nuntiata est, summus terror animum eius occupavit. Itaque iussit Herculem capere et ad sē reportāre cervum quendam; nam minimē cupīvit tantum virum in rēgnō suō tenēre. Hie autem cervus dīcēbātur aurea cornua et pedēs multō1 celeriōrēs ventō2 habēre. Prīmum Herculēs vestīgia animālis petīvit, deinde, ubi cervum ipsum vīdit, omnibus vīribus currere incēpit. Per plūrimōs diēs contendit nec noctū cessāvit. Dēnique postquam per 201 tōtum annum cucurrerat—ita dīcitur—cervum iam dēfessum cēpit et ad Eurystheum portāvit.
Tum vērō iussus est Herculēs aprum quendam capere quī illō tempore agrōs Erymanthiōs vāstābat et hominēs illīus locī magnopere perterrēbat. Herculēs laetē negōtium suscēpit et in Arcadiam celeriter sē recēpit. Ibi mox aprum repperit. Ille autem; simul atque Herculem vīdit, statim quam3 celerrimē fūgit et metū perterritus in fossam altam sēsē abdidit. Herculēs tamen summā cum difficultāte eum extrāxit, nec aper ūllō modō sēsē līberāre potuit, et vīvus ad Eurystheum portātus est.
Deinde Eurystheus Herculī hunc labōrem multō graviōrem imperāvit. Augēās1 quīdam, quī illō tempore rēgnum Ēlidis2 obtinēbat, tria mīlia boum3 habēbat. Hī4 ingentī stabulō continēbantur. Hoc stabulum, quod per trīgintā annōs nōn pūrgātum erat, Herculēs intrā spatium ūnīus diēī pūrgāre iussus est. llle negōtium alacriter suscēpit, et prīmum labōre gravissimō maximam fossam fōdit per quam flūminis aquam dē montibus ad mūrum stabulī dūxit. Tum partem parvam mūrī dēlēvit et aquam in stabulum immīsit. Hōc modō fīnm operis fēcit ūnō diē facillimē.
Post paucōs diēs Herculēs ad oppidum Stymphālum iter fēcit; nam Eurystheus iusserat eum avis Stymphālidēs occīdere. Hae avēs rōstra ferrea habēbant et hominēs miserōs dēvorābant. Ille, postquam ad locum pervēnit, lacum vīdit in quō avēs incolēbant. Nūllō tamen modō Herculēs avibus adpropinquāre potuit; lacus enim nōn ex aquā sed ē līmō cōnstitit.5 Dēnique autem avēs 6dē aliquā causā perterritae in aurās volāvērunt et magna pars eārum sagittīs Herculis occīsa est.
Tum Eurystheus iussit Herculem portāre vīvum ex īnsulā Crētā taurum quendam saevissimum. Ille igitur nāvem cōnscendit—nam ventus erat idōneus—atque statim solvit. Postquam trīduum nāvigavit, incolumis īnsulae adpropinquāvit. Deinde, postquam omnia parāta sunt, contendit ad eam regiōnem quam taurus vexābat. Mox taurum vīdit ac sine ūllō metū cornua eius corripuit. Tum ingentī labōre mōnstrum ad nāvem trāxit atque cum hāc praedā ex īnsulā discessit.
Postquam ex īnsulā Crētā domum pervēnit, Hercules ab Eurystheō in Thrāciam missus est. Ibi Diomēdēs quīdam, vir saevissimus, rēgnum obtinēbat et omnīs ā fīnibus suīs prohibēbat. Herculēs iussus erat equōs Diomedis rapere et ad Eurystheum dūcere. Hī autem equī hominēs miserrimōs dēvorābant dē quibus rēx supplicium sūmere cupiēbat. Herculēs ubi pervēnit, prīmum equōs ā rēge postulāvit, sed rēx eōs dēdere recūsāvit. Deinde ille īrā commōtus rēgem occīdit et corpus eius equīs trādidit. Itaque is quī anteā multōs necāverat, ipse eōdem suppliciō necātus est. Et equī, nūper saevissima animālia, postquam dominī suī corpus dēvorāvērunt, mānsuētī erant.
203Gēns Amāzonum1 dīcitur2 omnīnō ex mulieribus fuisse. Hae cum virīs proelium committere nōn verēbantur. Hippolytē, Amāzonum rēgīna, balteum habuit pulcherrimum. Hunc balteum possidēre fīlia Eurystheī vehementer cupiēbat. Itaque Eurystheus iussit Herculem impetum in Amāzonēs facere. Ille multīs cum cōpiīs nāvem cōnscendīt et paucis diēbus in Amāzonum fīnīs pervēnit, ac balteum postulāvit. Eum trādere ipsa Hipporytē quidem cupīvit; reliquīs tamen Amazonibus3 persuādēre nōn potuit. Postrīdiē Herculēs proelium commīsit. Multās hōrās utrimque quam fortissimē pugnātum est Dēnique tamen mulieres terga vertērunt et fugā salūtem petiērunt. Multae autem captae sunt, in quō numerō erat ipsa Hippolytē. Herculēs postquam balteum accēpit, omnibus captīvīs lībertātem dedit.

HERCULES ET CERBERUS
Iamque ūnus modo ē duodecim labōribus relinquēbātur sed inter omnīs hic erat difficillimus. Iussus est enim canem Cerberum4 ex Orcō in lūcem trahere. Ex Orcō autem nēmō anteā reverterat. Praetereā Cerberus erat mōnstrum maximē horribile et tria capita habēbat. Herculēs postquam imperia Eurystheī accēpit, statim profectus est et in Orcum dēscendit. Ibi vērō nōn sine summō periculō Cerberum manibus rapuit et ingentī cum labōre ex Orcō in lūcem et adurbem Eurystheī trāxit.
Sic duodecim laborēs illī5 intrā duodecim annōs cōnfectī sunt. Dēmum post longam vītam Herculēs ā deīs receptus est et Iuppiter fīliō suō dedit immortālitātem.
P. Cornēlius Lentulus,2 adulēscēns Rōmānus, amplissimā familiā3 nātus est; nam pater eius, Mārcus, erat dux perītissimus, cuius virtūte4 et cōnsiliō multae victōriae reportātae erant; atque mater eius, lūlia, ā clārissimīs maiōribus orta est. Nōn vērō in urbe sed rūrī5 Pūblius nātus est, et cum mātre habitābat in vīllā quae in maris lītore et sub radīcibus magnī montis sita erat. Mōns autem erat Vesuvius et parva urbs Pompēiī octō mīlia6 passuum7 aberat. In Italiā antīquā erant plūrimae quidem villae et pulchrae, sed inter hās omnīs nūlla erat pulchrior quam villa Mārcī Iūliaeque. Frōns vīllae mūrō a maris fluctibus mūniēbātur. Hinc mare et lītora et īnsulae longē lātēque cōnspicī8 ac saepe nāvēs longae et onerāriae poterant. Ā tergō et ab utrōque latere agrī ferācissimī patēbant. Undique erat magna variōrum flōrum cōpia et multa ingentium arborum genera quae aestāte9 umbram 205 dēfessīs agricolīs grātissimam adferēbant. Praetereā erant1 in agrīs stabulīsque multa animālium genera, nōn sōlum equī et bovēs sed etiam rārae avēs. Etiam erat10 magna piscīna plēna piscium; nam Rōmānī piscīs dīligenter colēbant.

PUERI ROMANI
Huius vīllae Dāvus, servus Mārcī, est vīlicus1 et cum Lesbiā uxōre omnia cūrat. Vīlicus et uxor in casā humilī, mediīs in agrīs sitā, habitant. Ā prīmā lūce ūsque ad vesperum sē2 gravibus labōribus exercent ut omnī rēs bene gerant.3 Plūrima enim sunt officia Dāvī et Lesbiae. Vīlicus servōs regit nē tardī sint4; mittit aliōs quī agrōs arent,4 aliōs quī hortōs inrigent,4 et opera in5 tōtum diem impōnit. Lesbia autem omnibus vestīmenta parat, cibum coquit, pānem facit.

CASA ROMANA
Nōn longē ab hōrum casā et in summō colle situm surgēbat domicilium ipsīus dominī dominaeque amplissimum. Ibi plūrīs annōs6 Pūblius cum mātre vītam fēlīcem agēbat; nam pater eius, Mārcus, in terrīs longinquīs gravia reī pūblicae bella gerēbat nec domum7 revertī poterat. Neque puerō quidem molestum est rūrī8 vīvere. Eum multae rēs dēlectant. Magnopere amat silvās, agrōs, equōs, bovēs, gallīnās, avīs, reliquaque animālia. Saepe plūrīs hōrās9 ad mare sedet quō9 melius fluctūs et nāvīs spectet. Nec omnīnō sine comitibus erat, quod Lȳdia, Dāvī fīlia, quae erat eiusdem aetātis, cum eō adhūc infante lūdēbat, inter quōs cum annīs amīcitia crēscēbat. Lȳdia nūllum alium ducem dēligēbat et Pūblius ab puellae latere rārō 206 discēdēbat. Itaque sub clārō Italiae sōle Pūblius et Lȳdia, amīcī fidēlissimī, per campōs collīsque cotīdiē vagābantur. Modo in silvā fīnitimā lūdebant ubi Pūblius sagittīs10 celeribus avis dēiciēbat et Lȳdia corōnīs variōrum flōrum comās suās ōrnābat; modo aquam et cibum portābant ad Dāvum servōsque dēfessōs quī agrōs colēbant: modo in casā parvā aut hōrās lactās in lūdō cōnsūmēbant aut auxilium dabant Lesbiae, quae cibum virō et servīs parābat vel aliās rēs domesticās agēbat.
Iam Pūblius1 decem annōs habēbat cum M. Cornēlius Lentulus, pater eius, quī quīnque annōs2 grave bellum in Asiā gerēbat, non sine glōriā domum3 revertēbātur. Namque multa secunda proelia fēcerat, maximās hostium cōpiās dēlēverat, multās urbīs populo4 Rōmānō inimīcās cēperat. Primum nūntius pervēnit quī ā Lentulō5 missus erat6 ut profectiōnem suam nūntiāret. Deinde plūrīs diēs7 reditum virī optimī māter fīliusque exspectābant et animīs8 sollicitis deōs immortālīs frūstrā colēbant. Tum dēmum hās litterās summo cum gaudiō accēpērunt:
9“Mārcus Iūliae suac salūtem dīcit. Sī valēs, bene est; ego valeō. Ex Graeciā, quō10 praeter spem et opīniōnem hodiē pervēnī, hās litterās ad tē scribō. Namque nāvis nostra frācta est; nōs autem—11dīs est gratia—incolumes sumus. Ex Asiae12 portū nāvem lēnī ventō solvimus. Postquam13 altum mare tenuimus 14nec iam ūllae terrae appāruērunt, caelum undique et undique fluctūs, subitō magna tempestās coorta est et nāvem vehementissimē adflīxit. Ventīs fluctibusque 207 adflīctātī15 nec sōlem discernere nec cursum tenēre poterāmus et omnia praesentem mortem intentābant. Trīs diēs16 et trīs noctīs16 sine rēmīs vēlīsque agimur. Quārtō diē17 prīmum terra vīsa est et violenter in saxa, quae nōn longē ā lītore aberant, dēiectī sumus. Tum vērō maiōra perīcula timēbāmus; sed nauta quīdam, vir fortissimus, ex nāve in fluctūs īrātōs dēsiluit 18ut fūnem ad lītus portāret; quam rem summō labōre vix effēcit. Ita omnēs servātī sumus. Grātiās igitur et honōrem Neptūnō dēbēmus, quī deus nōs ē perīculō ēripuit. Nunc Athēnīs19 sum, quō cōnfūgī ut mihi paucās hōrās ad quiētem darem.20 Quam prīmum autem aliam nāvem condūcam ut iter ad Italiam reliquum cōnficiam et domum21 ad meōs cārōs revertar. Salūtā nostrum Pūblium amīcissimē et valētūdinem tuam cūrā dīligenter. 22Kalendīs Mārtiīs.”
Post paucōs diēs nāvis M. Cornēlī Lentulī portum Mīsēnī1 petiit, quī portus nōn longē ā Pompēiīs situs est; quō in portū classis Rōmānā pōnēbātur et ad pugnās nāvālīs ōrnābātur. Ibi nāvēs omnium generum cōnspicī poterant. Iamque incrēdibilī celeritāte nāvis longa quā Lentulus vehēbātur lītorī adpropinquāvit; nam nōn sōlum ventō sed etiam rēmīs impellēbātur. In altā puppe stābat gubernātor et nōn procul aliquī mīlitēs Rōmānī cum armīs splendidīs, inter quōs clārissimus erat Lentulus. Deinde servī rēmīs contendere cessāvērunt2; nautae vēlum contrāxērunt et ancorās iēcērunt. Lentulus statim ē nāvī ēgressus est et3 ad villam suam properāvit. Eum Iūlia, Pūblius, tōtaque familia excēpērunt. 4Quī complexūs, quanta gaudia fuērunt!
Postrīdiē eius diēī Lentulus fīliō suō dīxit, “Venī, mī Pūblī, mēcum. 208 Pompēiōs iter hodiē faciam. Māter tua suādet5 ut frūctūs et cibāria emam. Namque plūrīs amīcōs ad cēnam vocāvimus et multīs rēbus6 egēmus. Ea hortātur ut quam prīmum proficīscāmur.” “Libenter, mī pater,” inquit Pūblius. “Tēcum esse mihi semper est grātum; nec Pompēiōs umquam vīdī. Sine morā proficīscī parātus sum.” Tum celeriter currum cōnscendērunt et ad urbis mūrōs vectī sunt. Stabiānā portā7 urbem ingressī sunt. Pūblius strātās viās mīrātur et saxa altiōra quae in mediō disposita erant et altās orbitās quās rotae inter haec saxa fēcerant. Etiam strepitum mīrātur, multitūdinem, carrōs, fontīs, domōs, tabernās, forum8 cum statuīs, templīs, reliquīsque aedificiīs pūblicīs.
Apud forum ē currū dēscendērunt et Lentulus dīxit, “Hīc sunt multa tabernārum genera, mī Pūblī. Ecce, trāns viam est popīna! 1Hoc genus tabernārum cibāria vēndit. Frūctūs quoque ante iānuam stant. Ibi cibāria mea emam.” “Optimē,” respondit Pūblius. “At ubi, mī pater, crūstula emere possumus? Namque māter nōbīs imperāvit 2ut haec quoque parārēmus. Timeō ut3 ista popīna vēndat crūstula.” “Bene dīcis,” inquit Lentulus. “At nōnne vidēs illum fontem ā dextrā ubi aqua per leōnis caput fluit? In illō ipsō locō est taberna pīstōris quī sine dubiō vēndit crūstula.”
Brevī tempore4 omnia erant parāta, iamque 5quīnta hōra erat. Deinde Lentulus et fīlius ad caupōnam properāvērunt, quod famē6 et 209 sitī7 urgēbantur. Ibi sub arboris umbrā sēdērunt et puerō imperāvērunt ut sibi8 cibum et vīnum daret. Huic imperiō9 puer celeriter pāruit. Tum laetī sē10 ex labōre refēcērunt.
Post prandium prefectī sunt ut alia urbis spectācula vidērent. Illō tempore fuērunt Pompēiīs11 multa templa, duo theātra, thermae magnumque amphitheātrum, quae omnia post paucōs annōs flammīs atque incendiīs Vesuvī et terrae mōtū dēlēta sunt. Ante hanc calamitātem autem hominēs 1nihil dē monte veritī sunt. In amphitheātrō quidem Pūblius morārī cupīvit ut spectācula gladiātōria vidēret, quae in13 illum ipsum diem prōscrīpta erant et iam 15rē vērā incēperant. Sed Lentulus dīxit, “Morārī, Pūblī, 16vereor ut possīmus. Iam decima hōra est et via est longa. Tempus suādet ut quam prīmum domum revertāmur.” Itaque servō imperāvit ut equōs iungeret, et sōlis occāsū16 ad vīllam pervēnērunt.
Ā prīmīs annīs quidem Iūlia ipsa fīlium suum docuerat, et Pūblius nōn sōlum 1pūrē et Latīnē loquī poterat sed etiam commodē legēbat et scrībēbat. Iam Ennium2 aliōsque poētās lēgerat. Nunc vērō Pūblius 3duodecim annōs habēbat; itaque eī pater bonum magistrum, 4virum omnī doctrīnā et virtūte ōrnātissimum, parāvit, 5quī Graeca, mūsicam, aliāsque artīs docēret. 6Namque illīs temporibus omnēs ferē gentēs Graecē loquēbantur. Cum Pūbliō aliī puerī, Lentulī amīcōrum 210 fīliī,7 discēbant. Nam saepe apud Rōmānōs mōs erat 8nōn in lūdum fīliōs mittere sed domī per magistrum docēre. Cotīdiē discipulī cum magistrō in peristȳlō9 Mārcī domūs sedēbant. Omnēs puerī bullam auream, orīginis honestae signum, in collō gerēbant, et omnēs togā praetextā amictī erant, 10quod nōndum sēdecim annōs11 nātī sunt.

TABULA ET STILUS
Discipulī. Salvē, magister.
Magister. Vōs quoque omnēs, salvēte. 1Tabulāsne portāvistis et stilōs?
D. Portāvimus.
M. Iam fābulam Aesōpī2 discēmus. Ego legam, vōs in tabulīs scrībite. Et tū, Pūblī, dā mihi ē capsā3 Aesōpī volūmen.4 Iam audīte omnēs: Vulpēs et Ūva.
Vulpēs ōlim famē coācta ūvam dēpendentem vīdit. Ad ūvam saliēbat, sūmere cōnāns. Frūstrā diū cōnāta, tandem īrāta erat et salīre cessāns dīxit: “Illa ūva est acerba; acerbam ūvam 5nihil moror.”
Omnia´ne scrīpsistis, puerī?
D. Omnia, magister.
Iamque Pūblius, 1quīndecim annōs nātus, 2prīmīs litterārum elementīs cōnfectīs, Rōmam petere voluit ut scholās grammaticōrum et philosophōrum frequentāret. Et facillimē patrī3 suō, qui ipse philosophiae studiō tenēbātur, persuāsit. Itaque 4omnibus rēbus ad profectiōnem comparātīs, pater fīliusque equīs animōsīs vectī5 ad magnam urbem profectī sunt. Eōs proficīscentīs Iūlia tōtaque familia vōtīs precibusque prōsecūtae sunt. Tum per loca6 plāna et collis silvīs vestītōs viam ingressī sunt ad Nōlam, quod oppidum eōs hospitiō modicō excēpit. Nōlae7 duās hōrās morātī sunt, quod sōl merīdiānus ārdēbat. Tum rēctā viā8 circiter vīgintī mīlia9 passuum9 Capuam,9 ad īnsignem Campāniae urbem, contendērunt. Eō10 multā nocte dēfessī pervēnērunt. 11Postrīdiē eius diēī, somnō et cibō recreātī, Capuā discessērunt et 13viam Appiam ingressī, quae Capuam tangit et ūsque ad urbem Rōmam dūcit, ante merīdiem Sinuessam pervēnērunt, quod oppidum tangit mare. Inde prīmā lūce proficīscentēs Formiās13 properāvērunt, ubi Cicerō, ōrātor clarissimus, quī forte apud vīllam suam erat, eōs benignē excēpit. Hinc 14itinere vīgintī quīnque mīlium passuum factō, Tarracīnam, oppidum in saxīs altissimīs situm, vīdērunt. Iamque nōn longē aberant palūdēs magnae, quae multa mīlia passuum undique patent. Per eās pedestris via est gravis et in nāve viātōrēs vehuntur. Itaque 15equīs relictīs Lentulus et Pūblius nāvem cōnscendērunt, et, ūnā nocte in trānsitū cōnsūmptā, Forum Appī vēnērunt. Tum brevī tempore Arīcia eōs excēpit. Hoc oppidum, in colle 212 situm, ab urbe Romā sēdecim mīlia passuum abest. Inde dēclivis via ūsque ad latum campum dūcit ubi Rōma stat. Quem ad locum ubi Pūblius vēnit et Rōmam adhūc remōtam, maximam tōtīus orbis terrārum urbem, cōnspēxit, summā admīrātiōne et gaudiō adfectus est. Sine morā dēscendērunt, et, mediō intervāllō quam celerrimē superātō, urbem portā Capēnā ingressī sunt.

BULLA
Pūblius iam tōtum annum Rōmae morābātur1 multaque urbis spectācula vīderat et multōs sibi2 amīcōs parāverat. Eī3 omnēs favēbant; 4dē eō omnēs bene spērāre poterant. Cotīdiē Pūblius scholas philosophōrum et grammaticōrum tantō studiō frequentābat 5ut aliīs clārum exemplum praebēret. Saepe erat cum patre in cūriā6; quae rēs effēcit 7ut summōs reī pūblicae virōs et audīret et vidēret. Ubi 8sēdecim annōs natus est, bullam9 auream et togam praetextam mōre Rōmānō dēposuit atque virīlem togam sūmpsit. Virīlis autem toga erat omnīnō alba, sed praetexta clāvum purpureum in margine habēbat. 10Dēpōnere togam praetextam et sūmere togam virīlem erat rēs grātissima puerō Rōmānō, quod posteā vir et cīvis Rōmānus habēbātur.
11Hīs rēbus gestīs Lentulus ad uxōrem suam hās litterās scrīpsit:
12“Mārcus Iūliae suae salūtem dīcit. Sī valēs, bene est; ego valeō. Accēpī tuās litterās. Hās nunc Rōmā per servum fidēlissimum mittō ut dē Pūbliō nostrō quam celerrimē sciās. Nam hodiē eī togam virīlem dedī. Ante lucem surrēxī13 et prīmum bullam auream dē collō eius 213 remōvī. Hāc Laribus14 cōnsecrātā et sacrīs factīs, eum togā virīlī vestīvī. Interim plūrēs amīcī cum multitūdine optimōrum cīvium et honestōrum clientium pervēnerant 15quī Pūblium domō in forum dēdūcerent. Ibi in cīvitātem receptus est et nōmen, Pūblius Cornēlius Lentulus, apud cīvīs Rōmānōs ascrīptum est. Omnēs eī amīcissimī fuērunt et magna16 de eō praedīcunt. Sapientior enim aequālibus17 est et magnum ingenium habet. 18Cūrā ut valeās.”
Pūblius iam adulēscēns postquam togam virīlem sūmpsit, aliīs rēbus studēre incēpit et praesertim ūsū1 armōrum sē2 dīligenter exercuit. Magis magisque amāvit illās artīs quae mīlitārem animum dēlectant. Iamque erant 3quī eī cursum mīlitārem praedīcerent. Nec sine causā, quod certē patris īsigne exemplum 4ita multum trahēbat. 5Paucīs ante annīs C. Iūlius Caesar, ducum Rōmānōrum maximus, cōnsul creātus erat et hōc tempore in Galliā bellum grave gerēbat. Atque in exercitū eius plūrēs adulēscentēs mīlitābant, apud quōs erat amīcus quīdam Pūblī. Ille Pūblium crēbrīs litterīs vehementer hortābātur 6ut iter in Galliam faceret. Neque Pūblius recūsāvit, et, multīs amīcīs ad portam urbis prōsequentibus, ad Caesaris castra profectus est. Quārtō diē postquam iter ingressus est, ad Alpīs, montīs altissimōs, pervēnit. Hīs summā difficultāte superātīs, tandem Gallōrum in fīnibus erat. Prīmō autem veritus est ut7 castrīs Rōmānīs adpropinquāre posset, quod Gallī, maximīs cōpiīs coāctīs, Rōmānōs obsidēbant et viās omnīs iam clauserant. Hīs rēbus commōtus Pūblius vestem Gallicam induit nē ā Gallīs caperētur, et ita per hostium cōpiās incolumis ad castra 214 pervenīre potuit. Intrā mūnītiōnes acceptus, ā Caesare benignē exceptus est. Imperātor fortem adulēscentem amplissimīs verbīs laudāvit et eum 8tribūnum mīlītum creāvit.

IMPEDIMENTA
Exercitus quī in hostium fīnibus bellum genit multīs perīcuīs circumdatus est. 1Quae perīcula ut vītāret, Rōmāni summam cūram adhībēre solēbant. Adpropinquanteēs cōpiīs hostium agmen ita dispōnēbant 2ut imperātor ipse cum plāribus legiōnibus expedītīs3 prīmum agmen dūceret. Post eās cōpiās impedīmenta4 tōtīus exercitūs 215 conlocābant. 5Tum legiōnēs quae proximē cōnscrīptae erant tōtum agmen claudēbant. Equitēs quoque in omnīs partīs dīmittēbantur quī loca explōrārent; et centuriōnēs praemittēbantur ut locum castrīs idōneum dēligerent. Locus habēbatur idōneus castrīs 6quī facile dēfendī posset et prope aquam esset. Quā dē causā castra7 in colle ab utrāque parte arduō, ā fronte lēniter dēclīvī saepe pōnēbantur; vel locus palūdibus cīnctus vel in flūminis rīpīs situs dēligēbātur. Ad locum postquam exercitus pervēnit, aliī mīlitum 8in armīs erant, aliī castra mūnīre incipiēbant. Nam 9quō tūtiōrēs ab hostibus mīlitēs essent, nēve incautī et imparātī opprimerentur, castra fossā lātā et vāllō altō mūniēbant. In castrīs portae quattuor erant ut ēruptiō mīlitum omnīs in partīs fierī posset. In angulīs castrōrum erant turrēs dē quibus tēla in hostīs coniciēbantur. 10Tālibus in castrīs quālia dēscrīpsimus Pūblius ā Caesare exceptus est.

CENTURIO
Illīs in castrīs erant duo centuriōnēs,1 fortissimī virī, T. Pullō et L. Vorēnus, quōrum neuter alterī virtūte2 cēdere volēbat. Inter eōs iam multōs annōs īnfēnsum certāmen gerēbātur. Tum dēmum fīnis contrōversiae hōc modō3 factus est. Diē tertiō postquam Pūblius pervēnit, hostēs, maiōribus cōpiīs coāctīs, ācerrimum impetum in castra fēcērunt. Tum Pullō, 4cum Rōmānī tardiōrēs5 vidērentur, “Cūr dubitās,” inquit, “Vorēne? Quam commodiōrem occāsiōnem exspectās? Hic diēs dē virtūte nostrā iūdicābit.” Haec6 cum dīxisset, 216 extrā mūnītiōnēs prōcessit et in eam hostium partem quae cōfertissima 7vidēbātur inrūpit. Neque Vorēnus quidem tum vāllō8 sēsē continet, sed Pullōnem subsequitur. Tum Pullō pīlum in hostīs immittit atque ūnum ex multitūdine prōcurrentem trāicit. Hunc percussum et exanimātum hostēs scūtīs prōtegunt et in Pullōnem omnēs tēla coniciunt. Eius scūtum trānsfīgitur et tēlum in balteō dēfīgitur. Hic cāsus vāgīnam āvertit et dextram manum eius gladium ēdūcere cōnantis9 morātur. Eum ita impedītum hostēs circumsistunt.
Tum vēro 10eī labōrantī Vorēnus, cum sit inimīcus, tamen auxilium dat. Ad hunc cōnfestim 11ā Pullōne omnis multitūdō sē convertit. Gladiō comminus pugnat Vorēnus, atque, ūnō interfectō, reliquōs paulum prōpellit. Sed īnstāns cupidius12 īnfēlīx, 13pede sē fallente, concidit.
Huic rūrsus circumventō auxilium dat Pullō, atque ambō incolumēs, plūribus interfectīs, summā cum laude intrā mūnītiōnēs sē recipiunt. Sic inimīcōrum alter alterī auxilium dedit nec de eōrum virtūte quisquam iūdicāre potuit.
Cum iam sex hōrās pugnatum esset1 ac nōn sōlum vīrēs sed etiam tēla Rōmānōs dēficerent1, atque hostēs ācrius instārent,1 et vāllum scindere fossamque complēre incēpissent,1 Caesar, vir reī mīlitāris perītissimus, 217 suīs imperāvit ut proelium paulisper intermitterent,2 et, signō datō, ex castrīs ērumperent.2 3Quod iussī sunt faciunt, et subitō ex omnibus portīs ērumpunt. Atque tam celeriter mīlitēs concurrērunt et tam propinquī erant hostēs4 ut spatium pīla coniciendī5 nōn darētur. Itaque reiectīs pīlīs 6comminus gladiīs pugnātum est. Diū et audācter hostēs restitērunt et in extrēmā spē salūtis tantam virtūtem praestitērunt ut ā dextrō cornū vehementer 7multitūdine suōrum aciem Rōmanam premerent. 8Id imperātor cum animadvertisset, Pūblium adulēscentem cum equitātū mīsit quī labōrantibus9 auxilium daret. Eius impetum sustinēre nōn potuērunt hostēs10 et omnēs terga vertērunt. Eōs in fugam datōs Pūblius subsecūtus est ūsque ad flūmen Rhēnum, quod ab eō locō quīnque mīlia passuum aberat. Ibi paucī salūtem sibi repperērunt. Omnibus reliquīs interfectīs, Pūblius et equitēs in castra sēsē recēpērunt. Dē hāc calamitāte fīnitimae gentēs cum certiōrēs factae essent, ad Caesarem lēgātōs mīsērunt et sē suaque omnia dēdidērunt.
Initā aestāte Caesar litterīs certior fīēbat et per explōrātōrēs cognōscēbat plūrīs cīvitātēs Galliae novīs rēbus studēre,1 et contrā populum Rōmānum coniūrāre1 obsidēsque 2inter sē dare,1 atque cum hīs Germānōs quōsdam quoque sēsē coniūnctūrōs esse.1 Hīs litterīs nūntiīsque commōtus Caesar cōnstituit quam celerrimē in Gallōs proficīscī,3 ut eōs inopīnantīs opprimeret, et Labiēnum lēgātum cum duābus legiōnibus peditum et duōbus mīlibus equitum in Germānōs mittere.3 218 4Itaque rē frūmentāriā comparātā castra mōvit. Ab utrōque5 rēs bene gesta est; nam Caesar tam celeriter in hostium fīnīs pervēnit ut spatium 6cōpiās cōgendī nōn darētur7; et Labiēnus dē Germānīs tam grave supplicium sūmpsit ut nēmō ex eā gente in reliquum tempus Gallīs auxilium dare audēret.7
Hoc iter in Germāniam Pūblius quoque fēcit et, 8cum ibi morārētur, multa mīrābilia vīdit. Praesertim vērō ingentem silvam mīrābātur, quae tantae magnitūdinis esse dīcēbātur 9ut nēmō eam trānsīre posset, nec quisquam scīret aut initium aut fīnem. Quā dē rē plūra cognōverat ā mīlite quōdam quī ōlim captus ā Germānīs multōs annōs ibi incoluit. Ille10 dē silvā dīcēns, “Īnfīnītae magnitūdinis est haec silva,” inquit; “nee quisquam est 11huius Germāniae 12quī initium eius sciat aut ad fīnem adierit. Nāscuntur illīc multa tālia animālium genera quālia reliquīs in locīs nōn inveniuntur. Sunt bovēs quī ūnum13 cornū habent; sunt etiam animālia quae appellantur alcēs. Hae nūllōs crūrum14 articulōs habent. Itaque, sī forte concidērunt, sēsē ērigere nūllō modō possunt. Arborēs habent prō15 cubīlibus; ad eās sē applicant atque ita reclīnātae quiētem capiunt. Tertium est genus eōrum quī ūrī appellantur. Hī sunt paulō minōrēs elephantīs.16 Magna vis eōrum est et magna vēlōcitās. Neque hominī neque ferae parcunt.17”
Pūblius plūrīs diēs in Germāniā morātus1 in Galliam rediit, et ad Caesaris castra sē contulit. Ille quia molestē ferēbat Gallōs2 eius regiōnis obsidēs dare recūsāvisse et exercituī frūmentum praebēre 219 nōluisse, cōnstituit eīs3 bellum īnferre. Agrīs vāstātīs, vīcīs incēnsīs, pervēnit ad oppidum validissimum quod et nātūrā et arte mūnītum erat. Cingēbātur mūrō vīgintī quīnque pedēs4 altō. Ā lateribus duōsitum, praeruptō fastīgiō ad plānitiem vergēgat; ā quārtō tantum5 latere aditus erat facilis. Hoc oppidum oppugnāre, 6cum opus esset difficillimum, tamen cōnstituit Caesar. Et castrīs mūnītīs Pūbliō negōtium dedit ut rēs 7ad oppugnandum necessāriās parāret.

VINEA
Rōmānōrum autem oppugnātiō est haec.8 Prīmum turrēs aedificantur quibus mīlitēs in summum mūrum ēvādere possint9; vīneae10 fīunt quibus tēctī mīlitēs ad mūrum succēdant; pluteī11 parantur post quōs mīlitēs tormenta12 administrent; sunt quoque arietēs quī mūrum et portās discutiant. Hīs omnibus rēbus comparātīs, deinde 13agger ab eā parte ubi aditus est facillimus exstruitur et cum 220 vīneīs ad ipsum oppidum agitur. Tum turris in aggere prōmovētur; arietibus quī sub vīneīs conlocātī erant mūrus et portae discutiuntur; ballistīs, catapultīs, reliquīsque tormentīs lapidēs et tēla in oppidum coniciuntur. Postrēmō cum iam turris et agger altitūdinem mūrī adaequant et arietēs moenia perfrēgērunt,14 signō datō mīlitēs inruunt et oppidum expugnant.

BALLISTA
Omnibus rēbus necessāriīs ad oppugnandum ā Pūbliō comparātīs, dēlīberātur in conciliō quod cōnsilium 1oppidī expugnandī ineant.2 Tum ūnus3 ex centuriōnibus, vir reī mīlitāris perītissimus, “Ego suādeō,” inquit, “ut ab eā parte, ubi aditus sit4 facillimus, aggerem exstruāmus5 et turrim prōmoveāmus5 atque ariete admōtō simul mūrum discutere cōnēmur.5” 6Hoc cōnsilium cum omnibus placēret, Caesar concilium dīmīsit. Deinde mīlitēs hortātus ut priōrēs victōriās memoriā7 tenērent, iussit aggerem exstruī, turrim et arietem admovērī. Neque oppidānīs8 cōnsilium dēfuit. Aliī ignem et omne genus tēlōrum dē mūrō in turrim coniēcērunt, aliī ingentia saxa in vīneās et arietem dēvolvērunt. Diū utrimque ācerrimē 221 pugnātum est. Nē vulnerātī quidem pedem rettulērunt. Tandem, 9dē tertiā vigiliā, Pūblius, quem Caesar illī operī10 praefēcerat, nūntiāvit partem11 mūrī ictibus arietis labefactam concidisse. Quā rē audītā Caesar signum dat; mīlitēs inruunt et magnā cum caede hostium oppidum capiunt.

TURRES, ARIETES, VINEA
Postrīdiē eius diēī, hōc oppidō expugnātō, 12captīvōrum quī nōbilissimī sunt ad imperātōrem ante praetōrium13 addūcuntur. Ipse, lōrīcā aurātā et paludāmentō purpureō īnsignis, captīvōs per interpretem in hunc modum interrogat:14 Vōs quī estis15?
Interpres. Rogat imperātor quī sītis.
Captīvī. Fīliī rēgis sumus.
Interpres. Dīcunt sē fīliōs esse rēgis.
Imperātor. Cūr mihi tantās iniūriās intulistis?
Interpres. Rogat cūr sibi tantās iniūriās intuleritis.
Captīvī. Iniūriās eī nōn intulimus sed prō patriā bellum gessimus. Semper voluimus Rōmānīs esse amīcī, sed Rōmānī sine causā nōs domō patriāque expellere cōnātī sunt.
Interpres. 16Negant sē iniūriās tibi intulisse, sed prō patriā bellum gessisse. 17Semper sē voluisse amīcōs Rōmānīs esse, sed Rōmānōs sine causā sē domō patriāque expellere cōnātōs esse.
222 Imperātor. 18Manēbitisne in reliquum tempus in fidē, hāc rebelliōne condōnātā?
Tum vērō captīvī multīs cum lacrimīs iūrāvērunt sē in fidē mānsūrōs esse, et Caesar eōs incolumīs domum dīmīsit.
Nē cōnfectō1 quidem bellō Gallicō, 2bellum cīvīle inter Caesarem et Pompēium exortum est. Nam Pompēius, quī summum imperium petēbat, senātuī persuāserat ut Caesarem reī pūblicae hostem3 iūdicāret et exercitum eius dīmittī iubēret. Quibus cognitīs rēbus Caesar exercitum suum dīmittere recūsāvit, atque, hortātus mīlitēs ut ducem totiēns victōrem ab inimīcōrum iniūriīs dēfenderent, imperāvit ut sē Rōmam sequerentur. Summā cum alacritāte mīlitēs pāruērunt, et trānsitō Rubicōne4 initium bellī cīvīlis factum est.
Italiae urbēs quidem omnēs ferē 5rēbus Caesaris favēbant et eum benignē excēpērunt. Quā rē commōtus Pompēius ante Caesaris adventum Rōmā excessit et Brundisium6 pervēnit, inde 7paucīs post diēbus cum omnibus cōpiīs ad Ēpīrum mare trānsiit. Eum Caesar cum septem legiōnibus et quīngentīs equitibus secūtus est, et īnsignis inter Caesaris comitātum erat Pūblius.
Plūribus leviōribus proeliīs factīs, tandem cōpiae adversae ad Pharsālum8 in Thessaliā sitam castra posuērunt. Cum Pompeī exercitus 223 esset bis tantus quantus Caesaris, tamen erant multī quī veterānās legiōnēs quae Gallōs et Germānōs superāverant vehementer timēbant. Quōs9 10ante proelium commissum Labiēnus11 lēgātus, quī ab Caesare nūper dēfēcerat, ita adlocūtus est: “12Nōlīte exīstimāre hunc esse exercitum veterānōrum mīlitum. Omnibus interfuī proeliīs13 neque temerē incognitam rem prōnūntiō. Perexigua pars illīus exercitūs quī Gallōs superāvit adhūc superest. Magna pars occīsa est, multī domum discessērunt, multī sunt relictī in Italiā. Hae cōpiae quās vidētis in 14citeriōre Galliā nūper cōnscrīptae sunt.” Haec15 cum dīxisset, iūrāvit sē nisi victōrem in castra nōn reversūrum esse. 16Hoc idem Pompēius et omnēs reliquī iūrāvērunt, et magnā spē et laetitiā, sīcut certam ad victōriam, cōpiae ē castrīs exiērunt.
Item Caesar, animō17 ad dīmicandum parātus, exercitum suum ēdūxit et septem cohortibus 18praesidiō castrīs relictīs cōpiās triplicī aciē īnstrūxit. Tum, mīlitibus studiō pugnae ārdentibus, tubā signum dedit. Mīlitēs prōcurrērunt et pīlīs missīs gladiōs strīnxērunt. Neque vērō virtūs hostibus dēfuit. Nam et tēla missa sustinuērunt et impetum gladiōrum excēpērunt et ōrdinēs cōnservāvērunt. Utrimque diū et ācriter pugnātum est nec quisquam pedem rettulit. Tum equitēs Pompēī aciem Caesaris circumīre cōnātī sunt. Quod19 ubi Caesar animadvertit, tertiam aciem,20 quae ad id tempus quiēta fuerat, prōcurrere iussit. Tum vērō integrōrum impetum21 dēfessī hostēs sustinēre nōn potuērunt et omnēs terga vertērunt. Sed Pompēius dē fortūnīs suīs dēspērāns sē in castra equō contulit, inde mox cum paucīs equitibus effūgit.

SIGNIFER
Pompēiō amīcīsque eius superātīs atque omnibus hostibus ubīque victīs, Caesar imperātor Rōmam rediit et 1extrā moenia urbis in campō Mārtiō castra posuit. Tum vērō amplissimīs honōribus adfectus est. Dictātor creātus est, et eī triumphus ā senātū est dēcrētus. 2Quō diē de Gallīs triumphum ēgit, tanta multitūdō hominum in urbem undique cōnflūxit 3ut omnia loca essent cōnferta. Templa patēbant, ārae fūmābant, columnae sertīs ōrnātae erant. 4Cum vērō pompa urbem intrāret, quantus hominum fremitus ortus est! Prīmum per portam ingressī sunt senātus et magistrātūs. Secūtī sunt tībīcinēs, signiferī, peditēs laureā corōnātī canentēs: “Ecce Caesar nunc triumphat, quī subēgit Galliam,” et “Mīlle, mīlle, mīlle, mīlle Gallōs trucīdāvimus.” Multī praedam captārum urbium portābant, arma, omnia bellī īnstrūmenta. Secūtī sunt equitēs, animōsīs atque splendidissimē ōrnātīs equīs vectī, inter quōs Pūblius adulēscēns fortissimus habēbātur. Addūcēbantur taurī, arietēs, 5quī dīs immortālibus immolārentur. Ita longō agmine prōgrediēns exercitus 6sacrā viā per forum in Capitōlium perrēxit.

LICTORES CUM FASCIBUS
Imperātor ipse cum urbem intrāret, undique laetō clāmōre multitūdinis salūtātus est. Stābat in currū aureō quem quattuor albī equī vehēbant. Indūtus 7togā pictā, alterā manū habēnās et lauream 225 tenēbat, alterā eburneum scēptrum. Post eum servus in currū stāns auream corōnam super caput eius tenēbat. Ante currum miserrimī captīvī, rēgēs prīncipēsque superātārum gentium, catēnīs vīnctī, prōgrediēbantur; et vīgintī quattuor līctōrēs8 laureatās fascīs ferentēs et signiferī currum Caesaris comitābantur. Conclūdit agmen multitūdō captīvōrum, quī, in servitūtem redāctī,9 dēmissō vultū, vīnctīs10 bracchiīs, sequuntur; quibuscum veniunt longissimō ōrdine mīlitēs, etiam hī praedam vel insignia mīlitāria ferentēs.
Caesar cum Capitōlium ascendisset, in templō Iovī Capitōlīnō sacra fēcit. Simul11 captivōrum quī nōbilissimī erant, abductī in carcerem,12 interfectī sunt. Sacrīs factīs Caesar dē Capitōliō dēscendit et in forō mīitibus suīs honōrēs mīlitārīs dedit eīsque pecūniam ex bellī praedā distribuit.
Hīs omnibus rēbus cōnfectīs, Pūblius Caesarem valēre13 iussit et quam celerrimē ad vīllam contendit ut patrem mātremque salūtāret.
15Dē rēbus gestīs P. Cornēlī Lentulī hāctenus.
460. Nouns are inflected in five declensions, distinguished by the final letter of the stem and by the termination of the genitive singular.
First Declension—Ā-stems, Gen. Sing. -ae
Second Declension—O-stems, Gen. Sing. -ī
Third Declension—Consonant stems and I-stems, Gen. Sing. -is
Fourth Declension—U-stems, Gen. Sing. -ūs
Fifth Declension—Ē-stems, Gen. Sing. -ē̆ī
461. FIRST DECLENSION. Ā-STEMS
| domina, lady Stem dominā- Base domin- | ||||
| Singular | Plural | |||
|---|---|---|---|---|
| TERMINATIONS | TERMINATIONS | |||
| Nom. | domina | -a | dominae | -ae |
| Gen. | dominae | -ae | dominārum | -ārum |
| Dat. | dominae | -ae | dominīs | -īs |
| Acc. | dominam | -am | dominās | -ās |
| Abl. | dominā | -ā | dominīs | -īs |
a. Dea and fīlia have the termination -ābus in the dative and ablative plural.
227 462. SECOND DECLENSION. O-STEMS
a. Masculines in -us
| dominus, master Stem domino- Base domin- | ||||
| Singular | Plural | |||
|---|---|---|---|---|
| TERMINATIONS | TERMINATIONS | |||
| Nom. | dominus | -us | dominī | -ī |
| Gen. | dominī | -ī | dominōrum | -ōrum |
| Dat. | dominō | -ō | dominīs | -īs |
| Acc. | dominum | -um | dominōs | -ōs |
| Abl. | dominō | -ō | dominīs | -īs |
1. Nouns in -us of the second declension have the termination -e´ in the vocative singular, as domine.
2. Proper names in -ius, and filius, end in -ī in the vocative singular, and the accent rests on the penult, as Vergi´lī, fīlī.
b. Neuters in -um
| pīlum, spear Stem pīlo- Base pīl- | ||||
| Singular | Plural | |||
|---|---|---|---|---|
| TERMINATIONS | TERMINATIONS | |||
| Nom. | pīlum | -um | pīla | -a |
| Gen. | pīlī | -ī | pīlōrum | -ōrum |
| Dat. | pīlō | -ō | pīlīs | -īs |
| Acc. | pīlum | -um | pīla | -a |
| Abl. | pīlō | -ō | pīlīs | -īs |
1. Masculines in -ius and neuters in -ium end in -ī in the genitive singular, not in -iī, and the accent rests on the penult.
c. Masculines in -er AND -ir
463. THIRD DECLENSION.
| CLASSIFICATION | I. Consonant Stems |
1. Stems that add -s to the base to form the nominative singular: masculines and feminines only. 2. Stems that add no termination in the nominitive singular: a. masculines and feminines; b. neuters. |
| II. I-Stems. | Masculines, feminines, and neuters. |
|---|
464. I. CONSONANT STEMS
1. Nouns that add -s to the base to form the nominative singular: masculines and feminines only
| prīnceps, m., chief | mīles, m., soldier | lapis, m., stone | ||
| Bases or Stems |
prīncip- | mīlit- | lapid- | |
| Singular | TERMINATIONS | |||
|---|---|---|---|---|
| Nom. | prīnceps | mīles | lapis | -s |
| Gen. | prīn´cipis | mīlitis | lapidis | -is |
| Dat. | prīn´cipī | mīlitī | lapidī | -ī |
| Acc. | prīn´cipem | mīlitem | lapidem | -em |
| Abl. | prīn´cipe | mīlite | lapide | -e |
| Plural | ||||
| Nom. | prīn´cipēs | mīlitēs | lapidēs | -ēs |
| Gen. | prīn´cipum | mīlitum | lapidum | -um |
| Dat. | prīnci´pibus | mīlitibus | lapidibus | -ibus |
| Acc. | prīn´cipēs | mīlitēs | lapidēs | -ēs |
| Abl. | prīnci´pibus | mīlitibus | lapidibus | -ibus |
| |
||||
| rēx, m., king | iūdex, m., judge | virtūs, f., manliness | ||
| Bases or Stems |
rēg- | iūdic- | virtūt- | |
| Nom. | rēx | iūdex | virtūs | -s |
| Gen. | rēgis | iūdicis | virtū´tis | -is |
| Dat. | rēgī | iūdicī | virtū´tī | -ī |
| Acc. | rēgem | iūdicem | virtū´tem | -em |
| Abl. | rēge | iūdice | virtū´te | -e |
| Plural | ||||
| Nom. | rēgēs | iūdicēs | virtū´tēs | -ēs |
| Gen. | rēgum | iūdicum | virtū´tum | -um |
| Dat. | rēgibus | iūdicibus | virtū´tibus | -ibus |
| Acc. | rēgēs | iūdicēs | virtū´tēs | -ēs |
| Abl. | rēgibus | iūdicibus | virtū´tibus | -ibus |
Note. For consonant changes in the nominative singular, cf. § 233. 3.
2. Nouns that have no termination in the nominative singular
a. Masculines and Feminines
| cōnsul, m., consul | legiō, f., legion | ōrdō, m., row | pater, m., father | ||
| Bases or Stems |
cōnsul- | legiōn- | ōrdin- | patr- | |
| Singular | TERMINATIONS | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Nom. | cōnsul | legiō | ōrdō | pater | — |
| Gen. | cōnsulis | legiōnis | ōrdinis | patris | -is |
| Dat. | cōnsulī | legiōnī | ōrdinī | patrī | -ī |
| Acc. | cōnsulem | legiōnem | ōrdinem | patrem | -em |
| Abl. | cōnsule | legiōne | ōrdine | patre | -e |
| Plural | |||||
| Nom. | cōnsulēs | legiōnēs | ōrdinēs | patrēs | -ēs |
| Gen. | cōnsulum | legiōnum | ōrdinum | patrum | -um |
| Dat. | cōnsulibus | legiōnibus | ōrdinibus | patribus | -ibus |
| Acc. | cōnsulēs | legiōnēs | ōrdinēs | patrēs | -ēs |
| Abl. | cōnsulibus | legiōnibus | ōrdinibus | patribus | -ibus |
Note. For vowel and consonant changes in the nominative singular, cf. § 236. 1-3.
| flūmen, n., river | tempus, n., time | opus, n., work | caput, n., head | ||
| Bases or Stems |
flūmin- | tempor- | oper- | capit- | |
| Singular | TERMINATIONS | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Nom. | flūmen | tempus | opus | caput | — |
| Gen. | flūminis | temporis | operis | capitis -is | -is |
| Dat. | flūminī | temperī | operī | capitī | -ī |
| Acc. | flūmen | tempus | opus | caput | — |
| Abl. | flūmine | tempore | opere | capite | -e |
| Plural | |||||
| Nom. | flūmina | tempora | opera | capita | -a |
| Gen. | flūminum | temporum | operum | capitum | -um |
| Dat. | flūminibus | temporibus | operibus | capitibus | -ibus |
| Acc. | flūmina | tempora | opera | capita | -a |
| Abl. | flūminibus | temporibus | operibus | capitibus | -ibus |
Note. For vowel and consonant changes in the nominative singular, cf. § 238. 2, 3.
465. II. I-STEMS
a. Masculines and Feminines
| caedēs, f., slaughter | hostis, m., enemy | urbs, f., city | cliēns, m., retainer | ||
| Stems | caedi- | hosti- | urbi- | clienti- | |
|---|---|---|---|---|---|
| Bases | caed- | host- | urb- | client- | |
| Singular | TERMINATIONS | ||||
| Nom. | caedēs | hostis | urbs | cliēns | -s, -is, or -ēs |
| Gen. | caedis | hostis | urbis | clientis | -is |
| Dat. | caedī | hostī | urbī | clientī | -ī |
| Acc. | caedem | hostem | urbem | clientem | -em (-im) |
| Abl. | caede | hoste | urbe | cliente | -e (-ī) |
| Plural | |||||
| Nom. | caedēs | hostēs | urbēs | clientēs | -ēs |
| Gen. | caedium | hostium | urbium | clientium | -ium |
| Dat. | caedibus | hostibus | urbibus | clientibus | -ibus |
| Acc. | caedīs, -ēs | hostīs, -ēs | urbīs, -ēs | clientīs, -ēs | -īs, -ēs |
| Abl. | caedibus | hostibus | urbibus | clientibus | -ibus |
1. Avis, cīvis, fīnis, ignis, nāvis, have the abl. sing. in -ī or -e.
2. Turris has accusative turrim and ablative turrī or turre.
| īnsigne, n., decoration | animal, n., animal | calcar, n., spur | ||
| Stems | īnsigni- | animāli- | calcāri- | |
|---|---|---|---|---|
| Bases | īnsign- | animāl- | calcār- | |
| Singular | TERMINATIONS | |||
| Nom. | īnsigne | animal | calcar | -e or — |
| Gen. | īnsignis | animālis | calcāris | -is |
| Dat. | īnsignī | animālī | calcārī | -ī |
| Acc. | īnsigne | animal | calcar | -e or — |
| Abl. | īnsignī | animālī | calcārī | -ī |
| Plural | ||||
| Nom. | īnsignia | animālia | calcāria | -ia |
| Gen. | īnsignium | animālium | calcārium | -ium |
| Dat. | īnsignibus | animālibus | calcāribus | -ibus |
| Acc. | īnsignia | animālia | calcāria | -ia |
| Abl. | īnsignibus | animālibus | calcāribus | -ibus |
466. THE FOURTH DECLENSION. U-STEMS
| adventus, m., arrival | cornū, n., horn | |||
| Stems | adventu- | cornu- | ||
|---|---|---|---|---|
| Bases | advent- | corn- | ||
| Singular | TERMINATIONS | |||
| MASC. | NEUT. | |||