[Blog] [MP3 Musica] [MP3 Audiobook] [Letture Creative] [Musica Creativa]
[English] [Francais] [Deutsch] [Espanol] [Portugues] [Danish] [Esperanto] [Norwegian]
[Tagalog] [Bulgarian] [Swedish] [Finnish] [Latin] [Greek] [Polish] [Icelandic] [Lithuanian]
[Punch] [Appunti di informatica libera]
Project Gutenberg's De Bello Catilinario et Jugurthino, by Caius Sallustii Crispi (Sallustius) Copyright laws are changing all over the world. Be sure to check the copyright laws for your country before downloading or redistributing this or any other Project Gutenberg eBook. This header should be the first thing seen when viewing this Project Gutenberg file. Please do not remove it. Do not change or edit the header without written permission. Please read the "legal small print," and other information about the eBook and Project Gutenberg at the bottom of this file. Included is important information about your specific rights and restrictions in how the file may be used. You can also find out about how to make a donation to Project Gutenberg, and how to get involved. **Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts** **eBooks Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971** *****These eBooks Were Prepared By Thousands of Volunteers!***** Title: De Bello Catilinario et Jugurthino Author: Caius Sallustii Crispi (Sallustius) Release Date: February, 2005 [EBook #7402] [Yes, we are more than one year ahead of schedule] [This file was first posted on April 25, 2003] Edition: 10 Language: English Character set encoding: US-ASCII *** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK DE BELLO CATILINARIO ET JUGURTHINO *** Produced by David Starner, Thomas Berger and the Online Distributed Proofreading Team
[Illustration: Numidia (Map)]
Classical Series. Edited By Drs. Schmitz And Zumpt.
The text of Sallust, notwithstanding the many and excellent editions which have been published, has not yet acquired a form that can be regarded as generally adopted and established; for the number of manuscripts is great, and their differences have led critical editors to form different opinions as to which, in each case, is the correct reading, or at least the one most worthy of acceptation. This difference of opinion manifested itself especially after the edition of Gottleib Corte (Leipzig, 1724, 4to.), who in many passages abandoned the vulgate as constituted by Gruter and Wasse, and on the authority of a few manuscripts, altered the text of Sallust, on the mere supposition that his style was abrupt. Corte’s recension was adopted by many, and often reprinted; while others, especially Haverkamp, in his valuable and very complete edition (Hague, 1742, 2 vols. 4to.), returned to the vulgate. The latest critical editors of Sallust — Gerlach (Basel, 1823, &c. 3 vols. 4to., and a revised text, Basel, 1832, 8vo.) and Kritz (Leipzig, 1828, &c. 2 vols. 8vo.) — though declaring against the arbitrary proceedings of Corte, yet very often differ in their texts from each other. Between these two stands the edition of the learned critic, J. C. Orelli (Zürich, 1840), whose text forms the basis of the present edition. But besides abandoning his artificial and antiquated orthography, and restoring that which is adopted in most editions of Latin classics, we have felt obliged in many instances to give up Orelli’s reading, and to follow the authority of the best manuscripts, especially the Codex Leidensis (marked L in Haverkamp’s edition). For our explanatory notes we are much indebted to the edition of Kritz, though we have often been under the necessity of differing from him.
C. G. Zumpt.
Berlin, May, 1848.
Caius Sallustius Crispus, according to the statement of the ancient chronologer Hieronymus, was born in B. C. 86, at Amiternum, in the country of the Sabines (to the north-east of Rome), and died four years before the battle of Actium — that is, in B.C. 34 or 35. After having no doubt gone through a complete course of law and the art of oratory, he devoted himself to the service of the Roman republic at a time when Rome was internally divided by the struggle of the opposite factions of the optimates, or the aristocracy, and the populares, or the democratical party. The optimates supported the power of the senate, and of the nobility who prevailed in the senate; while the populares were exerting themselves to bring all public questions of importance before the popular assembly for decision, and resisted the influence of illustrious and powerful families, whose privileges, arising from birth and wealth, they attempted to destroy. Sallust belonged to the latter of these parties. In B.C. 52 he was tribune of the people, and took an active part in the disturbances which were caused at Rome in that year by the open struggles between Annius Milo, one of the optimates, who was canvassing for the consulship, and P. Clodius, who was trying to obtain the praetorship. Milo slew Clodius on a public road: he was accused by the populares, and defended by the optimates; but the judges, who could not allow such an act of open violence to escape unpunished, condemned, and sentenced him to exile. Pompey alone, who was then consul for the third time, was capable of restoring order and tranquillity. The position of a tribune of the people was a difficult one for Sallust: he was to some extent opposed to Milo, and consequently also to Cicero, who pleaded for Milo; but there exists a statement that he gave up his opposition; and he himself, in the introduction to his ‘Catiline,’ intimates that his honest endeavours for the good of the state drew upon him only ill-will and hatred. Two years later (B.C. 50), he was ejected from the senate by the censor Appius Claudius, one of the most zealous among the optimates. The other censor, L. Piso, did not protect either Sallust, or any of the others who shared the same fate with him, against this act of partiality. Rome was at that time governed by the most oppressive oligarchy, which was then mainly directed against Julius Caesar, who, as a reward for his brilliant achievements in extending the Roman dominion in Gaul, desired to be allowed to offer himself in his absence as a candidate for his second consulship — a desire which the people were willing to comply with, as it was based upon a law which had been passed some years before in favour of Caesar; but the optimates endeavoured in every way to oppose him, and drawing Pompey over to their side, they brought about a rupture between him and Caesar. Sallust was looked upon in the senate as a partisan of the latter, and this was the principal reason why he was deprived of his seat in the great council of the republic; and L. Piso, the father-in-law of Caesar, is said not to have opposed the partiality of his colleague in the censorship, in order to increase the number of Caesar’s partisans. When, in B. C. 49, Caesar established his right by force of arms, Sallust went over to him, and was restored not only to his seat in the senate, but was advanced to the praetorship in the year B. C. 47. Sallust served, both before and during his year of office, in the capacity of a lieutenant in Caesar’s armies. He also accompanied him to Africa in the war against the Pompeian party there, and after its successful termination, was left behind as proconsul of Numidia, which was made a Roman province. In the discharge of his duties, he is said to have indulged in extorting money from the new subjects of Rome. He was accused, but acquitted. This is the historical statement of Dion Cassius; but a hostile writer of doubtful authority mentions that, by paying 12,000 pieces of gold to Caesar (perhaps as damages for the injury done), he purchased his acquittal.
Hereupon Sallust withdrew from public life, to devote his leisure to literature, and the composition of works on the history of his native country; for, as after the murder of Caesar, in B. C. 44, the republic was again delivered over to a state of military despotism, peaceful advice was deprived of its influence. It need hardly be mentioned that Sallust, as he had qualified himself for the highest political career, and the great offices of the republic, must have been possessed of an independent property; but the statement, that he afterwards gave himself up to a life of luxury — that he purchased a villa at Tibur, which had formerly belonged to Caesar — and that he possessed a splendid mansion, with a garden laid out with elegant plantations and appropriate buildings, at Rome, near the Colline gate — is founded on the equivocal authority of a writer of a late period, who was hostile to him. It is indeed certain that there existed at Rome horti Sallustiani, in which Augustus frequently resided, and which were afterwards in the possession of the Roman emperors; but it is doubtful as to whether they had been acquired and laid out by our historian, or by his nephew, a Roman eques, and particular favourite of Augustus. The statement that Sallust married Terentia, the divorced wife of Cicero, is still more doubtful, and probably altogether fictitious.[1] There is, however, a statement of a contemporary, the learned friend of Cicero, M. Varro, which cannot be doubted — that in his earlier years Sallust, in the midst of the party-strife at Rome, kept up an illicit intercourse with the wife of Milo; but how much the hostility of party may have had to do with such a report, cannot be decided. In his writings, Sallust expresses a strong disgust of the luxurious mode of life, and the avarice and prodigality, of his contemporaries; and there can be no doubt that these repeated expressions of a stern morality excited both his contemporaries and subsequent writers to hunt up and divulge any moral foibles in his life and character, especially as in his compositions he struck into a new path, by abandoning the ordinary style, and artificially reviving the ancient style of composition.
The historical works of Sallust are, De Bello Catilinae, De Bello Jugurthino (or the two Bella, as the ancients call them), and five books of Historiae — that is, a history of the Roman republic during the period of twelve years, from the death of Sulla in B. C. 78, down to the appointment of Pompey to the supreme command in the war against Mithridates in B. C. 66. This history was regarded by the ancients as the principal work of our author; but is now lost, with the exception of four speeches and two political letters, which some admirer of oratory copied separately from the context of the history, and which have thus been preserved to our times. The two Bella, which are preserved entire, form the contents of the present volume.
The work De Bella Catilinae formed the beginning of his historical compositions, as is clear from the author’s own introduction; but it was not written till after the murder of Caesar in B. C. 44. In it he describes the conspiracy of L. Sergius Catilina, a man of noble birth and high rank, but ruined circumstances; its discovery, and the punishment of the conspirators at Rome in B. C. 63; and its final and complete suppression in a pitched battle at the beginning of the year B. C. 62.
The Bellum Jugurthinum treats of the life of Jugurtha, who in B. C. 118, together with his cousins, Adherbal and Hiempsal, governed Numidia. Having crushed his two cousins by fraud and violence, Jugurtha afterwards maintained himself in his usurped kingdom for several years against the Roman armies and generals that were sent out against him, until in the end, after several defeats sustained at the hands of the Roman consuls, L. Metullus and C. Marius, his own ally, Bocchus, king of Mauretania, delivered him up into the hands of the Roman quaestor, L. Sulla.
In the work on the war of Catiline, Sallust reveals especially the corruption of what was called the Roman nobility, by tracing the criminal designs of the conspirators to their sources — avarice, and the love of pleasure. In the history of the Jugurthine war, he particularly exposes and condemns the system of bribery in which the leading men of that age indulged; but on the other hand, he draws a pleasing contrast in describing the restoration of military discipline by Metullus and Marius. The difficult campaigns in the extensive and desert country of Numidia, and the wonderful events of this war, also deserve the attention of the reader; the more so, as the author has bestowed the greatest care on giving vivid descriptions of them.
Among the writings of Sallust, which have been transmitted to us in manuscripts, and are printed in the larger editions of his works, there are two epistles addressed to Caesar, containing the author’s opinions and advice regarding the new constitution to be given to the republic, after the defeat of the optimates and their faction by the dictator. They are written in his own peculiar style: the first contains excellent ideas and energetic exposures of the general defects and evils in the state, as well as plans for remedying them; the second adds some proposals regarding the courts of justice, and the composition of the senate, the utility and practicability of which appear somewhat doubtful. The authenticity of these epistles, therefore, is still a matter of uncertainty. Lastly, there are two Declamations (declamationes), the one purporting to be by M. Cicero against Sallust, and the other by Sallust against Cicero; but both are evidently unworthy of the character and style of the men whose names they bear, and are justly considered to be the production of some wretched rhetorician of the third or fourth century of the Christian era.[2] Such declaimers made use of all possible reports that were current respecting the moral weaknesses of the two men, and respecting an enmity between them, of which history knows nothing, and which is contradicted by our author himself, by the praise he bestows, in his ‘Catilinarian War,’ upon Cicero.
Sallust’s character as an historian, and his grammatical style, have been the subjects of contradictory opinions even among the ancients themselves — both his own contemporaries, and the men of succeeding ages. Some condemned his introductions, as having nothing to do with the works themselves; found fault with the minute details of the speeches introduced in the narrative; and called him a senseless imitator, in words and expressions, of the earlier Roman historians, especially of Cato. Others praised him for his vivid delineations of character, the precision and vigour of his diction, and for the dignity which he had given to his style by the use of ancient words and phrases which were no longer employed in the ordinary language of his own day. But however different these opinions may appear, there is truth both in the censure and in the praise, though the praise no doubt outweighs the censure; and the general opinion among the later Romans justly declared primus Romana Crispus in historia. It is obvious that it is altogether unjust to say that his introductions are unsuitable, and that the speeches he introduces are inappropriate: for an author must be allowed to write a preface to make an avowal of his own sentiments; and the speeches are inseparably connected with the forms of public life in antiquity: they are certainly not too long, and express most accurately, both in sentiment and style, the characters of the great men to whom the author assigns them. We have no hesitation in declaring that the speeches in the Catiline and Jugurtha, as well as those extracted from the Historiae, are the most precious specimens of the kind that have come down to us from antiquity.
As regards the grammatical style and the imitation of earlier authors, for which Sallust has been blamed by some, and praised by others, it must be observed that he is the first among the classical authors extant in whose works we perceive a difference between the refined language of public life, such as we have it in Cicero and Caesar, and a new and artificially-formed language of literature. Cicero and Caesar wrote just as a well-educated orator of taste spoke: after the death of Caesar, oratory began to withdraw from the active scenes of public life; and there remained few authors who, following the practical vocation of an orator, though at an unfavourable epoch, yet observed the principle which is generally correct — that a man ought to write in the same manner in which well-bred people speak. But most men of talent who devoted themselves to written composition for the satisfaction of their own minds, or for the instruction of their contemporaries, created for themselves a new style, such as was naturally developed in them by reading the earlier authors, and through their own relations to their readers and not hearers. Livy clung to the language, style, and the full-sounding period of the oratorical style, though even he in many points deviated from the natural refinement of a Caesar and a Cicero; but Sallust gave up the oratorical period, divided the long-spun, full-sounding, and well-finished oratorical sentence into several short sentences; and in this manner he seemed to go back to the ancients, who had not yet invented the period: but still there was a great difference between his style, in which the ancient simplicity was artificially restored, and the genuine ancient sentence formed without any rhetorical art. He wrote without periods, because he would not write otherwise, and not because he could not; he divided the rhetorical period into separate sentences, because it appeared to him advantageous in his animated description of minute details; and he wrote concisely, because he did not want the things to fill up his sentences which the orator requires to give roundness and fulness to his periods. He states in isolated independent sentences those ideas and thoughts which the orator distributes among leading and subordinate sentences; but he did all this consciously, as an artist, and with the conviction that it was conducive to historical animation. Tacitus was his imitator in this artificial historical style; and notwithstanding all his well-deserved praise, it must he admitted that the blame cast upon Sallust attaches in a still higher degree to Tacitus. It is a fact beyond all doubt, that Sallust introduced into the language of literature antiquated forms, words, and expressions; and this arose from a desire to recall with the ancient language also the ancient vigour and simplicity. But even this revival of what was ancient is visible only here and there, and all such words and phrases might be exchanged for others and more customary ones, without depriving Sallust of his essential characteristics; for these consist in a vivid perception of the important moments of an action, in placing them in strong contrasts, to excite his readers, and in the effect produced by isolated sentences simply put in juxtaposition without the artifice of a polished and intricate period.
To give our young readers some preparatory information about certain frequently-recurring peculiarities of Sallust’s style, we may remark that the omission of the personal pronoun in the construction of the accusative with the infinitive, as well as the omission of the auxiliary verb est, and the frequent use of the infinitive instead of a dependent clause — for example, hortatur dicere, res postulat exponere, conjuravere patriam incendere, and many similar expressions — arise from his desire to be brief and concise. Among his antiquated forms of words, we may mention die for diei, the singular plerusque, quis for quibus, senati for senatus; dicundi, legundi, &c. for dicendi, legendi; intellego for intelligo, forem for essem, fuere for fuerunt; the use of the past participles of deponent verbs in a passive sense — as adeptus, interpretatus. Antiquated words, or words used in an antiquated sense, are — supplicium for preces, scilicet for scire licet; antiquated expressions are — fugam facere for fugere, habere vitam for agere vitam, and other phrases with habere. The frequent use of mortales for homines, aevum for aetas, and subigere for cogere, gives to his style somewhat of a poetical colouring. As far as grammatical construction is concerned, there is a tendency to archaisms in the use of quippe qui with the indicative; in the frequent application of the indicative in subordinate sentences in the oratio obliqua; and in some other points which we shall explain in short notes to the passages where they occur. An intentional disturbance of rhetorical symmetry is perceptible in the change of corresponding particles; — for example, instead of alii in the expression alii-alii, we find pars or partim; instead of modo in the expression modo-modo, we find interdum, and similar variations. But all these differences from the ordinary language contain in themselves sufficient grounds of explanation and excuse, and are by no means so frequent as to render the language of Sallust unworthy of the merited reputation of being classical.
[1] This strange account is found in Hieronymus’s first work against Jovinianus, towards the end; and it becomes still more strange by the addition, that Terentia was married a third time to the orator Messalla Corvinus (who was consul with Augustus, B. C. 91): — Illa (Terentia) interim conjunx egregia, et quae de fontibus Tullianis hauserat sapientiam, nupsit Sallustio, inimico ejus, et tertio Messallae Corvino: et quasi per quosdam gradus eloquentiae devoluta est. It almost appears as if in this tradition it had been intended to mark three phases in the style of Roman oratory, for Sallust was twenty years younger than Cicero, and Messalla nearly as many years younger than Sallust.
[2] It has indeed been said that Quinctilian, who wrote about the year 95 after Christ, cites passages from these Declamations; but critical investigation has shown that these passages are interpolations, and are found only in the worst manuscripts.
1. Omnes[1] homines, qui sese student[2] praestare ceteris animalibus, summa ope[3] niti decet, ne vitam silentio transeant veluti pecora, quae natura prona[4] atque ventri obedientia finxit. Sed nostra omnis vis in animo et corpore sita est; animi imperio, corporis servitio magis utimur; alterum nobis cum dis,[5] alterum cum beluis[6] commune est. Quo mihi rectius videtur ingenii quam virium opibus gloriam quaerere et, quoniam vita ipsa qua fruimur brevis est, memoriam nostri[7] quam maxime longam[8] efficere. Nam divitiarum et formae gloria fluxa atque fragilis est, virtus clara aeternaque habetur. Sed diu magnum inter mortales certamen fuit,[9] vine corporis an virtute animi res militaris magis procederet. Nam et prius quam incipias consulto, et ubi consulueris mature facto opus est.[10] Ita utrumque per se indigens, alterum alterius auxilio eget.
2. Igitur[11] initio reges (nam in terris nomen imperii id primum fuit), diversi pars[12] ingenium, alii corpus exercebant; etiamtum vita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant. Postea vero quam[13] in Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes atque nationes subigere; libidinem dominandi causam belli habere, maximam gloriam in maximo imperio putare, tum demum periculo atque negotiis compertum est in bello plurimum ingenium posse. Quodsi[14] regum atque imperatorum animi virtus[15] in pace ita ut in bello valeret, aequabilius atque constantius sese res humanae haberent, neque aliud alio[16] ferri, neque mutari ac misceri omnia cerneres. Nam imperium facile his artibus retinetur, quibus initio partum est. Verum ubi pro labore desidia, pro continentia et aequitate libido atque superbia invasere, fortuna simul cum moribus immutatur. Ita imperium semper ad optimum quemque[17] a minus bono transfertur. Quae homines arant, navigant, aedificant, virtuti omnia parent. Sed multi mortales dediti ventri atque somno, indocti incultique vitam sicuti peregrinantes transiere;[18] quibus profecto contra naturam corpus voluptati, anima oneri fuit. Eorum ego vitam mortemque juxta aestimo,[19] quoniam de utraque siletur. Verum enimvero[20] is demum mihi vivere atque frui anima videtur, qui aliquo negotio intentus[21] praeclari facinoris aut artis bonae famam quaerit. Sed in magna copia rerum aliud alii natura iter ostendit.
3. Pulcrum est bene facere rei publicae; etiam bene dicere haud absurdum est;[22] vel pace vel bello clarum fieri licet; et qui fecere et qui facta aliorum scripsere, multi laudantur. Ac mihi quidem,[23] tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et actorem rerum, tamen in primis arduum videtur res gestas scribere; primum quod facta dictis exaequanda sunt, dehinc quia plerique, quae delicta reprehenderis, malivolentia et invidia dicta putant;[24] ubi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit, supra ea[25] veluti ficta pro falsis ducit.
Sed ego[26] adolescentulus initio sicuti plerique studio ad rem publicam latus sum, ibique mihi multa adversa fuere. Nam pro pudore, pro abstinentia, pro virtute, audacia, largitio, avaritia vigebant. Quae tametsi animus aspernabatur, insolens malarum artium,[27] tamen inter tanta vitia imbecilla aetas ambitione corrupta tenebatur[28]: ac me, quum ab reliquorum malis moribus dissentirem, nihilo minus honoris cupido eâdem qua ceteros famâ atque invidiâ vexabat.[29]
4. Igitur ubi animus ex multis miseriis atque periculis requievit et mihi reliquam aetatem a re publica procul habendam decrevi, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium conterere;[30] neque vero agrum colendo aut venando, servilibus officiis,[31] intentum aetatem agere; sed a quo incepto studioque me ambitio mala detinuerat, eodem regressus statui res gestas populi Romani carptim,[32] ut quaeque memoria digna videbantur, perscribere; eo magis, quod mihi a spe, metu, partibus rei publicae animus liber erat. Igitur de Catilinae conjuratione quam verissime potero paucis absolvam:[33] nam id facinus in primis ego memorabile existimo sceleris atque periculi novitate. De cujus hominis moribus pauca prius explananda sunt, quam initium narrandi faciam.
5. Lucius Catilina,[34] nobili genere natus, fuit magna vi et animi et corporis, sed ingenio malo pravoque. Huic ab adolescentia bella intestina, caedes, rapinae, discordia civilis grata fuere, ibique juventutem suam exercuit. Corpus patiens[35] inediae, algoris, vigiliae, supra quam cuiquam credibile est. Animus audax, subdolus, varius, cujus rei libet[36] simulator ac dissimulator, alieni appetens, sui profusus, ardens in cupiditatibus; satis eloquentiae, sapientiae parum. Vastus animus immoderata, incredibilia, nimis alta semper cupiebat. Hunc post dominationem Lucii Sullae libido maxima invaserat rei publicae capiundae,[37] neque id quibus modis assequeretur, dum sibi regnum pararet, quidquam pensi habebat. Agitabatur magis magisque in dies animus ferox inopia rei familiaris et conscientia scelerum, quae utraque his artibus auxerat,[38] quas supra memoravi. Incitabant praeterea corrupti civitatis mores, quos pessima ac diversa inter se mala, luxuria atque avaritia, vexabant. Res ipsa hortari videtur, quoniam de moribus civitatis tempus admonuit, supra repetere[39] ac paucis instituta majorum domi militiaeque,[40] quomodo rem publicam habuerint quantamque reliquerint, ut paulatim immutata ex pulcherrima pessima ac flagitiosissima facta sit, disserere.
6. Urbem Romam,[41] sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Trojani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis vagabantur, cumque his Aborigines,[42] genus hominum agreste, sine legibus, sine imperio, liberum atque solutum. Hi postquam in una[43] moenia convenere, dispari genere, dissimili lingua, alius alio more viventes, incredibile memoratu est quam facile coaluerint.[44] Sed postquam res eorum civibus, moribus, agris aucta, satia prospera satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello temptare,[45] pauci ex amicis auxilio esse; nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare, parare, alius alium hortari, hostibus obviam ire, libertatem, patriam parentesque armis tegere. Post, ubi pericula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant,[46] magisque dandis quam accipiundis beneficiis amicitias parabant. Imperium legitimum, nomen imperii regium habebant;[47] delecti, quibus corpus annis infirmum, ingenium sapientia validum erat, rei publicae consultabant;[48] hi vel aetate vel curae similitudine patres appellabantur. Post, ubi regium imperium, quod initio conservandae libertatis atque augendae rei publicae[49] fuerat, in superbiam dominationemque convertit[50] immutato more annua imperia binosque imperatores[51] sibi fecere; eo modo minime posse putabant per licentiam insolescere animum humanum.
7. Sed ea tempestate coepere se quisque magis extollere magisque ingenium in promptu habere.[52] Nam regibus boni quam mali suspectiores sunt, semperque his aliena virtus formidolosa est. Sed civitas incredibile memoratu est adepta[53] libertate quantum brevi[54] creverit; tanta cupido gloriae incesserat.[55] Jam primum juventus, simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usu militiam discebat, magisque in decoris armis et militaribus equis quam in scortis atque conviviis libidinem habebant.[56] Igitur talibus viris non labos[57] insolitus, non locus ullus asper aut arduus erat, non armatus hostis formidolosus; virtus omnia domuerat. Sed gloriae maximum certamen inter ipsos erat: sic se quisque hostem ferire, murum ascendere, conspici, dum tale facinus faceret, properabat; eas[58] divitias, eam bonam famam magnamque nobilitatem putabant; laudis avidi, pecuniae liberales erant; gloriam ingentem, divitias honestas volebant. Memorare possem, quibus in locis maximas hostium copias populus Romanus parva manu fuderit, quas urbes natura munitas pugnando ceperit, ni ea res longius nos ab incepto traheret.
8. Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas ex libidine magis quam ex vero celebrat obscuratque. Atheniensium res gestae, sicuti ego aestimo, satis amplae magnificaeque fuere, verum aliquanto[59] minores tamen quam fama feruntur. Sed quia provenere ibi scriptorum magna ingenia, per terrarum orbem Atheniensium facta pro maximis[60] celebrantur. Ita eorum, qui ea fecere, virtus tanta habetur, quantum ea verbis potuere extollere praeclara ingenia. At populo Romano nunquam ea copia fuit, quia prudentissimus quisque maxime negotiosus erat;[61] ingenium nemo sine corpore exercebat; optimus quisque facere quam dicere, sua ab aliis bene facta laudari quam ipse aliorum narrare malebat.
9. Igitur domi militiaeque boni mores colebantur, concordia maxima, minima avaritia erat, jus bonumque apud eos non legibus magis quam natura[62] valebat. Jurgia, discordias, simultates cum hostibus exercebant, cives cum civibus de virtute certabant; in suppliciis[63] deorum magnifici, domi parci, in amicos fideles erant. Duabus his artibus, audacia in bello, ubi pax evenerat, aequitate seque[64] remque publicam curabant. Quarum rerum ego maxima documenta haec habeo, quod in bello saepius vindicatum est in eos, qui contra imperium in hostem pugnaverant, quique tardius revocati proelio excesserant, quam qui signa relinquere aut pulsi loco cedere ausi erant; in pace vero, quod beneficiis quam[65] metu imperium agitabant, et acceptâ injuriâ[66] ignoscere quam persequi malebant.
10. Sed ubi labore atque justitia res publica crevit, reges magni bello domiti, nationes ferae et populi ingentes vi subacti, Carthago, aemula imperii Romani, ab stirpe interiit, cuncta maria terraeque patebant, saevire fortuna ac miscere omnia coepit. Qui labores, pericula, dubias atque asperas res facile toleraverant, his otium, divitiae optandae aliis oneri miseriaeque fuere. Igitur primo pecuniae, deinde imperii cupido crevit; ea quasi materies omnium malorum fuere. Namque avaritia fidem, probitatem ceterasque artes bonas subvertit; pro his superbiam, crudelitatem, deos negligere, omnia venalia habere edocuit. Ambitio multos mortales falsos fieri subegit, aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere, amicitias inimicitiasque non ex re, sed ex commodo aestimare, magisque vultum quam ingenium bonum habere. Haec primo paulatim crescere, interdum vindicari; post, ubi contagio quasi pestilentia invasit, civitas immutata, imperium ex justissimo atque optimo crudele intolerandumque factum.
11. Sed primo magis ambitio quam avaritia animos hominum exercebat, quod tamen vitium propius virtutem[67] erat. Nam gloriam, honorem, imperium bonus et ignavus aeque sibi exoptant; sed ille vera via nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis atque fallaciis contendit. Avaritia pecuniae studium habet, quam nemo sapiens concupivit;[68] ea quasi venenis malis imbuta corpus animumque virilem effeminat, semper infinita, insatiabilis est, neque copia neque inopia minuitur. Sed postquam L. Sulla, armis recepta re publica, bonis initiis malos eventus habuit,[69] rapere omnes, trahere, domum alius, alius agros cupere, neque modum neque modestiam victores habere, foeda crudeliaque in civibus[70] facinora facere. Huc accedebat, quod L. Sulla exercitum, quem in Asia ductaverat, quo sibi fidum faceret,[71] contra morem majorum luxuriose nimisque liberaliter habuerat; loca amoena, voluptaria[72] facile in otio feroces militum animos molliverant. Ibi primum insuevit exercitus populi Romani amare,[73] potare, signa, tabulas pictas, vasa caelata[74] mirari, ea privatim et publice rapere, delubra[75] spoliare, sacra profanaque omnia polluere. Igitur hi milites, postquam victoriam adepti sunt, nihil reliqui victis fecere. Quippe secundae res sapientium animos fatigant; ne illi corruptis moribus victoriae temperarent.[76]
12. Postquam divitiae honori esse coepere et eas gloria, imperium, potentia sequebatur, hebescere virtus, paupertas probro haberi, innocentia pro malivolentia[77] duci coepit. Igitur ex divitiis juventutem luxuria atque avaritia cum superbia invasere; rapere, consumere, sua parvi pendere, aliena cupere, pudorem, pudicitiam, divina atque humana promiscua, nihil pensi neque moderati habere. Operae pretium est,[78] quum domos atque villas cognoveris in urbium modum exaedificatas, visere templa deorum, quae nostri majores, religiosissimi mortales, fecere. Verum illi delubra deorum pietate, domos suas gloria decorabant, neque victis quidquam praeter injuriae licentiam eripiebant.[79] At hi contra ignavissimi homines per summum scelus omnia ea sociis adimere, quae fortissimi viri victores reliquerant; proinde quasi injuriam facere id demum esset imperio uti.
13. Nam quid ea memorem, quae nisi his qui videre nemini credibilia sunt, a privatis compluribus subversos montes, maria constructa[80] esse. Quibus mihi videntur ludibrio fuisse divitiae; quippe quas honeste habere licebat, abuti per turpitudinem properabant. Sed libido stupri, ganeae ceterique cultus[81] non minor incesserat; viri muliebria pati, mulieres pudicitiam in propatulo habere; vescendi causa terra marique omnia exquirere, dormire prius quam somni cupido esset, non famem aut sitim neque frigus neque lassitudinem opperiri, sed ea omnia luxu antecapere. Haec juventutem, ubi familiares opes defecerant, ad facinora incendebant. Animus imbutus malis artibus haud facile libidinibus carebat; eo profusius omnibus modis quaestui atque sumptui[82] deditus erat.
14. In tanta tamque corrupta civitate Catilina, id quod factu facillimum erat, omnium flagitiorum atque facinorum circum se tamquam stipatorum catervas habebat.[83] Nam quicunque impudicus, adulter, ganeo manu,[84] ventre, pene bona patria laceraverat, quique alienum aes grande conflaverat, quo flagitium aut facinus redimeret, praeterea omnes undique parricidae, sacrilegi, convicti judiciis aut pro factis judicium timentes, ad hoc quos manus atque lingua perjurio aut sanguine civili alebat, postremo omnes, quos flagitium, egestas, conscius animus exagitabat: hi Catilinae proximi familiaresque erant. Quodsi quis etiam a culpa vacuus in amicitiam ejus inciderat, cotidiano usu atque illecebris facile par similisque ceteris efficiebatur. Sed maxime adolescentium familiaritates appetebat; eorum animi molles et aetate fluxi dolis haud difficulter[85] capiebantur. Nam ut cujusque studium ex aetate[86] flagrabat, aliis scorta praebere, aliis canes atque equos mercari, postremo neque sumptui neque modestiae suae parcere, dum[87] illos obnoxios fidosque sibi faceret. Scio fuisse nonnullos qui ita existimarent, juventutem, quae domum Catilinae frequentabat, parum honeste pudicitiam habuisse; sed ex aliis rebus magis quam quod cuiquam id compertum foret, haec fama valebat.
15. Jam primum adolescens Catilina multa nefanda stupra fecerat, cum virgine nobili, cum sacerdote Vestae, alia hujuscemodi contra jus fasque. Postremo captus amore Aureliae Orestillae cujus praeter formam nihil unquam bonus laudavit, quod ea nubere illi dubitabat, timens privignum adulta aetate, pro certo creditur necato filio vacuam domum scelestis nuptiis fecisse.[88] Quae quidem res mihi in primis videtur causa fuisse facinoris maturandi. Namque animus impurus, dis hominibusque infestus, neque vigiliis neque quietibus sedari poterat; ita conscientia mentem excitam vastabat.[89] Igitur color exsanguis, foedi oculi, citus modo, modo tardus incessus; prorsus in facie vultuque vecordia inerat.
16. Sed juventutem, quam, ut supra diximus, illexerat, multis modis mala facinora edocebat. Ex illis testes signatoresque falsos commodare; fidem, fortunas, pericula vilia habere, post, ubi eorum famam atque pudorem attriverat, majora alia imperabat; si causa peccandi in praesens minus suppetebat, nihilo minus insontes sicuti sontes circumvenire, jugulare; scilicet, ne per otium torpescerent manus aut animus, gratuito[90] potius malus atque crudelis erat.
His amicis sociisque confisus Catilina, simul quod aes alienum per omnes terras ingens erat, et quod plerique Sullani milites,[91] largius suo usi, rapinarum et victoriae veteris memores civile bellum exoptabant, opprimundae rei publicae consilium cepit. In Italia nullus exercitus; Gn.[92] Pompeius in extremis terris bellum gerebat; ipsi consulatum petenti magna spes; senatus nihil sane intentus;[93] tutae tranquillaeque res omnes: sed ea prorsus opportuna Catilinae.
17. Igitur, circiter Kalendas Junias, L. Caesare et G. Figulo consulibus,[94] primo singulos appellare, hortari alios, alios temptare; opes suas, imparatam rem publicam, magna praemia conjurationis docere. Ubi satis explorata sunt quae voluit, in unum omnes convocat, quibus maxima necessitudo[95] et plurimum audaciae inerat. Eo convenere senatorii ordinis P. Lentulus Sura, P. Autronius, L. Cassius Longinus, G. Cethegus, P. et Servius Sullae, Servii filii, L. Vargunteius, Q. Annius, M. Porcius Laeca, L. Bestia, Q. Curius; praeterea ex equestri ordine M. Fulvius Nobilior, L. Statilius, P. Gabinius Capito, G. Cornelius; ad hoc multi ex coloniis et municipiis, domi nobiles. Erant praeterea complures[96] paulo occultius concilii hujusce participes nobiles, quos magis dominationis spes hortabatur quam inopia aut aliqua necessitudo. Ceterum juventus pleraque,[97] sed maxime nobilium, Catilinae inceptis favebat; quibus in otio vel magnifice vel molliter vivere copia erat, incerta pro certis, bellum quam pacem malebant. Fuere item ea tempestate[98] qui crederent M. Licinium Crassum[99] non ignarum ejus consilii fuisse; quia Gn. Pompeius invisus ipsi magnum exercitum ductabat, cujusvis opes voluisse contra illius potentiam crescere, simul confisum, si conjuratio valuisset, facile apud illos principem se fore.
18. Sed antea[100] item conjuravere pauci contra rem publicam, in quibus Catilina fuit; de qua[101] quam verissime potero, dicam. L. Tullo et M. Lepido consulibus,[102] P. Autronius et P. Sulla designati consules, legibus ambitus interrogati[103] poenas dederant. Post paulo[104] Catilina, pecuniarum repetundarum reus,[105] prohibitus erat consulatum petere, quod intra legitimos dies profiteri[106] nequiverat. Erat eodem tempore Gn. Piso, adolescens nobilis, summae audaciae, egens, factiosus, quem ad perturbandam rem publicam inopia atque mali mores stimulabant. Cum hoc Catilina et Autronius circiter Nonas Decembres consilio communicato parabant in Capitolio Kalendis Januariis L. Cottam et L. Torquatum consules[107] interficere, ipsi fascibus correptis Pisonem cum exercitu ad obtinendas duas Hispanias[108] mittere. Ea re cognita, rursus in Nonas Februarias consilium caedis transtulerant. Jam tum non consulibus modo, sed plerisque senatoribus perniciem machinabantur. Quodni[109] Catilina maturasset pro curia signum sociis dare, eo die post conditam urbem Romam pessimum facinus patratum foret. Quia nondum frequentes armati convenerant, ea res consilium diremit.
19. Postea Piso in citeriorem Hispaniam quaestor pro praetore[110] missus est, adnitente Crasso, quod eum infestum inimicum Gn. Pompeio cognoverat. Neque tamen senatus provinciam invitus dederat; quippe foedum hominem a re publica procul esse volebat; simul quia boni complures praesidium in eo putabant, et jam tum potentia Pompeii formidolosa erat. Sed is Piso in provincia ab equitibus Hispanis, quos in exercitu ductabat, iter faciens occisus est. Sunt qui ita dicunt,[111] imperia ejus injusta, superba, crudelia barbaros nequivisse pati; alii autem equites illos Gn. Pompeii veteres fidosque clientes voluntate ejus Pisonem aggressos; numquam Hispanos praeterea tale facinus fecisse, sed imperia saeva multa ante perpessos. Nos eam rem in medio relinquemus. De superiore conjuratione satis dictum.
20. Catilina,[112] ubi eos, quos paulo ante memoravi, convenisse videt, tametsi cum singulis multa saepe egerat, tamen in rem fore credens universos appellare et cohortari, in abditam partem aedium secedit, atque ibi, omnibus arbitris procul amotis, orationem hujuscemodi habuit. ‘Ni virtus fidesque vestra spectata mihi forent, nequidquam opportuna res cecidisset; spes magna, dominatio in manibus frustra fuissent. Neque ego per ignaviam[113] aut vana ingenia incerta pro certis captarem. Sed quia multis et magnis tempestatibus vos cognovi fortes fidosque mihi, eo animus ausus est maximum atque pulcherrimum facinus incipere, simul quia vobis eadem quae mihi bona malaque esse intellexi; nam idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est. Sed ego quae mente agitavi omnes jam antea diversi[114] audistis. Ceterum mihi in dies magis animus accenditur, quum considero, quae condicio vitae futura sit, nisi nosmet ipsi vindicamus in libertatem. Nam postquam res publica in paucorum potentium jus atque dicionem concessit, semper illis reges, tetrarchae[115] vectigales esse, populi, nationes stipendia pendere; ceteri omnes, strenui, boni, nobiles atque ignobiles vulgus fuimus sine gratia, sine auctoritate, iis obnoxii, quibus, si res publica valeret, formidini essemus. Itaque omnis gratia, potentia, honos, divitiae apud illos sunt, aut ubi illi volunt; nobis reliquere pericula repulsas, judicia, egestatem. Quae quousque tandem patiemini fortissimi viri? Nonne emori per virtutem praestat quam vitam miseram atque inhonestam, ubi alienae superbiae ludibrio fueris, per dedecus amittere? Verum enimvero pro deum atque hominum fidem[116] victoria in manu nobis est, viget aetas, animus valet; contra illis annis atque divitiis omnia consenuerunt. Tantummodo incepto opus est; cetera res expediet. Etenim quis mortalium cui virile ingenium est, tolerare potest, illis divitias superare,[117] quas profundant in extruendo mari et montibus coaequandis, nobis rem familiarem etiam ad necessaria deesse? illos binas aut amplius domos continuare, nobis larem familiarem[118] nusquam ullum esse? Quum tabulas, signa, toreumata[119] emunt, nova diruunt, alia aedificant, postremo omnibus modis pecuniam trahunt, vexant, tamen summa libidine divitias vincere[120] nequeunt. At nobis est domi inopia, foris aes alienum, mala res, spes multo asperior; denique quid reliqui habemus praeter miseram animam? Quin[121] igitur expergiscimini? En[122] illa, illa, quam saepe optastis, libertas, praeterea divitiae, decus, gloria in oculis sita sunt. Fortuna omnia ea victoribus praemia posuit. Res, tempus, pericula, egestas, belli spolia magnifica magis quam oratio mea vos hortentur. Vel imperatore vel milite me utimini; neque animus neque corpus a vobis aberit. Haec ipsa, ut spero, vobiscum una consul agam, nisi forte me animus fallit, et vos servire magis quam imperare parati estis.’
21. Postquam accepere ea homines, quibus mala abunde omnia erant, sed neque res neque spes bona ulla, tametsi illis quieta movere magna merces videbatur, tamen postulavere plerique, uti proponeret, quae condicio belli foret, quae praemia armis peterent, quid ubique opis aut spei haberent. Tum Catilina polliceri tabulas novas,[123] proscriptionem locupletium, magistratus, sacerdotia, rapinas, alia omnia, quae bellum atque libido victorum fert. Praeterea esse in Hispania citeriore Pisonem, in Mauretania cum exercitu P. Sittium Nucerinum, consilii sui participes; petere consulatum G. Antonium, quem sibi collegam fore speraret, hominem et familiarem et omnibus necessitudinibus circumventum; cum eo se consulem[124] initium agendi facturum. Ad hoc maledictis increpat omnes bonos, suorum unum quemque nominans laudare; admonebat alium egestatis, alium cupiditatis suae, complures periculi aut ignominiae,[125] multos victoriae Sullanae, quibus ea praedae fuerat. Postquam omnium animos alacres videt, cohortatus, ut petitionem suam curae haberent, conventum dimisit.
22. Fuere ea tempestate qui dicerent, Catilinam, oratione habita, quum ad jusjurandum populares[126] sceleris sui adigeret, humani corporis sanguinem vino permixtum in pateris circumtulisse; inde quum post execrationem omnes degustavissent, sicuti in sollemnibus sacris fieri consuevit, aperuisse consilium suum, atque eo dictitare[127] fecisse, quo inter se magis fidi forent, alius alii tanti facinoris conscii. Nonnulli ficta et haec et multa praeterea existimabant ab iis, qui Ciceronis invidiam, quae postea orta est, leniri credebant atrocitate sceleris eorum, qui poenas dederant. Nobis ea res pro magnitudine parum comperta est.
23. Sed in ea conjuratione fuit Q. Curius, natus haud obscuro loco, flagitiis atque facinoribus coopertus, quera censores senatu probri gratia moverant. Huic homini non minor vanitas inerat quam audacia; neque reticere, quae audierat, neque suamet[128] ipse scelera occultare, prorsus neque dicere neque facere quidquam pensi habebat. Erat ei cum Fulvia, muliere nobili, stupri[129] vetus consuetudo; cui quum minus gratus esset, quia inopia minus largiri poterat, repente glorians maria montesque polliceri coepit et minari interdum ferro, ni sibi obnoxia foret, postremo ferocius agitare[130] quam solitus erat. At Fulvia, insolentiae Curii causa cognita, tale periculum rei publicae haud occultum habuit, sed sublato auctore[131] de Catilinae conjuratione quae quoque modo audierat compluribus narravit. Ea res in primis studia hominum accendit ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni. Namque antea pleraque nobilitas invidia aestuabat,[132] et quasi pollui consulatum credebant, si eum quamvis egregius homo novus[133] adeptus foret. Sed ubi periculum advenit, invidia atque superbia post fuere.[134]
24. Igitur comitiis habitis consules declarantur M. Tullius et G. Antonius, quod factum primo populares conjurationis concusserat.[135] Neque tamen Catilinae furor minuebatur, sed in dies plura agitare, arma per Italiam locis opportunis parare, pecuniam sua aut amicorum fide sumptam mutuam Faesulas[136] ad Manlium quendam portare,[137] qui postea princeps fuit belli faciundi. Ea tempestate plurimos cujusque generis homines adscivisse sibi dicitur, mulieres etiam aliquot, quae primo ingentes sumptus[138] stupro corporis toleraverant, post ubi aetas tantummodo quaestui neque luxuriae modum fecerat, aes alienum grande conflaverant. Per eas se Catilina credebat posse servitia urbana sollicitare, urbem incendere, viros earum vel adjungere sibi vel interficere.
25. Sed in his erat Sempronia, quae multa saepe virilis audaciae facinora commiserat. Haec mulier genere atque forma, praeterea viro, liberis satis fortunata fuit; litteris Graecis et Latinis docta, psallere, saltare elegantius, quam necesse est probae, multa alia, quae instrumenta luxuriae sunt. Sed ei cariora semper omnia quam decus atque pudicitia fuit; pecuniae an famae minus parceret, haud facile discerneres;[139] libidine sic accensa, ut saepius peteret viros quam peteretur. Sed ea saepe antehac fidem prodiderat, creditum abjuraverat, caedis conscia fuerat, luxuria atque inopia praeceps[140] abierat. Verum ingenium ejus haud absurdum; posse versus facere, jocum movere, sermone uti vel modesto vel molli vel procaci; prorsus multae facetiae multusque lepos inerat.
26. His rebus comparatis Catilina nihilo minus in proximum annum[141] consulatum petebat, sperans, si designatus foret, facile se ex voluntate Antonio usurum. Neque interea quietus erat, sed omnibus modis insidias parabat Ciceroni. Neque illi tamen ad cavendum dolus aut astutiae deerant. Namque a principio consulatus sui multa pollicendo per Fulviam effecerat, ut Q. Curius, de quo paulo ante memoravi, consilia Catilinae sibi proderet. Ad hoc[142] collegam suum Antonium pactione provinciae[143] perpulerat, ne contra rem publicam sentiret; circum se praesidia amicorum atque clientium occulte habebat. Postquam dies comitiorum venit, et Catilinae neque petitio neque insidiae, quas consuli in Campo[144] fecerat, prospere cessere, constituit bellum facere et extrema omnia experiri, quoniam quae occulte temptaverat aspera foedaque[145] evenerant.
27. Igitur G. Manlium Faesulas atque in eam partem Etruriae, Septimium quendam Camertem[146] in agrum Picenum, G. Julium in Apuliam dimisit; praeterea alium alio, quem ubique opportunum sibi fore credebat. Interea Romae multa simul moliri, consuli insidias tendere, parare incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere, ipse cum telo esse, item alios jubere, hortari; uti semper intenti paratique essent, dies noctesque festinare, vigilare, neque insomniis neque labore fatigari. Postremo ubi multa agitanti nihil procedit, rursus intempesta nocte conjurationis principes convocat per M. Porcium Laecam, ibique multa de ignavia eorum questus, docet se Manlium praemisisse ad eam multitudinem, quam ad capiunda arma paraverat, item alios in alia loca opportuna, qui initium belli facerent, seque ad exercitum proficisci cupere, si prius Ciceronem oppressisset; eum suis consiliis multum officere.
28. Igitur perterritis ac dubitantibus ceteris, G. Cornelius eques Romanus operam suam pollicitus, et cum eo L. Vargunteius senator constituere ea nocte paulo post cum armatis hominibus sicuti salutatum[147] introire ad Ciceronem ac de improviso domi suae imparatum confodere. Curius ubi intellegit,[148] quantum periculum consuli impendeat, propere per Fulviam Ciceroni dolum, qui parabatur, enuntiat. Ita illi janua prohibiti tantum facinus frustra susceperant. Interea Manlius in Etruria plebem sollicitare, egestate simul ac dolore injuriae novarum rerum cupidam, quod Sullae dominatione agros bonaque omnia amiserat, praeterea latrones cujusque generis, quorum in ea regione magna copia erat, nonnullos ex Sullanis colonis, quibus libido atque luxuria ex magnis rapinis nihil reliqui fecerant.
29. Ea quum Ciceroni nuntiarentur, ancipiti malo permotus, quod neque urbem ab insidiis privato consilio longius tueri poterat, neque exercitus Manlii quantus aut quo consilio foret satis compertum habebat, rem ad senatum refert, jam antea vulgi rumoribus exagitatam.[149] Itaque, quod plerumque in atroci negotio solet; senatus decrevit,[150] darent operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet. Ea potestas per senatum more Romano magistratui maxima permittitur, exercitum parare,[151] bellum gerere, coërcere omnibus modis socios atque cives, domi militiaeque imperium atque judicium summum habere; aliter sine populi jussu nulli earum rerum consuli jus est.
30. Post paucos dies L. Saenius senator in senatu litteras recitavit, quas Faesulis allatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat, G. Manlium arma cepisse cum magna multitudine ante diem VI. Kalendas Novembres.[152] Simul, id quod in tali re solet, alii portenta atque prodigia[153] nuntiabant, alii conventus fieri, arma portari, Capuae atque in Apulia servile bellum moveri. Igitur senati[154] decreto Q. Marcius Rex Faesulas, Q. Metellus Creticus in Apuliam circumque ea loca missi; hi utrique[155] ad urbem imperatores erant,[156] impediti ne triumpharent calumnia paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat.[157] Sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum,[158] hisque permissum, uti pro tempore atque periculo exercitum compararent. Ad hoc, si quis indicavisset de conjuratione, quae contra rem publicam facta erat, praemium servo libertatem et sestertia centum,[159] libero impunitatem ejus rei et sestertia ducenta; itemque decrevere, uti gladiatoriae familiae Capuam et in cetera municipia distribuerentur pro cujusque opibus,[160] Romae per totam urbem vigiliae haberentur, iisque minores magistratus[161] praeessent.
31. Quibus rebus permota civitas atque immutata urbis facies erat; ex summa laetitia atque lascivia, quae diuturna quies pepererat, repente omnes tristitia invasit; festinare, trepidare, neque loco neque homini cuiquam satis credere, neque bellum gerere, neque pacem habere, suo quisque metu pericula metiri. Ad hoc mulieres, quibus[162] rei publicae magnitudine belli timor insolitus incesserat, afflictare sese,[163] manus supplices ad coelum tendere, miserari parvos liberos, rogitare, omnia pavere, superbia atque deliciis omissis sibi patriaeque diffidere. At Catilinae crudelis animus eadem illa movebat, tametsi praesidia parabantur et ipse lege Plautia[164] interrogatus erat ab L. Paullo. Postremo dissimulandi causa aut sui expurgandi, sicuti[165] jurgio lacessitus foret, in senatum venit. Tum M. Tullius consul, sive praesentiam ejus timens sive ira commotus, orationem habuit luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam edidit.[166] Sed ubi ille assedit,[167] Catilina, ut erat paratus ad dissimulanda omnia, demisso vultu, voce supplici postulare, ‘Patres conscripti ne quid de se temere crederent; ea familia ortum, ita se ab adolescentia vitam instituisse, ut omnia bona in spe haberet; ne existimarent, sibi, patricio homini, cujus ipsius atque majorum plurima beneficia in plebem Romanam essent, perdita re publica opus esse, quum eam servaret M. Tullius, inquilinus civis urbis Romae.’[168] Ad hoc maledicta alia quum adderet, obstrepere omnes, hostem atque parricidam vocare. Tum ille furibundus: ‘Quoniam quidem circumventus, inquit, ab inimicis praeceps agor, incendium meum ruina restinguam.’
32. Dein se ex curia domum proripuit; ibi multa ipse secum volvens, quod neque insidiae consuli procedebant et ab incendio intellegebat urbem vigiliis munitam, optimum factu credens exercitum augere ac prius quam legiones scriberentur, antecapere quae bello usui forent, nocte intempesta cum paucis in Manliana castra profectus est. Sed Cethego atque Lentulo ceterisque, quorum cognoverat promptam audaciam, mandat, quibus rebus possent opes factionis confirment, insidias consuli maturent, caedem, incendia aliaque belli facinora parent; sese propediem cum magno exercitu ad urbem accessurum. Dum haec Romae geruntur, G. Manlius ex suo numero legatos ad Marcium Regem mittit cum mandatis hujuscemodi:
33. ‘Deos hominesque testamur, imperator, nos arma neque contra patriam cepisse, neque quo periculum aliis faceremus, sed uti corpora nostra ab injuria tuta forent, qui miseri, egentes, violentia atque crudelitate feneratorum plerique patriae, sed omnes fama atque fortunis[169] expertes sumus; neque cuiquam nostrum licuit more majorum lege uti,[170] neque amisso patrimonio liberum corpus habere, tanta saevitia feneratorum atque praetoris fuit. Saepe majores vestrum[171] miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae ejus opitulati sunt; ac novissime memoria nostra, propter magnitudinem aeris alieni, volentibus omnibus bonis, argentum aere solutum est.[172] Saepe ipsa plebes, aut dominandi studio permota, aut superbia magistratuum, armata a patribus secessit. At nos non imperium neque divitias petimus, quarum rerum causa bella atque certamina omnia inter mortales sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit.[173] Te atque senatum obtestamur, consulatis miseris civibus, legis praesidium, quod iniquitas praetoris eripuit, restituatis; neve nobis eam necessitudinem imponatis, ut quaeramus, quonam modo maxime ulti sanguinem nostrum pereamus.’
34. Ad haec Q. Marcius respondit: ‘Si quid ab senatu petere vellent, ab armis discedant, Romam supplices proficiscantur; ea mansuetudine atque misericordia senatum populumque Romanum semper fuisse, ut nemo unquam ab eo frustra auxilium petiverit.’ At Catilina ex itinere plerisque consularibus, praeterea optimo cuique, litteras mittit: ‘Se falsis criminibus circumventum, quoniam factioni inimicorum resistere nequiverit, fortunae cedere, Massiliam[174] in exilium proficisci: non quo sibi tanti sceleris conscius esset, sed uti res publica quieta foret, neve ex sua contentione seditio oriretur.’ Ab his longe diversas litteras Q. Catulus in senatu recitavit, quas sibi nomine Catilinae redditas dicebat; earum exemplum infra scriptum est:
35. ‘L. Catilina Q. Catulo. Egregia tua fides re cognita, grata mihi, in magnis meis periculis fiduciam commendationi meae tribuit. Quamobrem defensionem in novo consilio non statui parare, satisfactionem ex nulla conscientia de culpa proponere decrevi,[175] quam mediusfidius[176] veram licet cognoscas. Injuriis contumeliisque concitatus, quod fructu laboris industriaeque meae privatus statum dignitatis non obtinebam,[177] publicam miserorum causam pro mea consuetudine suscepi, non quin aes alienum meis nominibus ex possessionibus solvere possem, quum et alienis nominibus liberalitas Orestillae suis filiaeque copiis persolveret;[178] sed quod non dignos homines honore honestatos videbam, meque falsa suspicione alienatum esse sentiebam.[179] Hoc nomine[180] satis honestas pro meo casu spes reliquae dignitatis conservandae sum secutus. Plura quum scribere vellem, nuntiatum est vim mihi parari.[181] Nunc Orestillam commendo tuaeque fidei trado: eam ab injuria defendas per liberos tuos rogatus. Haveto.’[182]
36. Sed ipse paucos dies commoratus apud G. Flaminium in agro Arretino,[183] dum vicinitatem antea sollicitatam armis exornat, cum fascibus atque aliis imperii insignibus in castra ad Manlium contendit. Haec ubi Romae comperta sunt, senatus Catilinam et Manlium hostes judicat; ceterae multitudini diem statuit, ante quam sine fraude[184] liceret ab armis discedere praeter[185] rerum capitalium condemnatis. Praeterea decernit, uti consules delectum habeant, Antonius cum exercitu Catilinam persequi maturet, Cicero urbi praesidio sit. Ea tempestate mihi imperium populi Romani multo maxime miserabile visum est, cui quum ad occasum ab ortu solis omnia domita armis parerent, domi otium atque divitiae, quae prima mortales putant, affluerent, fuere tamen cives, qui seque remque publicam obstinatis animis perditum irent.[186] Namque duobus senati decretis ex tanta multitudine neque praemio inductus conjurationem patefecerat neque ex castris Catilinae quisquam omnium discesserat; tanta vis morbi uti tabes plerosque civium animos invaserat.
37. Neque solum illis aliena[187] mens erat, qui conscii conjurationis fuerant, sed omnino cuncta plebes novarum rerum studio Catilinae incepta probabat. Id adeo[188] more suo videbatur facere. Nam semper in civitate, quibus opes nullae sunt, bonis[189] invident, malos extollunt, vetera odere, nova exoptant, odio suarum rerum mutari omnia student, turba atque seditionibus sine cura aluntur; quoniam egestas facile habetur[190] sine damno. Sed urbana plebes, ea vero[191] praeceps ierat multis de causis. Primum omnium, qui ubique probro atque petulantia maxime praestabant, item alii per dedecora patrimoniis amissis, postremo omnes, quos flagitium aut facinus domo expulerat, ii Romam sicut in sentinam[192] confluxerant. Deinde multi memores Sullanae victoriae, quod ex gregariis militibus alios senatores videbant, alios ita divites, ut regio victu atque cultu aetatem agerent, sibi quisque, si in armis foret, ex victoria talia sperabat. Praeterea juventus, quae in agris manuum mercede inopiam toleraverat, privatis atque publicis largitionibus excita[193] urbanum otium ingrato labori praetulerat; eos atque alios omnes malum publicum alebat. Quo minus mirandum est homines egentes, malis moribus, maxima spe, rei publicae juxta ac sibi consuluisse.[194] Praeterea quorum,[195] victoria Sullae parentes proscripti, bona erepta, jus libertatis imminutum erat, haud sane alio animo belli eventum expectabant. Ad hoc quicunque aliarum atque senatus partium erant, conturbari rem publicam quam minus valere ipsi malebant. Id adeo malum multos post annos in civitatem reverterat.
38. Nam postquam Gn. Pompeio et M. Crasso consulibus[196] tribunicia potestas restituta est, homines adolescentes summam potestatem nacti, quibus aetas animusque ferox erat, coepere senatum criminando plebem exagitare, dein largiundo atque pollicitando magis incendere; ita ipsi clari potentesque fieri. Contra eos summa ope nitebatur pleraque nobilitas senatus specie[197] pro sua magnitudine. Namque uti paucis verum absolvam, post illa tempora quicunque rem publicam agitavere, honestis nominibus, alii sicuti populi jura defenderent, pars quo[198] senatus auctoritas maxima foret, bonum publicum simulantes, pro sua quisque potentia certabant; neque illis modestia neque modus contentionis erat; utrique victoriam crudeliter exercebant.
39. Sed postquam Gn. Pompeius ad bellum maritimum atque Mithridaticum missus est, plebis opes imminutae, paucorum potentia crevit. Hi magistratus, provincias, aliaque omnia tenere, ipsi innoxii,[199] florentes, sine metu aetatem agere, ceteros judiciis terrere, quo plebem in magistratu placidius tractarent.[200] Sed ubi primum dubiis rebus[201] novandi spes oblata est, vetus certamen animos eorum arrexit. Quodsi primo proelio Catilina superior aut aequa manu discessisset, profecto magna clades atque calamitas rem publicam oppressisset; neque illis, qui victoriam adepti forent, diutius ea uti licuisset, quin defessis et exsanguibus qui plus posset imperium atque libertatem extorqueret.[202] Fuere tamen extra conjurationem complures, qui ad Catilinam initio profecti sunt; in his erat A. Fulvius, senatoris filius, quem retractum ex itinere parens necari jussit. Iisdem temporibus Romae Lentulus, sicuti Catilina praeceperat, quoscunque moribus aut fortuna novis rebus idoneos credebat, aut per se aut per alios sollicitabat, neque solum cives, sed cujusque modi genus hominum, quod modo bello usui foret.
40. Igitur P. Umbreno cuidam negotium dat, uti legatos Allobrogum[203] requirat eosque, si possit, impellat ad societatem belli, existimans publice privatimque aere alieno oppressos, praeterea, quod natura gens Gallica bellicosa esset, facile eos ad tale consilium adduci posse. Umbrenus, quod in Gallia negotiatus erat, plerisque principibus civitatium notus erat atque eos noverat; itaque sine mora, ubi primum legatos in foro conspexit, percontatus pauca de statu civitatis, et quasi dolens ejus casum, requirere coepit, quem exitum tantis malis sperarent. Postquam illos videt queri de avaritia magistratuum, accusare senatum, quod in eo auxilii nihil esset, miseriis suis remedium mortem expectare: ‘At ego, inquit, vobis, si modo viri esse vultis, rationem ostendam, qua tanta ista mala effugiatis.’ Haec ubi dixit, Allobroges in maximam spem adducti Umbrenum orare, ut sui misereretur; nihil tam asperum neque tam difficile esse, quod non cupidissime facturi essent, dum ea res civitatem aere alieno liberaret. Ille eos in domum, D. Bruti perducit, quod foro propinqua erat neque aliena consilii[204] propter Semproniam; nam tum Brutus ab Roma aberat. Praeterea Gabinium accersit,[205] quo major auctoritas sermoni inesset. Eo praesente conjurationem aperit, nominat socios, praeterea multos cujusque generis innoxios, quo legatis animus amplior[206] esset; deinde eos pollicitos operam suam domum dimittit.
41. Sed Allobroges diu in incerto habuere, quidnam consilii caperent. In altera parte erat aes alienum, studium belli, magna merces in spe victoriae, at in altera majores opes, tuta consilia, pro incerta spe certa praemia. Haec illis volventibus, tandem vicit fortuna rei publicae. Itaque Q. Fabio Sangae, cujus patrocinio civitas plurimum utebatur, rem omnem, uti cognoverant, aperiunt. Cicero, per Sangam consilio cognito, legatis praecepit, ut studium conjurationis vehementer simulent, ceteros adeant, bene polliceantur, dentque operam, uti eos quam maxime manifestos habeant.[207]
42. Iisdem fere temporibus in Gallia citeriore atque ulteriore,[208] item in agro Piceno, Bruttio,[209] Apulia motus erat. Namque illi, quos ante Catilina dimiserat, inconsulte ac veluti per dementiam cuncta simul agebant; nocturnis consiliis, armorum atque telorum portationibus, festinando, agitando omnia, plus timoris quam periculi effecerant. Ex eo numero complures Q. Metellus Celer praetor ex senati consulto, causa cognita, in vincula conjecerat; item in ulteriore Gallia G. Murena, qui ei provinciae legatus[210] praeerat.
43. At Romae Lentulus cum ceteris, qui principes conjurationis erant, paratis, ut videbatur, magnis copiis, constituerant, uti quum Catilina in agrum Faesulanum cum exercitu venisset. L. Bestia tribunus plebis contione habita quereretur de actionibus Ciceronis, bellique gravissimi invidiam optimo consuli imponeret; eo signo[211] proxima nocte cetera multitudo conjurationis suum quisque negotium exequeretur. Sed[212] ea divisa hoc modo dicebantur: Statilius et Gabinius uti cum magna manu duodecim simul opportuna loca urbis incenderent, quo tumultu facilior aditus ad consulem ceterosque, quibus insidiae parabantur, fieret; Cethegus Ciceronis januam obsideret eumque vi aggrederetur, alius autem alium; sed filii[213] familiarum, quorum ex nobilitate maxima pars erat, parentes interficerent, simul caede et incendio perculsis omnibus, ad Catilinam erumperent. Inter haec parata atque decreta[214] Cethegus semper querebatur de ignavia sociorum; illos dubitando et dies prolatando magnas opportunitates corrumpere, facto, non consulto, in tali periculo opus esse, seque, si pauci adjuvarent, languentibus aliis, impetum in curiam facturum. Natura ferox, vehemens, manu promptus erat; maximum bonum in celeritate putabat.
44. Sed Allobroges ex praecepto Ciceronis per Gabinium ceteros conveniunt;[215] ab Lentulo, Cethego, Statilio, item Cassio postulant jusjurandum, quod signatum ad cives perferant; aliter haud facile eos ad tantum negotium impelli posse. Ceteri nihil suspicantes dant; Cassius semet eo brevi venturum pollicetur ac paulo ante legates ex urbe proficiscitur. Lentulus cum his T. Volturcium quendam Crotoniensem mittit, ut Allobroges prins quam domum pergerent, cum Catilina data atque accepta fide societatem confirmarent. Ipse Volturcio litteras ad Catilinam dat, quarum exemplum infra scriptum est: ‘Qui[216] sim ex eo, quem ad te misi, cognosces. Fac cogites, in quanta calamitate sis, et memineris te virum esse; consideres, quid tuae rationes postulent; auxilium petas ab omnibus, etiam ab infimis.’[217] Ad hoc mandata verbis dat: ‘Quum ab senatu hostis judicatus sit, quo consilio servitia repudiet? in urbe parata esse, quae jusserit; ne cunctetur ipse propius accedere.’
45. His rebus ita actis, constituta nocte, qua proficiscerentur, Cicero per legates cuncta edoctus,[218] L. Valerio Flacco et G. Pomptinio praetoribus imperat, ut in ponte Mulvio[219] per insidias Allobrogum comitatus deprehendant; rem omnem aperit, cujus gratia mittebantur, cetera, uti facto opus sit, ita agant, permittit. Illi, homines militares, sine tumultu praesidiis collocatis, sicuti praeceptum erat, occulte pontem obsidunt.[220] Postquam ad id loci[221] legati cum Volturcio venerunt et simul utrimque clamor exortus est, Galli, cito cognito consilio, sine mora praetoribus se tradunt. Volturcius primo, cohortatus ceteros, gladio se a multitudine defendit, deinde ubi a legatis desertus est, multa prius de salute sua Pomptinium obtestatus, quod ei notus erat, postremo timidus ac vitae diffidens velut hostibus[222] sese praetoribus dedit.
46. Quibus rebus confectis, omnia propere per nuntios consuli declarantur. At ilium ingens cura atque laetitia simul occupavere; nam laetabatur intellegens conjuratione patefacta civitatem periculis ereptam esse, porro autem anxius erat, dubitans, in maximo scelere tantis civibus deprehensis, quid facto opus esset; poenam illorum sibi oneri, impunitatem perdundae rei publicae[223] fore credebat. Igitur confirmato animo vocari ad sese jubet Lentulum, Cethegum, Statilium, Gabinium, item quendam Caeparium Tarracinensem, qui in Apuliam ad concitanda servitia proficisci parabat. Ceteri sine mora veniunt: Caeparius paulo ante domo egressus cognito indicio ex urbe profugerat. Consul Lentulum, quod praetor erat, ipse manu tenens in senatum[224] perducit; reliquos cum custodibus in aedem Concordiae venire jubet. Eo senatum advocat, magnaque frequentia ejus ordinis, Volturcium cum legatis introducit, Flaccum praetorem scrinium cum litteris, quas a legatis acceperat, eodem afferre jubet.
47. Volturcius interrogatus de itinere, de litteris, postremo quid aut qua de causa consilii habuisset, primo fingere alia, dissimulare de conjuratione; post, ubi fide publica dicere jussus est,[225] omnia, uti gesta erant, aperit docetque se paucis ante diebus a Gabinio et Caepario socium ascitum nihil amplius scire quam legatos; tantummodo audire solitum ex Gabinio, P. Autronium, Ser. Sullam, L. Vargunteium, multos praeterea in ea conjuratione esse. Eadem Galli fatentur ac Lentulum dissimulantem coarguunt praeter litteras sermonibus, quos ille habere solitus erat; ex libris Sibyllinis[226] regnum Romae tribus Corneliis portendi; Cinnam atque Sullam antea, se tertium esse, cui fatum foret urbis potiri;[227] praeterea ab incenso Capitolio illum esse vigesimum annum, quem saepe ex prodigiis haruspices[228] respondissent bello civili cruentum fore. Igitur perlectis litteris, quum prius omnes signa sua cognovissent, senatus decernit, uti abdicato magistratu Lentulus, itemque ceteri in liberis custodiis[229] habeantur. Itaque Lentulus P. Lentulo Spintheri, qui tum aedilis erat, Cethegus Q. Cornificio, Statilius G. Caesari, Gabinius M. Crasso, Caeparius (nam is paulo ante ex fuga retractus erat) Gn. Terentio senatori traduntur.
48. Interea plebes, conjuratione patefacta, quae primo cupida rerum novarum nimis bello favebat, mutata mente Catilinae consilia execrari, Ciceronem ad coelum tollere; veluti ex servitute erepta gaudium atque laetitiam agitabat.[230] Namque alia belli facinora praedae magis quam detrimento fore, incendium vero crudele, immoderatum ac sibi maxime calamitosum putabat, quippe cui omnes copiae in usu cotidiano et cultu corporis erant.[231] Post eum diem quidam L. Tarquinius ad senatum adductus erat, quem ad Catilinam proficiscentem ex itinere retractum ajebant. Is, quum se diceret indicaturum de conjuratione, si fides publica data esset, jussus a consule quae sciret edicere, eadem fere quae Volturcius, de paratis incendiis, de caede bonorum, de itinere hostium senatum docet; praeterea se missum a M. Crasso, qui Catilinae nuntiaret, ne eum Lentulus et Cethegus aliique ex conjuratione deprehensi[232] terrerent, eoque magis properaret ad urbem accedere, quo et ceterorum animos reficeret et illi facilius e periculo eriperentur. Sed ubi Tarquinius Crassum nominavit, hominem nobilem, maximis divitiis, summa potentia, alii rem incredibilem rati, pars tametsi verum existimabant, tamen quia in tali tempore[233] tanta vis hominis magis leniunda quam exagitanda videbatur, plerique Crasso ex negotiis privatis obnoxii conclamant indicem falsum esse, deque ea re postulant uti referatur.[234] Itaque consulente Cicerone frequens senatus decernit, Tarquinii indicium falsum videri, eumque in vinculis retinendum, neque amplius potestatem[235] faciundam, nisi de eo indicaret, cujus consilio tantam rem esset mentitus. Erant eo tempore, qui aestimarent, indicium illud a P. Autronio machinatum, quo facilius appellato Crasso per societatem periculi reliquos illius potentia tegeret. Alii Tarquinium a Cicerone immissum ajebant, ne Crassus more suo suscepto malorum patrocinio rem publicam conturbaret. Ipsum Crassum ego postea praedicantem [236] audivi, tantam illam contumeliam sibi a Cicerone impositam.
49. Sed iisdem temporibus Q. Catulus et C. Piso[237] neque precibus neque gratia neque pretio Ciceronem impellere potuere, uti per Allobroges aut alium indicem C. Caesar falso nominaretur. Nam uterque cum illo graves inimicitias exercebat: Piso oppugnatus in judicio pecuniarum repetundarum propter cujusdam Transpadani supplicium injustum; Catulus ex petitione pontificatus odio incensus, quod extrema aetate, maximis honoribus usus, ab adolescentulo Caesare victus[238] discesserat. Res autem opportuna videbatur, quod is privatim egregia liberalitate, publice maximis muneribus[239] grandem pecuniam debebat. Sed ubi consulem ad tantum facinus impellere nequeunt, ipsi singulatim circumeundo atque ementiundo, quae se ex Volturcio aut Allobrogibus audisse dicerent,[240] magnam illi invidiam conflaverant, usque adeo, ut nonnulli equites Romani, qui praesidii causa eum telis erant circum aedem Concordiae, seu periculi magnitudine seu animi mobilitate[241] impulsi, quo studium suum in rem publicam clarius esset, egredienti ex senatu Caesari gladio minitarentur.
50. Dum haec in senatu aguntur et dum legatis Allobrogum et T. Volturcio, comprobato eorum indicio, praemia decernuntur, liberti et pauci ex clientibus Lentuli diversis itineribus opifices atque servitia in vicis ad eum eripiundum sollicitabant, partim exquirebant duces multitudinum,[242] qui pretio rem publicam vexare soliti erant. Cethegus autem per nuntios familiam atque libertos suos, lectos et exercitatos in audaciam, orabat, ut grege facto cum telis ad sese irrumperent. Consul, ubi ea parari cognovit, dispositis praesidiis, ut res atque tempus monebat, convocato senatu refert, quid de his fieri placeat, qui in custodiam traditi erant. Sed eos paulo ante frequens senatus judicaverat contra rem publicam fecisse.[243] Tum D. Junius Silanus, primus sententiam rogatus,[244] quod eo tempore consul designatus erat, de his, qui in custodiis tenebantur, praeterea de L. Cassio, P. Furio, P. Umbreno, Q. Annio, si deprehensi forent, supplicium sumendum decreverat; isque postea, permotus oratione C. Caesaris, pedibus in sententiam Tib. Neronis iturum[245] se dixerat, quod de ea re praesidiis additis referundum censuerat.[246] Sed Caesar, ubi ad eum ventum est, rogatus sententiam a consule, hujuscemodi verba locutus est:
51. ‘Omnes homines, patres conscripti, qui de rebus dubiis consultant, ab odio, amicitia, ira atque misericordia vacuos esse decet. Haud facile animus verum providet, ubi illa officiunt, neque quisquam omnium libidini simul et usui paruit. Ubi intenderis ingenium, valet; si libido possidet, ea dominatur, animus nihil valet. Magna mihi copia est memorandi, P. C., quae reges atque populi ira aut misericordia impulsi male consuluerint;[247] sed ea malo dicere, quae majores nostri contra libidinem animi sui recte atque ordine fecere. Bello Macedonico, quod cum rege Perse[248] gessimus, Rhodiorum civitas, magna atque magnifica, quae populi Romani opibus creverat, infida atque adversa nobis fuit; sed postquam bello confecto de Rhodiis consultum est, majores nostri, ne quis divitiarum magis quam injuriae causa bellum inceptum diceret, impunitos eos dimisere. Item bellis Punicis omnibus, quum saepe Karthaginienses et in pace et per inducias multa nefaria facinora fecissent, nunquam ipsi per occasionem talia fecere; magis, quid se dignum foret, quam quid in illos jure fieri posset, quaerebant. Hoc item vobis providendum est, P. C., ne plus apud vos valeat P. Lentuli et ceterorum scelus quam vestra dignitas; neu magis irae vestrae quam famae consulatis. Nam si digna poena pro factis eorum reperitur, novum consilium approbo; sin magnitude sceleris omnium ingenia exuperat, his utendum censeo, quae legibus comparata sunt. Plerique eorum, qui ante me sententiam dixerunt, composite atque magnifice casum rei publicae miserati sunt; quae belli saevitia esset, quae victis acciderent, enumeravere; rapi virgines, pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati, quae victoribus collibuissent, fana atque domos spoliari, caedem, incendia fieri, postremo armis, cadaveribus, cruore atque luctu omnia compleri. Sed, per deos immortales, quo illa oratio pertinuit? an[249] uti vos infestos conjurationi faceret? Scilicet[250] quem res tanta et tam, atrox non permovit, eum oratio accendet. Non ita est; neque cuiquam mortalium injuriae suae[251] parvae videntur: multi eas gravius aequo habuere.[252] Sed alia aliis licentia est, P. C. Qui demissi in obscuro vitam habent,[253] si quid iracundia deliquere, pauci sciunt; fama atque fortuna eorum pares sunt: qui magno imperio praediti in excelso aetatem agunt, eorum facta cuncti mortales novere. Ita in maxima fortuna minima licentia est; neque studere, neque odisse, sed minime irasci decet; quae apud alios iracundia dicitur, ea in imperio superbia atque crudelitas appellatur. Equidem ego[254] sic existimo, P. C., omnes cruciatus minores quam facinora illorum esse; sed plerique mortales postrema meminere, et in hominibus impiis sceleris eorum obliti de poena disserunt, si ea paulo severior fuit. D. Silanum, virum fortem atque strenuum, certo scio, quae dixerit, studio rei publicae dixisse, neque illum in tanta re gratiam aut inimicitias[255] exercere; eos mores eamque modestiam viri cognovi.[256] Verum sententia ejus mihi non crudelis, — quid enim in tales homines crudele fieri potest? — sed aliena a re publica nostra videtur. Nam profecto aut metus aut injuria te subegit,[257] Silane, consulem designatum, genus poenae novum decernere. De timore supervacaneum est disserere, quum praesertim diligentia clarissimi viri, consulis, tanta praesidia sint in armis. De poena possumus equidem dicere id quod res habet;[258] in luctu atque miseriis mortem aerumnarum requiem, non cruciatum esse, eam cuncta mortalium mala dissolvere, ultra neque curae neque gaudio locum esse. Sed, per deos immortales, quamobrem in sententiam non addidisti, uti prius verberibus in eos animadverteretur?[259] An quia lex Porcia[260] vetat? At aliae leges item condemnatis civibus non animam eripi, sed exilium permitti jubent.[261] An, quia gravius est verberari quam necari? Quid autem acerbum aut nimis grave est in homines tanti facinoris convictos? Sin, quia levius est; quî convenit[262] in minore negotio legem timere, quum eam in majore neglexeris? At enim[263] quis reprehendet, quod in parricidas rei publicae decretum erit? Tempus, dies, fortuna, cujus libido gentibus moderatur. Illis merito accidet, quidquid evenerit; ceterum vos, P. C., quid in alios statuatis, considerate. Omnia mala exempla ex bonis orta sunt; sed ubi imperium ad ignaros aut minus bonos pervenit, novum illud exemplum ab dignis et idoneis ad indignos et non idoneos transfertur.[264] Lacedaemonii devictis Atheniensibus triginta viros[265] imposuere, qui rem publicam eorum tractarent. Hi primo coepere pessimum quemque et omnibus invisum indemnatum necare; ea[266] populus laetari et merito dicere fieri. Post ubi paulatim licentia crevit, juxta bonos et malos libidinose interficere, ceteros metu terrere. Ita civitas servitute oppressa stultae laetitiae graves poenas dedit. Nostra memoria victor Sulla quum Damasippum[267] et alios hujusmodi, qui malo rei publicae creverant, jugulare jussit, quis non factum ejus laudabat? Homines scelestos et factiosos, qui seditionibus rem publicam exagitaverant, merito necatos ajebant. Sed ea res magnae initium cladis fuit. Nam uti quisque domum aut villam, postremo vas aut vestimentum alicujus concupiverat, dabat operam, ut is in proscriptorum[268] numero esset. Ita illi, quibus Damasippi mors laetitiae fuerat, paulo post ipsi trahebantur; neque prius finis jugulandi fuit quam Sulla omnes suos divitiis explevit. Atque ego haec non in M. Tullio neque his temporibus vereor, sed in magna civitate multa et varia ingenia sunt. Potest alio tempore, alio consule, cui item exercitus in manu sit, falsum aliquid pro vero credi; ubi hoc exemplo per senati decretum consul gladium eduxerit, quis illi finem statuet aut quis moderabitur? Majores nostri, P. C., neque consilii neque audaciae unquam eguere, neque illis superbia obstabat, quo minus aliena instituta, si modo proba erant, imitarentur. Arma atque tela militaria ab Samnitibus, insignia magistratuum ab Tuscis pleraque[269] sumpserunt: postremo quod ubique apud socios aut hostes idoneum videbatur, cum summo studio domi exequebantur, imitari quam invidere bonis malebant. Sed eodem illo tempore, Graeciae morem imitati, verberibus animadvertebant in cives, de condemnatis summum supplicium sumebant. Postquam res publica adolevit et multitudine civium factiones valuere, circumvenire innocentes, alia hujuscemodi fieri coepere, tum lex Porcia aliaeque leges paratae sunt, quibus legibus[270] exilium damnatis permissum est. Ego hanc causam, P. C., quominus[271] novum consilium capiamus, in primis magnam puto. Profecto virtus atque sapientia major in illis fuit, qui ex parvis opibus tantum imperium fecere quam in nobis, qui ea bene parta vix retinemus. Placet igitur eos dimitti et augere exercitum Catilinae? Minime, sed ita censeo; publicandas eorum pecunias, ipsos in vinculis habendos per municipia,[272] quae maxime opibus valent; neu quis de his postea ad senatum referat neve cum populo agat; qui aliter fecerit, senatum existimare eum contra rem publicam et salutem omnium facturum.’
52. Postquam Caesar dicendi finem fecit, ceteri verbo alius alii varie assentiebantur: at M. Porcius Cato, rogatus sententiam, hujuscemodi orationem habuit: ‘Longe mihi alia mens est, P. C., quum res atque pericula nostra considero, et quum sententias nonnullorum mecum ipse reputo.[273] Illi mihi disseruisse videntur de poena eorum, qui patriae, parentibus, aris atque focis suis bellum paravere; res autem monet cavere ab illis magis quam, quid in illos statuamus, consultare. Nam cetera maleficia tum persequare, ubi facta sunt; hoc nisi provideris ne accidat, ubi evenit, frustra judicia implores; capta urbe nihil fit reliqui victis. Sed, per deos immortales, vos ego appello, qui semper domos, villas, signa, tabulas vestras pluris quam rem publicam fecistis,[274] si ista, cujuscunque modi sunt quae amplexamini, retinere, si voluptatibus vestris otium praebere vultis, expergiscimini aliquando et capessite rem publicam.[275] Non agitur de vectigalibus neque de sociorum injuriis: libertas et anima nostra in dubio est. Saepenumero, P. C., multa verba in hoc ordine feci,[276] saepe de luxuria atque avaritia nostrorum civium questus sum, multosque mortales ea causa adversos habeo; qui mihi atque animo meo nullius unquam delicti gratiam fecissem,[277] haud facile alterius libidini male facta condonabam. Sed ea tametsi vos parvi pendebatis, tamen res publica firma erat; opulentia neglegentiam tolerabat.[278] Nunc vero non id agitur, bonisne an malis moribus vivamus, neque quantum aut quam magnificum imperium, populi Romani sit, sed haec cujuscunque modi videntur, nostra an nobiscum una hostium futura sint. Hic mihi quisquam mansuetudinem et misericordiam nominat.[279] Jampridem equidem[280] nos vera vocabula rerum amisimus, quia bona aliena largiri liberalitas, malarum rerum audacia fortitudo vocatur, eo[281] res publica in extremo sita est. Sint sane, quoniam ita se mores habent, liberales ex sociorum fortunis, sint misericordes in furibus aerarii; ne illi sanguinem nostrum largiantur, et[282] dum paucis sceleratis parcunt, bonos omnes perditum eant. Bene et composite G. Caesar paulo ante in hoc ordine de vita et morte disseruit, credo falsa existimans ea, quae de inferis memorantur, diverso itinere malos a bonis loca taetra, inculta, foeda atque formidolosa habere. Itaque censuit pecunias eorum publicandas, ipsos per municipia in custodiis habendos; videlicet timens, ne, si Romae sint, aut a popularibus conjurationis aut a multitudine conducta per vim eripiantur. Quasi vero mali atque scelesti tantummodo in urbe et non[283] per totam Italiam sint, aut non ibi plus possit audacia, ubi ad defendendum opes minores sunt. Quare vanum equidem hoc consilium est, si periculum ex illis metuit; sin in tanto omnium metu solus non timet, eo magis refert[284] me mihi atque vobis timere. Quare quum de P. Lentulo ceterisque statuetis, pro certo habetote,[285] vos simul de exercitu Catilinae et de omnibus conjuratis decernere. Quanto vos attentius ea agetis, tanto illis animus infirmior erit; si paululum modo vos languere viderint, jam omnes feroces aderunt.[286] Nolite existimare, majores nostros armis rem publicam ex parva magnam fecisse.[287] Si ita res esset, multo pulcherrimam eam nos haberemus; quippe sociorum atque civium, praeterea armorum atque equorum major nobis copia quam illis est. Sed alia fuere, quae illos magnos fecere, quae nobis nulla sunt, domi industria, foris justum imperium, animus in consulendo liber, neque delicto neque libidini obnoxius.[288] Pro his nos habemus luxuriam atque avaritiam, publice egestatem, privatim opulentiam; laudamus divitias, sequimur inertiam; inter bonos et malos discrimen nullum est; omnia virtutis praemia ambitio possidet. Neque mirum: ubi vos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi voluptatibus, hic[289] pecuniae aut gratiae servitis, eo fit, ut impetus fiat in vacuam[290] rem publicam. Sed ego haec omitto. Conjuravere nobilissimi cives patriam incendere,[291] Gallorum gentem infestissimam nomini Romano ad bellum accersunt; dux hostium cum exercitu supra caput est: vos cunctamini etiamnunc, quid intra moenia deprensis hostibus faciatis?[292] Misereamini censeo[293], — deliquere homines adolescentuli per ambitionem, — atque etiam armatos dimittatis. Nae ista vobis mansuetudo et misericordia, si illi arma ceperint in miseriam onvertet.[294] Scilicet res ipsa aspera est, sed vos non timetis eam.[295] Immo vero[296] maxime; sed inertia et mollitia animi alius alium expectantes cunctamini, videlicet dis immortalibus confisi, qui hanc rem publicam saepe in maximis periculis servavere. Non votis neque suppliciis muliebribus auxilia deorum parantur; vigilando, agendo, bene consulendo prospera omnia cedunt; ubi socordiae te atque ignaviae tradideris, nequidquam deos implores;[297] irati infestique sunt. Apud majores nostros A. Manlius Torquatus bello Gallico filium suum, quod is contra imperium in hostem pugnaverat, necare jussit,[298] atque ille egregius adolescens immoderatae fortitudinis morte poenas dedit: vos de crudelissimis parricidis quid statuatis cunctamini? Videlicet cetera vita eorum huic sceleri obstat. Verum parcite dignitati Lentuli, si ipse pudicitiae, si famae suae, si dis aut hominibus unquam ullis pepercit; ignoscite Cethegi adolescentiae, nisi iterum jam patriae bellum fecit. Nam quid ego de Gabinio, Statilio, Caepario loquar? quibus si quidquam[299] unquam pensi fuisset, non ea consilia de re publica habuissent. Postremo, P. C., si mehercule peccato locus esset,[300] facile paterer vos ipsa re corrigi, quoniam verba contemnitis; sed undique circumventi sumus. Catilina cum exercitu faucibus urguet:[301] alii intra moenia atque in sinu urbis sunt hostes: neque parari neque consuli quidquam potest occulte; quo magis properandum est. Quare ita ego censeo: quum nefario consilio sceleratorum civium res publica in maxima pericula venerit, iique indicio T. Volturcii et legatorum Allobrogum convicti confessique sint caedem, incendia aliaque se foeda atque crudelia facinora in cives patriamque paravisse, de confessis sicuti de manifestis rerum capitalium more majorum supplicium sumendum.’
53. Postquam Cato assedit, consulares omnes itemque senatus magna pars sententiam ejus laudant, virtutem animi ad coelum ferunt, alii alios increpantes timidos vocant, Cato clarus atque magnus habetur, senati decretum fit, sicuti ille censuerat. Sed mihi multa legenti, multa audienti, quae populus Romanus domi militiaeque, mari atque terra praeclara facinora fecit, forte libuit attendere, quae res maxime tanta negotia sustinuisset.[302] Sciebam saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse; cognoveram parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus, ad hoc saepe fortunae violentiam toleravisse, facundia Graecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse. Ac mihi multa agitanti constabat, paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse,[303] eoque factum, uti divitias paupertas, multitudinem paucitas superaret. Sed postquam luxu atque desidia civitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sua imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat, ac, sicuti effeta parentum,[304] multis tempestatibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit. Sed memoria mea ingenti virtute, diversis moribus fuere viri duo, M. Cato et G. Caesar; quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit consilium, quin[305] utriusque naturam et mores, quantum ingenio possem, aperirem.
54. Igitur his genus, aetas, eloquentia prope aequalia fuere; magnitudo animi par, item gloria, sed alia alii.[306] Caesar beneficiis ac munificentia magnus habebatur, integritate vitae Cato. Ille mansuetudine et misericordia clarus factus, huic severitas dignitatem addiderat. Caesar dando, sublevando, ignoscendo, Cato nihil largiundo gloriam adeptus est. In altero miseris perfugium erat, in altero malis pernicies; illius facilitas, hujus constantia laudabatur. Postremo Caesar in animum induxerat laborare, vigilare; negotiis amicorum intentus sua neglegere, nihil denegare, quod dono dignum esset; sibi magnum imperium, exercitum, bellum novum exoptabat, ubi virtus enitescere posset. At Catoni studium modestiae, decoris, sed maxime severitatis erat. Non divitiis cum divite, neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat, esse quam videri bonus malebat; ita quo minus petebat gloriam, eo magis ilium sequebatur.[307]
55. Postquam, ut dixi, senatus in Catonis sententiam discessit,[308] consul optimum factu ratus, noctem, quae instabat, antecapere, ne quid eo spatio novaretur, III. viros[309] quae supplicium postulabat parare jubet; ipse, praesidiis dispositis, Lentulum in carcerem deducit;[310] idem fit ceteris per praetores. Est in carcere locus, quod[311] Tullianum appellatur, ubi paululum descenderis ad laevam, circiter duodecim pedes humi depressus.[312] Eum muniunt undique parietes atque insuper camera lapideis fornicibus vineta,[313] sed incultu,[314] tenebris, odore foeda atque terribilis ejus facies est. In eum locum postquam demissus est Lentulus, viridices rerum capitalium,[315] quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere. Ila ille patricius ex gente clarissima Corneliorum, qui consulare imperium Romae habuerat,[316] dignum moribus factisque suis exitium vitae invenit. De Cethego, Statilio, Gabinio, Caepario eodem modo supplicium sumptum est.[317]
56. Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia,[318] quam et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortes pro numero militum complet,[319] deinde, ut quisque voluntarius aut ex sociis in castra venerat, aequaliter distribuerat, ac brevi spatio legiones numero hominum expleverat, quum initio non amplius duobus milibus[320] habuisset. Sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa; ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut lanceas,[321] alii praeacutas sudes portabant. Sed postquam Antonius[322] cum exercitu adventabat, Catilina per montes iter facere, modo ad urbem, modo in Galliam versus castra movere, hostibus occasionem pugnandi non dare; sperabat propediem magnas copias sese habiturum, si Romae socii incepta patravissent. Interea servitia repudiabat, cujus[323] initio ad eum magnae copiae concurrebant, opibus conjurationis fretus, simul alienum suis rationibus existimans, videri[324] causam civium cum servis fugitivis communicavisse.
57. Sed postquam in castra nuntius pervenit Romae conjurationem patefactam, de Lentulo et Cethego ceterisque, quos supra memoravi, supplicium sumptum; plerique, quos ad bellum spes rapinarum aut novarum rerum studium illexerat, dilabuntur; reliquos Catilina per montes asperos magnis itineribus in agrum Pistoriensem[325] abducit, eo consilio, uti per tramites occulte perfugeret in Galliam Transalpinam. At Q. Metellus Celer cum tribus legionibus in agro Piceno praesidebat, ex difficultate rerum eadem illa existimans, quae supra diximus, Catilinam agitare. Igitur, ubi iter ejus ex perfugis cognovit, castra propere movet ac sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam properanti. Neque tamen Antonius procul aberat, utpote qui magno exercitu locis aequioribus expeditos in fuga sequeretur.[326] Sed Catilina postquam videt montibus atque copiis hostium sese clausum, in urbe res adversas, neque fugae neque praesidii ullam spem, optimum factu ratus, in tali re fortunam belli temptare, statuit cum Antonio quam primum confligere. Itaque contione advocata hujuscemodi orationem habuit:
58. ‘Compertum ego habeo, milites, verba virtutem non addere, neque ex ignavo strenuum neque fortem ex timido exercitum oratione imperatoris fieri. Quanta cujusque animo audacia natura aut moribus inest, tanta in bello patere solet. Quem neque gloria neque pericula excitant, nequidquam hortere; timor animi auribus officit.[327] Sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi; simul uti causam mei consilii aperirem. Scitis equidem, milites, socordia atque ignavia Lentuli quantam ipsi nobisque cladem attulerit; quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam proficisci nequiverim.[328] Nunc vero quo in loco[329] res nostrae sint, juxta mecum omnes intellegitis. Exercitus hostium duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant; diutius in his locis esse, si maxime animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas[330] prohibet. Quocunque ire placet, ferro iter aperiundum est. Quapropter vos moneo; uti forti atque parato animo sitis et, quum proelium inibitis, memineritis vos divitias, decus, gloriam, praeterea libertatem atque patriam in dexteris vestris portare. Si vincimus, omnia nobis tuta erunt, commeatus abunde, municipia atque coloniae patebunt; sin metu cesserimus, eadem illa adversa fient: neque locus neque amicus quisquam teget, quem arma non texerint. Praeterea, milites, non eadem nobis et illis necessitudo impendet; nos pro patria, pro libertate, pro vita certamus: illis supervacaneum est pro potentia paucorum pugnare. Quo audacius aggredimini, memores pristinae virtutis. Licuit vobis cum summa turpitudine in exilio aetatem agere; potuistis nonnulli Romae amissis bonis alienas opes expectare: quia illa foeda atque intoleranda viris videbantur, haec[331] sequi decrevistis. Si haec relinquere vultis, audacia opus est; nemo nisi victor pace bellum mutavit.[332] Nam in fuga salutem sperare, quum arma, quîs[333] corpus tegitur, ab hostibus averteris, ea vero dementia est. Semper in proelio iis maximum est periculum, qui maxime timent; audacia pro muro habetur. Quum vos considero, milites, et quum facta vestra aestimo, magna me spes victoriae tenet. Animus, aetas, virtus vestra me hortantur;[334] praeterea necessitudo, quae etiam timidos fortes facit. Nam multitudo hostium ne circumvenire queat, prohibent angustiae loci. Quodsi virtuti vestrae fortuna inviderit, cavete,[335] inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini, quam virorum more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.’
59. Haec ubi dixit, paululum commoratus, signa canere jubet,[336] atque instructos ordines in locum aequum deducit. Dein, remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. Nam, uti planities erat inter sinistros montes et ab dextera rupe aspera,[337] octo cohortes in fronte constituit, reliquarum signa[338] in subsidio artius collocat. Ab his centuriones omnes, lectos et evocatos, praeterea ex gregariis militibus optimum quemque armatum in primam aciem subducit.[339] G. Manlium in dextera, Faesulanum quendam in sinistra parte curare[340] jubet; ipse cum libertis et colonis propter aquilam assistit,[341] quam bello Cimbrico G. Marius in exercitu habuisse dicebatur. At ex altera parte G. Antonius, pedibus aeger,[342] quod proelio adesse nequibat, M. Petreio legato[343] exercitum permittit. Ille cohortes veteranas, quas tumulti[344] causa conscripserat, in fronte post eas ceterum exercitum in subsidiis locat. Ipse equo circumiens, unum quemque nominans appellat, hortatur, rogat, ut meminerint, se contra latrones inermes, pro patria, pro liberis, pro aris atque focis suis certare. Homo militaris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia noverat; ea commemorando militum animos accendebat.
60. Sed ubi, omnibus rebus exploratis, Petreius tuba signum dat, cohortes paulatim incedere jubet, idem facit hostium exercitus. Postquam eo ventum est, unde a ferentariis[345] proelium committi posset, maximo clamore cum infestis signis[346] concurrunt; pila omittunt, gladiis res geritur. Veterani, pristinae virtutis memores, comminus acriter instare; illi haud timidi resistunt; maxima vi certatur. Interea Catilina cum expeditis in prima acie versari, laborantibus succurrere; integros pro sauciis accersere, omnia providere, multum ipse pugnare saepe, hostem ferire; strenui militis et boni imperatoris officia simul exequebatur. Petreius, ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam[347] in medios hostes inducit, eosque perturbatos atque alios alibi resistentes interficit; deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. Postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt Catilina, memor generis atque pristinae suae dignitatis, in confertissimos hostes incurrit ibique pugnans confoditur.
61. Sed confecto proelio, tum vero cerneres,[348] quanta audacia quantaque vis animi fuisset in exercitu Catilinae. Nam fere, quem quisque vivus pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. Pauci autem, quos medios[349] cohors praetoria disjecerat, paulo diversius, sed omnes tamen adversis vulneribus[350] conciderant. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est, paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivus, in vultu retinens. Postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam[351] civis ingenuus captus est: ita cuncti suae hostiumque vitae juxta[352] pepercerant. Neque tamen exercitus populi Romani laetam aut incruentam victoriam adeptus erat; nam strenuissimus quisque aut occiderat in proelio aut graviter vulneratus discesserat. Multi autem, qui de castris visundi aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia cadavera, amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant; fuere item, qui inimicos suos cognoscerent. Ita varie per omnem exercitum laetitia, moeror, luctus atque gaudia[353] agitabantur.
[1] Omnes. Other editions have omnis or omneis. The accusative
plural of words of the third declension making their genitive plural
in ium, varied in early Latin, sometimes ending in is, and
sometimes in eis or es. This fluctuation, however, afterwards
ceased; and even in the best age of the Latin language it became
generally customary to make the accusative plural like the nominative
in es. The same was the case with some other obsolete forms, as
volt for vult, divorsus for diversus, quoique for cuique,
maxumus for maximus, quom for quum, or cum, which are
retained in many editions, but have been avoided in the present, in
accordance with the orthography generally adopted during the best
period of the Latin language.
[2] Studeo, when the verb following has the same subject, may be
construed in three ways — with the infinitive alone, as studeo
praestare; with the accusative and infinitive, studeo me
praestare, as in the present case; or with ut, as studeo ut
praestem.
[3] Summa ope, ‘with the greatest exertion,’ equivalent to summa
opere, summopere; as magno opere, or magnopere, signifies ‘with
great exertion,’ or ‘greatly.’ The nominative ops is not in use,
and the plural opes generally signifies ‘the means’ or ‘power of
doing something.’
[4] Prona, ‘bent forward,’ ‘bent down to the ground,’ in opposition to
the erect gait of man.
[5] Dis for diis. See Zumpt, § 51, n. 5.
[6] Beluis; another, but less correct mode of spelling, is bellua,
belluis.
[7] Instead of memoriam nostri, Sallust might have said memoriam
nostram; but the genitive nostri sets forth the object of
remembrance with greater force. See Zumpt, § 423.
[8] Quam maxime longam; that is, quam longissimam, ‘lasting as long
as possible.’ Zumpt, § 108.
[9] The author here makes a digression, to remove the objection that in
war bodily strength is of greater importance than mental superiority.
He admits that in the earlier times it may have been so, but
maintains that in more recent times, when the art of war had become
rather complicate, the superiority of mind has become manifest. Vine
corporis an; that is, utrum vi corporis an. See Zumpt, § 554.
[10] That is, ‘before undertaking anything, reflect well; but when
you have reflected, then carry your design into execution without
delay.’ The past participles consulta and facto here supply the
place of verbal substantives.
[11] Respecting the frequent position of igitur at the beginning of a
sentence in Sallust, see Zumpt, § 357.
[12] Pars, instead of alii, probably to avoid the repetition of
alii, and to produce variety.
[13] Postea vero quam, for postquam vero. The author means to say,
that after the formation of great empires by extensive conquests, the
truth became manifest that even in war mind was superior to mere
bodily strength. He mentions Cyrus, king of Persia, the
Lacedaemonians and Athenians, because the earlier empires of the
Egyptians and Assyrians did not yet belong to accredited history.
[14] Sallust here introduces, by quodsi (and if, or yes, if), an
illustration connected with the preceding remarks. Respecting this
connecting power of quodsi, as distinguished from the simple si,
see Zumpt, § 807. This illustration, which ends with the word
transfertur, was suggested to Sallust especially by the
consideration of the recent disturbances in the Roman republic under
Pompey, Caesar, and Mark Antony, three men who, in times of peace,
saw their glory, previously acquired in war, fade away.
[15] Animi virtus; these two words are here united to express a single
idea, ‘mental greatness.’
[16] Aliud alio ferri, ‘that one thing is drawn in one direction, and
the other in another.’ For aliud alio, see Zumpt, § 714; and for
cerneres, in which the second person singular of the subjunctive
answers to the English ‘you’ when not referring to any definite
person, § 381.
[17] Optimum quemque, ‘to every one in proportion as he is better than
others.’ Respecting this relative meaning of quisque, see Zumpt,
§ 710. ‘Every one,’ absolutely, is unusqisque, and adjectively
omnis.
[18] ‘They have passed through life like strangers or travellers;’ that
is, as if they had no concern with their own life, although it is
clear that human life is of value only when men are conscious of
themselves, and exert themselves to cultivate their mental powers,
and apply them to practical purposes.
[19] ‘I set an equal value upon their life and their death;’ that is,
an equally low value, juxta being equivalent to aeque or
pariter.
[20] Verum enimvero; these conjunctions are intended strongly to draw
the attention of the reader to the conclusion from a preceding
argument.
[21] ‘Intent upon some occupation.’ Intentus is commonly construed
with the dative, or the preposition in or ad with the accusative;
but as a person may be intent upon something, so he also may be
intent by, or in consequence of, something, so that the ablative
is perfectly consistent.
[22] Haud absurdum est, ‘is not unbecoming;’ that is, ‘is worthy
of man.’
[23] Quidem here, like the Greek
μεν in εμοι μεν,
without a δε following, introduces one opinion in
contradistinction from others, though the latter are not mentioned,
but merely suggested by quidem. ‘I for my part think so, but what
others think I do not know, or care.’
[24] ‘If you censure any things as faults or delinquencies, your censure
is considered to have arisen from malevolence or ill-will.’
[25] Supra ea, ‘whatever is beyond: that;’ that is, whatever is beyond
the capacity of the reader.
[26] The author now passes over to his own experience, telling us that
after having devoted himself at first to the career of a public man,
and finding that he was not understood, and ill-used by his
opponents, he formed the determination to give himself up to a
literary life.
[27] Insolens malarum artium, ‘unacquainted with base artifices or
intrigues;’ for artes may be malae as well as bonae,
according as they consist in the skill of doing bad or good things.
[28] Imbecilla aetas, ‘my weak age;’ that is, my mind, which had
not yet arrived at mature independence, ‘was corrupted by ambition,
and was kept under the influence of such bad circumstances.’ Sallust
means to say that if his mind had arrived at manly independence, he
would have immediately withdrawn from the vicious atmosphere of
public life.
[29] My ambition caused me to be equally ill spoken of and envied, and
thus to be dragged down to a level with the rest, and to be equally
harassed and persecuted as they were.
[30] Conterere — that is, consumere, ‘to waste my fair leisure.’
[31] Sallust here calls agriculture and the chase occupations of men in a
servile condition, although the majority of the ancients considered
the former especially as the most honourable occupation of free
citizens. But he seems to think that in comparison with the important
business of writing the history of his country, agriculture and the
chase are not suitable occupations for a man who has at one time
taken a