[Blog] [MP3 Musica] [MP3 Audiobook] [Letture Creative] [Musica Creativa]
[English] [Francais] [Deutsch] [Espanol] [Portugues] [Danish] [Esperanto] [Norwegian]
[Tagalog] [Bulgarian] [Swedish] [Finnish] [Latin] [Greek] [Polish] [Icelandic] [Lithuanian]
[Punch] [Appunti di informatica libera]
Project Gutenberg's Ars grammaticae Iaponicae linguae, by Diego Collado This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org Title: Ars grammaticae Iaponicae linguae Author: Diego Collado Release Date: February 8, 2006 [EBook #17713] Language: Latin Character set encoding: UTF-8 *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ARS GRAMMATICAE IAPONICAE LINGUAE *** Produced by Louise Hope, David Starner and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net
Etsi quondam à principio plantationis Orthodoxæ fidei nostræ in Regno Iaponico, composita fuerit quædam ars grãmaticæ linguæ prædictæ a P. Ioanne Rodriguez Societatis Iesu; quia tamen raro res in sua prima conditione perfectæ lumen aspiciunt, & aliàs, ob temporum diuturnitatem, vix aliquam copiam prædictæ artis est iam inuenire: Visum est mihi, aliquale Deo, & ministris fidei propagationis (quæ sine linguæ instrumento non potest esse) obsequium præstiturum, si extractis ab arte prædicta necessarijs (sunt enim multa) & relictis, quæ peritis in prædicta lingua talia non probantur; additis etiam ijs, quæ experientia, & vsu, lectioneque continua librorum, Deo largiente (qui dat verbum Euangelizantibus) sum adeptus, in compendium alarè, & sub breuitate redigerem præcepta omnia quæ ad eruditè vtendum lingua Iaponica, prædicatoribus (pro quibus labor est assumptus) sunt necessaria. Quia verò simul cum præceptis, & regulis, expedit exempla, in quibus prædicta regulæ verificantur ponere; libuit etiam ad maiorem discipulorum consolationem & iuuamen non solum hoc; sed etiam exemplorum omnium declarationem in lingua Latina (quæ inter Theologos est cõmunior) adiungere, quo nihil a magistro restet amplius desiderandum. Et si verò ea omnia, quæ tam in hac arte; quàm in Dictionario (quod, Deo dante, quanto citius in lucem edere gestio) continentur meo iuditio sint satis limata, & secura, quibus fiducialiter quiuis vti potest; Examini tamen, & iuditio melius sentientium subiecta esse volo, vt fidei prædicatio ab eruditiore lingua, fructuosior euadat.
Quando duæ vocales immediate coniunguntur in aliquo vocabulo linguæ Iaponicæ; non pronunciantur sicut in Latina valeo, aut in Hispanica vaca, sed vtraque integra per se profertur, v,a; v,o; v,i.
Litera, s, pronuntiatur sicut, sç, v.g. susumùru, sçusçumùru.
Litera, j, pronunciatur blande, sicut in lingua Lusitanica joaõ, &, judeo.
4 Litera x, pronunciatur etiam blande sicut in lingua Lusitanica queixumes.
Quando supra literam, o, fuerit hoc signum ^ pronunciatur, ô, ac si esset, ou, labijs quasi iunctis, & ore penè clauso: v.g. búppô.
Quando verò supra o, fuerit hoc signum, v, vel, ó, pronunciatur ore aperto, & ac si essent duæ literae, oo, v.g. tènxó, vel gacuxǒ.
Si vero prædicta signa, fuerint supra ú, pronuntiatur ǔ, detentum, ac si essent duo, v.g. Tàifú, Aiaǔ.
Quando fuerit hoc signum ~ super aliquã literam ex vocalibus debet proferri sicut, n; sed non in integrum, sed cursim & leniter v.g. vãga.
Qe, &, qi, scribuntur absque, u, quia quando, u, sequitur post, q, vel post, c, utraque integrè pronunciatur absque sinalepha v.g. quõdai, quàinìn:
Quando post, g, sequitur, u, & postea immediatè alia vocalis e, vel, i, pronunciatur sicut in lingua Hispanica, v.g. guenin; si vero litera, i, ponatur immediate post, g, absque, v, pronunciatur sicut Italicè, giorno, v.g. Xitãgi.
Litera, z, pronunciatur ea vi, qua in lingua Hispaniæ, Zumbar, v.g. mizu.
Si verò fuerint duo, zz, violentiùs feriuntur, v.g. mizzu.
Quando fuerint duo, tt, xx, zz, qq, cq, ij, pp; vtrumque opportet ferire vt fit perfecta pronunciatio, & vis significationis percipiatur: nam v.g. mizu, significat mel; & mizzu, significat aquam: vnde si eadem, vel violentia, aut lenitate vtrumque pronunties vel aquam tantum, vel mel solùm tibi proferent.
Quando, ch, anteponitur vocali, pronunciatur sicut Hispanice, chimenea: v.g. fochó.
Si vero, nh, anteponatur vocali, pronunciatur sicut Hispanicè, maña, v.g. nhuva.
Litera, f, in aliquibus Iaponiæ prouincijs pronunciatur sicut in lingua Latina; in alijs autem ac si esset, h, non perfectum: sed quodam medium inter, f, &, h, os & labia plicando, & claudendo, sed non integrum, quod vsu facilè compertum erit: v.g. fito.
Quando, tç, in aliquo vocabulo fuerit (quod est valde frequens) orare debet discipulus Deum, vt ei venas pronuntiationis aperiat 5 quia est difficilis, & in nulla lingua alia, est talem pronuntiationem inuenire: non enim pronunciatur vt tç, aut ut t, uel, c, solùm, sed uiolenter percutiendo lingua dentes, ita ut utraque litera, &, t, &, ç, & plus, ç, quàm, t, feriri uideantur: u.g. tçùtçùmu.
Litera, r, pronunciatur blandè & leniter ubicumque inueniatur, siue sit in principio, siue in medio uocabuli; u.g., ranguió, cutabirùru.
Ya, ye, yo, yu, pronunciantur sicut in lingua Hispanica.
Quando à Iaponijs pronunciantur uocabula finita in, i, uel v, uix percipitur litera finalis a tyronibus: u.g. qui audit, gozàru, putat se audiuisse, gozàr, & qui audiuit fitòtçu, credit se solum audiuisse, fitòtç, & cum audit, àxi no fàra, percipit solum, àx no fàra.
Quando uocabulo finito in uocali subsequitur incipiens in consonanti, præcipuè si sit, b, uel, s, inter ipsam uocalem, & consonantem, pronunciatur litera n, sed non perfecta; sed lenis: u.g. sònõ gotòqu.
Circa uocabulorum accentus magnam adhibui curam, ut illos signis suis proprijs locis supra literas in quibus accentus fieri debent, adaptatis, sensus & sententia loquentis percipiatur: u.g. qèi xèi, habet accentum in utroque, èè. fibicàxi, habet in prima, i, & in, a, & idem in dictionario seruabitur ordo, notando accentus ea perfectione, qua summa cum diligentia potui percipere, si in aliquo sum deceptus, paratus sum corrigi; ea uerò quæ diminute fuerint dicta, uel desuerint, tam in arte; quàm in dictionario; cum facile sit addere; à doctiore supplebuntur, qui tertiam artem, & secundum dictionarium aggredietur: ego enim ne à patre familias & Domino Deo nostro reprehenderer, talentum nolui habere repositum in sudario, sed duobus, alia saltim duo superlucrari, & cooperari saluti Iaponiorum; non solùm prædicando, sed præhendo prædicatoribus, si possem instrumenta linguæ, & præcipuè modo ut possint illam extra Iaponiam addiscere: cum propter instantem persequutionem in Iaponia uix sit hoc possibile. Vale & uiue felix lector. Matriti die 30 Aug. Ann. 1631.
6 In hac arte Grammaticæ seruauimus ordinem, quem peritus Antonius Nebrissensis, & alij seruarunt in suis linguæ Latinæ, per partes, videlicet Orationis, nempe Nomen, Pronomen, &c.
In lingua Iaponica non sunt declinationes per casus sicut in Latina, sed sunt quædam particulæ, quæ postpositæ nominibus, casuum; differentias constituunt in omnibus nominibus, tam appellatiuis, quàm proprijs. Quæ constituunt nominatiuũ, sunt quinque, va, ga, càra, no, iòri. Particula, va, postponitur quando quasi reduplicatiue, seu specificatiue volumus explicare rem vel personam significatam per tale nomen; siue sit primæ, siue secundaæ, vel tertiæ personæ: v.g. Vàtacùxi và mairànu, ego, vel, quod ad me attinet, non ibo. Particula, no, postponitur secundis & tertijs personis, & præcipuè si sint inferioris ordinis; & quando in oratione est aliquod relatiuum, quod non denotat actionem transitiuam: v.g. Sònàta no mǒxita còto, id quod tu dixisti. Postponitur etiam particula, no: quando aliquid indefinitum dicitur: v.g. iiè no àrucà mìió, vide si sint domus. Particula, ga, postponitur regulariter primis & tertijs personis inferioribus, & etiam secundis quando sunt etiam infimæ vel humiliantur: v.g. Pedrõga qita, Petrus venit. Solent etiã hanc particulam postponere quando aliquid indefinitè volunt dicere, sicut dictum est de particula, no: v.g. còco nì và iiẽgà naicà? non sunt hic domus? & si in oratione sit relatiuum non dicens actionem transitiuam, si referat rem inferioris & humilis ordinis, postponitur etiam particula, ga: v.g. sorẽgàxĩ ga càita fumi, Epistola, quam ego scripsi, sòchĩ ga iúta còto, quod tu dixisti. Particulæ, càra, & iòri, postponuntur & faciunt nominatiuum quando oratio dicit actionem transitiuam, & præcipuè si est oratio relatiui. v.g. Deus iòri cùdasàrèta gracia, gratia, quam Deus dedit. Tòno càra còre vo vôxe tçuqerarèta, Dominus hoc præcepit. Aliquando etiam nomina sunt in casu 7 Nominatiuo absque aliqua particula: v.g. Pedro Ioaõ vo iòbarèta, Petrus uocauit Ioannem. Genitiuo sunt duæ particulæ, videlicet no, & ga. Particula, no, seruit omnibus personis superioris ordinis: v.g. Padre no võ qirumòno, Patris vestis seu habitus: ga, postponitur omnibus personis inferioris ordinis: v.g. Pedrõ ga fùmi, Epistola Petri. so chĩga mòno, res tua, àrẽ ga càne, argentum illius, Tòno vàio cũ ga fucài fito già, Dominus est magnæ cupiditatis, idest valde cupidus. Aliquando etiam prædictis particulis genitiuum constituentibus postponitur particula, to, v.g. Pedro no to degozàru, est Petri. Sed non est modus loquendi perfectus, unde melius est illo non uti; ponitur tamen ut auditus intelligatur. Quando uerò coniunguntur duo nomina substantiua ad faciẽdum unum quasi connotatiuum, non est necessaria particula genitiui, u.g. còcuxu, dominus regni. Secundum regulam tamen ordinariam deberemus dicere còcu no xù, & hic modus faciendi connotatiua absque particula genitiui, est regularis in lingua Iaponica. u.g. Maria còto, res Mariæ.
Datiuum constituunt duæ particulæ scilicet, ni & ie, u.g. Pedro ni móxita, dixi Petro. Padre ie ãgue maraxita, Patri dedi, uel obtuli.
Accusatiuum constituunt quinque particulæ, vo, võba, va, ie, ga, Prima uidelicet, vo, est usitatior: u.g. Pedro voiòbe, uoca Petrum, va, utuntur quando uolunt in particulari explicare rem significatam per nomen in accusatiuo, u.g. niffon guchi và Xiranu, linguam Iaponicam nescio. Particula, võba, est idem quod, vo va, conuertendo secundam literam, u, in, b, ea uero utuntur sicut, va, u.g. fune võba nòri sutète; cane bacàri tòri maràxità, relinquens nauigium: argentum seu pecunias tantùm accepi; ie, utuntur ad significandum locum ad quem: u.g. Roma ie mairǒ, ibo Romam, ga, postponitur nominibus significantibus res inanimatas, seu humiles: u.g., àre iẽ gozàre, mònõ ga móxitaĩ, accedas illuc, habeo enim tibi aliquid dicere, fit etiam accusatiuum absque aliqua particula ut in exemplo antepenultimo in quo secundum accusatiuum est sine particula.
Vocatiuum constituit particula, icàni, sed non postposita nominibus sicut & reliquæ, sed anteposita: u.g. icàni qimi còre vò gorònjerarei, uideas hoc domine. Regularius uerò fit uocatiuum absque aliqua particula: u.g. Padre sàma qicàxerarèio, 8 audias reuerende pater.
Ablatiuo sunt tres particulæ, iori, càra, ni, tertia scilicet ni, facit locum in quo: v.g. iglesia nĩgozaru, est in ecclesia: aliquando vtuntur, ni, anteposito, no, v.g. sònàtà nò nì Xiàru cà? facis hoc tuum? vel accipis tibi? sed hic magis videtur datiuum, quam ablatiuum. Particulæ càra, &, iòri, sunt communiores ad ablatiuum constituendum: v.g. Madrid càra màitta, ex Matrito veni, Pedro iòri coròsarèta, occisus fuit à Petro.
Ad constituenda pluralia sunt etiam quatuor particulæ, quæ postpositæ immediatè nominibus, illa pluralia constituunt, postea verò, sequuntur particulæ positæ casus constituentes. Prædictæ autem quatuor particulæ sunt, tàchi, xu, dòmo, ra. Prima particula scilicet, tachi, facit pluralia nomina significantia res nobilis ordinis, & quas volumus honore afficere; v.g. Tòno tàchi, domini. Particula, xu, constituit pluralia nomina significantia res nobiles quidem; sed non ita supremi ordinis: v.g. samurài xu, nobiles; qui non sunt domini. Particula, dòmo, postponitur nominibus significantibus res humiles, siue rationales siue viuentes sensibiles, siue inanimatas: v.g. fiàcuxõ dòmo, agricolæ, ixĩ dòmo, petræ, mmã dòmo, equi. Particula, ra, facit pluralia nomina significantia res vilissimas, vel quæ despectui habentur: v.g. Iudeora, Iudæi. Pluralibus sic iam per istas particulas constitutis, postponuntur particulæ casus constituentes secundum orationum exigentiam: v.g. tòno tàchi no còtõ dòmo vo varú iúnà, ne maledicas res dominorum.
Aliqua etiam sunt vocabula, quæ de se pluralitatem important: v.g. tòmõ gàra, significat homines, Nàn bàn mòno, res Europeas, Nàn bàn mòno vo fomùru nà, ne laudes res Europæ:
Particula verò icàni, quæ, vt supra dictum est, facit uocatiuũ non postponitur pronominibus pluralibus iam factis; sed semper anteponitur, particulæ autem facientes plurale postponuntur: u.g. icàni Padre tàchi vo qiqì nasarèio, audite reuerendi patres.
Duæ uerò particulæ ex quatuor suprapositis, quæ faciunt plurale, scilicet domo, & rà aliquoties sunt singulariũ uerbi gratia. vare rà, uel, midòmo, ego: aliquando etiam utraque simul inuenitur in singulari: u.g. midomo ra, ego, midomo rã ga 9 B meum vel mei: postponuntur etiam prædictæ particulæ, domo, vel, ra, singularibus, vel quando volumus humiliare res significatas aut de successu significati per orationem non sumus ita certi; sed quasi dubitamus: v.g. sarã dòmõ ga itài, dolet mihi venter, àsũ dòmó và àru mài, crastina die non erit, àsu rà và narõ mòde, crastina die forsitan ita erit.
Particula, va, postponitur nominibus tam singularibus; quàm pluralibus iam per particulas articulatis: v.g. còcoie va mairànu, huc non veniat, còco càra va dènu, hinc non exiuit, còco ni và iru mài, huc non intrabit: aliquando etiam particula, va, supplet particulas articulares: v.g. funè-de sàie ióĩó tçùita ni, cachi va nàcanaca nàru mài, si nauigio vix perueni; pedibus, vel pedes, absque dubio non peruenissem. Hic particula, va, supplet particulam, càra.
In ista lingua Iaponica non sunt etiam genera, masculinum videlicet, femininum, & neutrum, sicut sunt in Latina; sunt tamen aliqua nomina, quæ ex se sunt, vel masculina, vel feminina, quia ex sua significatione dicunt vel masculum, vel feminam determinatè; sunt etiã aliqua nomina ex se cõmunia duobus. Particula, vo, ante posita nominibus significat masculum. Particula verò, me, ante posita significat feminam in rebus, quæ non habent genera propria: v.g. vo ì vo, significat piscem masculum, mè i vo significat piscem feminam: vojica, significat caprum siluestrem, mè lìca, significat capream, còma, significat equum; zoiacu, equam; xô, significat accipitrem masculum; dài, feminam, cotòi, significat taurum, meùxi, vaccam. votòco, significat virum, vonãgo, vel nhóbó, vel, vònna, significat mulierem. In dictionario omnia expressè ponentur, quæ ad memoriam venerint.
In nominibus etiam adiectiuis, non sunt genera, aut declinationes; sed eædem particulæ illa constituunt, quae substantiua. Sunt autem adiectiua multa, & diuersa. Aliqua enim finiuntur in, ai, alia in, oi, alia in, ei, alia in, vi, alia in, ij, alia verò, & quæ propriùs sunt adiectiua, fiunt postposita particula, no, substantiuis. Quando quinque prima genera adiectiuorum ante ponuntur substantiuis, tunc videntur propriè adiectiua, & nihil mutant ad orationem componendam; quando verò postponuntur substantiuis, potiùs sunt verba, & verborum coniungationes sequuntur: v.g. tacài iàma, mons altus, xĩ guei ĩdeiri, frequens 10 introitus & exitus, caxicòi fito, homo prudens, càvaij mòno, res miserabilis, Aiaùi còto, res periculosa, Vmàre tçùqi nocùchi, lingua naturalis seu materna. Sunt etiam alia adiectiua finita in na, quæ etiam ante posita substantiuis, nihil mutant: v.g. qĩrèi na còto, res munda. Omnia verò adiectiua præter finita in, no, quando verbis præponuntur, mutant aliquid: finita in, ai, illud mutant in, ó, v.g. còno iàma và tacõ gozaru, hic mons altus est, & excelsus: finita in, ei, illud mutant in, eô, v.g. còno iama va xĩgueô gozàru, hic mons est densus: finita in, oi, illud mutant in, ô, v.g. caxicô gozàru, est prudens: finita in, vi, illud mutant in, ú, v.g. xei no ficú gozàru, statura pusillus: finita in, ii, illud mutant in, iú, v.g. caiũ gozaru, est pruriens, uel prurit, inter ista uerò adiectiua finita in, ij, sunt multa quæ ex uerbis procedunt: u.g. nozòmi, u, significat desiderare: ex illo uerò exit, nozòmaxij, quod significat idem quod desiderabilis, e; alia etiam procedunt ex nominibus: u.g. varàmbe, significat puerum seu infantem: ex quo procedit varàmberaxij, quod significat id quod puerilis, e: alia reperiuntur in dictionario.
Adiectiua uerò finita in, na, quando anteponuntur uerbis, mutant, na, in, ni, u.g. fuxìn ni zònzuru, dubium reputo uel pro dubio habeo. Adiectiua uero finita in, no, conuertunt aliquando, no, in, na, u.g. bèchi no fito, conuertitur in, bechina fito, differens homo: & tunc si uerbum subsequatur, mutat, na, in, ni, u.g. bechinĩ gozàru, est differens. Sensus uero est idem siue finiatur in, no, siue in na, u.g. bechi no fito no cùhi càra qijta, est idem quod bechina fito nocùchi càra qijta, ex ore, uel ab ore distincti uel differentis hominis audiui. Et tantùm est differentia; quod finitum in, no, nihil mutat, quid quid illi subsequatur; finitum uerò in, na, mutat, na, in, ni, ut dictum est, si uerbum subsequitur. Si ad alia uero adiectiua sequatur uerbum substantiuum, oratio est elegans: u.g. còno iàma và tacõ gozàru, hic mons est altus; si uerò uerbum huiusmodi non sequatur, eundem facit sensum, quia adiectiuum includit in se uerbum substantiuum; sed illo non utemur coram superioribus, non enim illis audientibus, dicemus, còno iàmà và tacài, sed dicemus, còno iamà và tacõ gozàru. & sic in alijs adiectiuis.
Adiectiua uerò finita in, i, aliquando; & si rarò, illud conuertunt in, xi, uel qu, u.g. ioi, quod significat, bonus, a, um: 11 B2 finitur in, iòqu, vel, ioxi, v.g. iòqu, dancó xitè, faciendo bonam consultationem. Aliqua, & non pauca, sunt nomina substantiua, quibus, si postponatur, na, fiunt adiectiua: v.g. afó, significat inscitiam, ex quo deducitur, afóna, quod significat id quod fatuus, a, um. Iiiú, significat libertatem: &, Iiiuna, significat id quod liber, a, um: quæ occurrerint alia in dictionario reperiuntur.
Aliqua sunt nomina abstracta substantiua quæ anteposita vocabulis quæ ex se significant homines, fiunt adiectiua: v.g. Iĩfi, significat misericordiam: si uerò illi Iin postponatur, resultat, Ii fi jin, quod significat idem, quod misericors, dis, fin, significat paupertatem, & postposito nin, fit, fin nin, quod significat pauperem: idem est si postponatur, ja, fit enim, finja, quod etiam pauperem significat, bàn, significat vigiliam; & si postponatur, xu, fit, banxu, quod significat idem quod uigilans, tis: multa inuenientur in dictionario.
Aliquando duo nomina substantiua, ex ijs, quæ remanserunt in lingua Iaponica ex Chinensi (& hæc, cobita, vel, coie, vocant) simul posita, faciunt adiectiuum, quod ex duobus substantiuis conflatur, seu resultat: v.g. ten, significat cælum: &, xu, significat dominum: tèn xu verò, significat dominum cælestem, seu cælorum dominum.
Præterita etiam verborum (de quibus suo loco) adiuncta substantiuis, vim & sensum videntur habere adiectiuorum: v.g. iõgorèta tè, manus sordida, iõgorèta, est præteritum verbi iõgore vru, quod significat idem quod sordesco, is, càita qió, liber scriptus, càita, est præteritum verbi càqi, u, quod significat idem quod scribo, is. Abstracta, seu radices ex quibus verba componuntur, sunt nomina quasi verbalia significantia actionem in abstracto: v.g. facàri, significat mensuram: ex quo resultat verbum, facàri, u, pro eo quo est metior, ris, fajime, significat principium, fajime, uru, est verbum, & significat id quod incipio, is: & sic in alijs de quibus in dictionario. Anteposita particula, mòno, prædictis abstractis seu nominibus verbalibus fiunt nomina significantia eum qui actionem verbi facit: v.g. ex, càqi, præposito, monoi, fit mòno càqi, quod significat idem quod scribens, tis: postposita vero eadem particula, mòno, eisdem radicibus, fiunt nomina significantia effectum actionis: v.g. càqimono, significat scripturam.
12Postposita verò particula, gòto, eisdem radicibus verbalibus fiunt nomina significantia res dignas actionibus quæ per verba, quorum sunt radices, significantur: v.g. mi, est radix, ex qua prodit verbum, mi, iru, pro eo quod video, es &, mĩgoto, est res visibilis, seu digna visu, qìqi, est radix verbi, qiqĩ, u, pro eo quod video, es: & qĩqì gòto, significat rem audibilem, seu dignam auditu.
Postpositis aliquibus nominibus substantiuis nominibus verbalibus prædictis fit nomen iam inconcreto significans talem actionem: v.g. foxi, est radix verbi, fòxi, u, pro eo quod sole vel ad solem siccare: postposito verò, ivo, v.g. quod significat piscem: fiet, foxiì vo, quo significabit, pisces ad solem vel vi solis siccos &c.
Postposita verò particula, dõgu, quæ instrumentũ significat radicibus verborum, fiunt nomina significantia materiam seu instrumentum actionis per verbum significatæ: v.g. varài dõgu, materia seu instrumentum visus, càqi dõgu, instrumentum scribendi vel ad scribendum.
Postposita autem particula, me, radicibus verbalibus fiunt nomina significantia terminum actionis: v.g. a vàxe, est radix verbi, a vàxe, uru, pro eo quod est aliqua iungere aut copulare, a vàxe me vero significat iuncturam: & sic in alijs.
Ex adiectiuis suprapositis finitis in i, fiunt nomina abstracta mutato, i, in, sa, v.g. nãgài, significat id quod longus, a, um: & nãgàsa, significabit longitudinẽ. Adiectiua finita in, na, mutant etiam, na, in, sa, ad abstracta nomina facienda: v.g. ex àqiracàna, quod significat id quod clarus, a, um: fiet, àqiracàsa, quod significabit claritatem.
Aliquando ex duobus substantiuis simul sumptis, & præcipuè si aliquod illorum aliquam literam in principio feu in fine in aliã mutet, resultat tertium nomen quasi connotatiuum, & quasi adiectiuum seu genitiuũ includens: v.g. ex, qi, quod significat, lignum, &, fotoqe, quod significat idolum: fit, qĩ botòqe mutato, f, in, p, quod significat idolum ligneum. Si verò nomina quæ præponuntur, finiuntur in, e, ipsum mutant in a, ad prædictam compositionem nominis connotatiui: v.g. tçumà sàqi, extremitates unguium, càna cũgui, clauus ferreus. Si uerò nomina, quæ postponuntur ad eamdem formationem, primam literam debeant mutare, si sit, f, mutabunt in, b, uel, p, si, s, 13 B3 mutabunt in, z, si c, mutabunt in, g, si, tç, mutabunt in, zz, si, x, mutabunt in, j, u.g. càri bunè, bùppô, nĩgori zàqe sorá goto, qizzumári, sòra jèi mòn. Vide in dictionario.
Non sunt in lingua Iaponica pronomina deriuatiua u.g. meus, a, um. &c. sed utuntur primitiuis, scilicet mei, tui, &c. Hæc autem primitiua non habent declinationes per casus; sed hæ differentiæ casuum fiunt per particulas supra positas quæ omnibus sunt communes, tam nominibus; quàm pronominibus.
Particulæ aliquæ (de quibus infra) quæ adiunctæ uocabulis honorem indicant, faciunt pronomen, uel illius uim habent secundum occasionem & circumstantias in quibus illis utuntur: si enim ego dicam, von fùmi; loquendo cum alio: ipso facto intelligitur me de eius epistola: & non de mea loqui: si enim de mea loquerer; non dicerem, von fùmi, sed, fumi tantum: unde, von fumi, ratione particulæ, von, quæ est honoris, significat uestram epistolam. Et idem est de particula, mi, & alijs quæ honorem indicant in significatis nominum quibus adijciuntur.
Octo sunt particulæ significantes idem quod Ego, mei, mihi, &c. vátacuxi, sòrẽgaxi, váre, mi, várerá, mìdòmo, midòmo rá, váre. Quatuor primæ denotant aliquam superioritatem in eo qui illis utitur, reliquæ uero sunt humiliores. Mulieres utuntur tribus alijs particulis aliquando quaæ sunt, mĩzzu cára, vãrauá vãgami, & his non utuntur uiri: rustici solent uti duabus uidelicet, vára vòrará, religiosus uero quando de se loquitur solet dicere, gusô, ac si diceret: ego uilis religiosus; senex uerò de se loquẽs: dicit, gurǒ, ego uilis & despectibilis senex. Rex uerò, dicet, chin, uel, máru, quod significat: ego Rex.
14 Ad facienda autem pluralia ista pronomina, postponuntur illis particulæ supra positæ constituentes pluralia, scilicet, dòmo, ra, v.g. midòmõ ga máitta tòqi, quando nos iuimus: ad casuum verò differentiã postponuntur illis iam formatis pluralibus, particulæ constituentes casus vt supra.
Multæ sunt particulæ, quæ constituunt pronomen secundæ personæ secundum differentiam personarum, quæ vel nullum vel aliqualem, aut mediocrem, magnum, aut maximum merentur honorem & reuerentiam: ad loquendum enim cum inferiori, sunt tres particulæ quæ faciunt pronomen tu: scilicet, váre, vonòre, sòchi, si àutem illis superaddatur, me, vel, mẽgá, & dicatur, váremè, vel, váremẽgá, personam cum qua, loquimur ampliùs deijcimus. Si autem loquamur cum æqualibus vel aliquantulum inferioribus, vtemur vna ex tribus particulis videlicet, sònata, sòno fò, váre sama. Si verò sit persona superior vel omnino æqualis cum qua vrbanè debemus loqui vtemur vna ex septem particulis scilicet, cònatá, qixò, qifó, gòfen, qĩden, cònatá sama, sònata sáma. Si autem loquamur cum personis in dignitatibus constitutis, nomen dignitatis, si illi super addatur particula, sama, supplet vicem pronominis: v.g. Padre samã gozare, veniat vestra paternitas. Aliquando etiam particulæ quæ nomina honorant, supplent vicem pronominis: v.g. vòn qirumòno, vestræ dominationis vestis.
Cònata, cõchi, cõnofo, significant idem quod ego, mei, &c. sed in modo loquendi quasi distributiuo: ex parte mea, vel quantum ad me attinet, quibus correspondent, sõchi, sonofó, sõnatá quæ significant, tu &c. & ex parte tua, seu, quod ad te pertinet.
Pluralia istorum pronominum fiunt per particulas supra positas secundum honoris differentiam, võnórẽ domo, váre ra, sóchi ra, significant vos loquendo cum vilibus, vare tachi, sonatà domo, significat vos cum æqualibus, qìfótachi, vócatãgata, vóno vóno, significat vos cum honore: declinationes verò horum 15 fiunt etiam per particulas communes declinationum.
Duæ particulæ scilicet, cáre cáre, are are, significant ille, illa, illud, loquendo de rebus inferioribus: quatuor uerò uidelicet, áitçu, áitçumè, áremè, cáitçume, significant ille, illa, illud, humiliando & despiciendo res de quibus loquimur, & quæ præcipuæ finiuntur in, me, sunt deiectiuæ, maxime si illis superaddatur, ga, u.g. áitçũga, áitçumẽgá, ille uilis: cóno, significat hic, hæc, hoc, sóno significat, iste, ista, istud, áno, significat ille, illa, illud; sed necessario requirunt post se substantiuum ut illis utamur: u.g. cóno fito, iste homo: idem significat, cóno mono, sed non est uerbum honorificum, sóno cóto, ista res, ano fito, ille homo, cónátá, uel cónofó, significant hic, sónata, vel, sono fó, isthic, ánatá, uel, ánofó, illic. córe, significat hoc, sóre, significat istud, áre significat illud, sed neutraliter, ita quod substantiuis, seu suppositis non iunguntur: horum pluralia sunt, córerá, sorerá, arerá, cæterorum uerò pluralia sunt per regulas communes cáno, significat rem de qua facta fuit mentio: u.g. cano fito, ille homo &c. Pronomen quidam, facit particula, àru, u.g. aru fito, quidam homo, áru tocóro ni, in quodam loco.
Pronomen unusquisque faciunt particulæ, mèn mèn, sóre sóre.
Pronomen uniuersi & singuli &c. facit particula, tare mo mina.
Pronomen quicumque &c faciunt particulæ, Tare nite mõ, tare nitemoare, tare nari tómó.
Ante posita particula, tare mo, negatiuis facit pronomen nemo uel nullus: u.g. tare mó mairananda, nemo iuit. Particula nani taru cóto nari tómo, significat: quidquid sit, vel quæcumque res sit. Particula, mèi mèi, significat: singuli, uel unusquisque in particulari.
Particula, góto, facit pronomen seu signum distributiuum omnis, e. Si postponatur substantiuis ex proprijs uocabulis linguæ 16 Iaponicæ quæ uocantur, iomis: idem etiam facit particula, mai, anteposita substantiuis linguaæ Chinæ, quæ uocantur, coies, u.g. fi, significat diem: &, fĩgótoni, significat quotidie, seu omnibus diebus, nen, in lingua Iaponica mendicata à Chinensi, significat annum: &, mainen, significabit singulis annis uel omnibus annis; idem ferè facit reduplicatio aliquorum nominum, uel saltim facit illa pluralia: u.g. fito, significat hominem: &, fitõbito, significabit omnes homines, uel multos homines, fi, significat diem: & fĩbi ni, significabit, omnibus, uel multis diebus.
Pronomen diuisiuum, aliqui &c. facit particula, niiótte, u.g. tóqi niiotte, aliquibus temporibus, fito niiotte, aliqui homines.
Pronomen, idem &c. facit particula, vonaji, u.g. vonaji tocóro cara, ex eodem loco. Particula uerò, dôjen, significat idem, sed neutraliter: v.g., dôjen degozàru, idem est: & hoc uerbo respondent quando gratulantur; absque eo quod rem accipiant: ac si dicant, gratulor ac si accepissem: uel idem est, ac si accepissem.
Pronomen ipse &c. faciunt particulæ, nùxi, sóno mi, vãga, particulæ uero, vareto mi, faciunt pronomen ipsemet &c. u.g. vareto mi ni ata vo nasu, ipsemet sibimet damnum infert, mi vo vasurète; ta vo tasùqùru, sui met oblitus, alios saluos facit. Particula, vatacùxi, significat rem propriam in particulari: u.g. vatacuxi no còto, res propria, vatacùxi ni iuarẽta, pro se loquutus est.
Pronomen aliquis &c. faciunt particulæ, Tare zo, taso, u.g. tare zo maittaraba, si aliquis iuisset, taso sacanãga aruca tói ni iqe, eat aliquis interrogatum si sit aliquid cibi.
Aliquid neutraliter faciunt particulæ, nan zo, nanica, u.g. nanzõga arãba cùuózu, comedam aliquid si sit, ima faia tẽ ga jiiú nĩ gozaru fõdoni nanica caqi maraxô, scribam aliquid, si quidem habeo manus iam solutas seu liberas.
Quis? fit tribus particulis scilicet, Tare, Tãga Taso, particulæ tãga, uel, tare nõ, utuntur etiam pro genitiuo cuius: u.g. Tãga móno ca? cuius est res? Et quando aliquis ad ostium uocat, & pulsat dicit: móno mó, qui intus respondent, taso, uel, tagá, uel, tare, quis es? Particula nani, significat quid &c. u.g. nani 17 C vo sùru cá, uel, nanĩgoto vosùru ca? quid facis? nani ni sòre vo tòtte ĩquca? ad quid hoc portas tecum?
Pronomen relatiuum fit postponẽdo verbo nomen de quo fit relatio: v.g. tèn ni màximàsu vàrerága vòn vòia, Pater noster qui est in cælis, dèta tocòro va, locus ex quo exiuit, tèni sùmi no tçuíta fito, homo cuius manui adhæsit atramentum. Si oratio petit nominatiuum ante verbum, tale nominatiuum debet esse cum aliqua ex particulis nominatiui, ga, no, uel, iòri, v.g. vatacùxĩga càita fùmi, epistola, quam ego scripsi, cònàtà no vôxerarèta coto, res quam uestra dominatio dixit. Tertia verò particula scilicet, iori, vtimur quando est actio in oratione, v.g. Deus iòri atàie cudasarèta gracia, gratia, quam Deus contulit seu donauit, àno tocòro ni amàta no qió àtta vò torarèta, tulit multos libros, qui erant in illo loco. Si concurrant verò duæ orationes relatiuum continentes, prima erit secundum positam regulam; secunda verò per participium præsens, præteritum, seu futurum, secũdum quod sensus orationis postulauerit: v.g. qèsa Oracio vo móxita qióga tçucuie no vie ni àru vo mòtte coi, affer librum illum qui est supra sedile, in quo isto mane recitaui vel dixi officium diuinum. In ista oratione qióga, quod est vnum relatiuum, est post verbum, móxita, & vo, quod agit vices secundi relatiui, est post verbum, àru. Quando verò volumus ampliùs specificare rem quæ refertur, ponimus inter rem ipsam & verbum, particulam tocòro no, v.g. vàreto dôxin xìta tocòro no mònõ dòmo va mina buguèn ni nàtta, omnes quotquot mecum consenserunt, diuites facti sunt. Aliquando oratio relatiui propter suam difficultatem explicatur per exponentes: v.g. loco huius, ima còrosarèta Pedro nò cò và sonàta nó chijn gia, quæ significat, filius Petri, qui modo fuit occisus, est tuus amicus: dicimus, ìma Pedro corosarèta sonó co va sonatà no chijn de gozàru.
Aliquando solent simul poni duæ particulæ ex casus consituẽtibus, & faciunt quasi relatiuum cui anteponuntur: v.g. sòno 18 tocòró deno dancó, istius locis consultatio. Marsella ieno fùne, nauigium quod tendit Marsiliam: màire to no móxi gòtó dearu est dicere, quòd eam.
Màiru mai to no dancó ni qivamatta, habita est resolutio quod non pergat, màitte nòchi no dancó, consultatio postea quam perrexit facta, varambe càra no catãgui, est consuetudo ab infantia, xô tameno chôgui gia, est ars ad illud faciendum: àno fito no vo toró, accipiam id, quod est illius hominis: nota hæc de relatiuo valde.
Verba in lingua Iaponica neque habent numeros, neque personas; faciunt tamen has differentias particulæ suprapositæ ad pluralia & declinationes. Coniugationes sunt tres affirmatiuæ, & totidem negatiuæ.
Radices verborum, de se non dicunt tempus: vnde vt illud dicant debent formari verba & coniugari.
Omnes radices verborum secundæ coniugationis finiuntur in e, gi, vel, ji, præter xi, &, maraxì, quæ etsi finiãtur in, i, sunt tamen primæ coniugationis. Si verò radices finiuntur in, de, vel, gi, fit verbum præsentis temporis conuertendo prædictas in, zzuru, v.g. fãgi, facit præsens, fãzzuru, & significat erubesco: de zzuru, quod significat exeo, is: si radices finiuntur in, je, vel, ji, mutantur ad præsens in, zuru, v.g. màje: mãzuru, idem quod misceo, es, anji anzuru, quod est considero, as, si finiuntur in, xe, illud mutant in, suru, v.g. a vaxe: auasùru, idem quod coniungo, is: xi, verò, & maraxi, quæ (vt dictum est) sunt secundæ coniugationis, etiam mutant, xi, in suru, v.g. xi sùru, idem quod facio, is, maraxi marasuru, etiam est, facio facis. Si radices finiuntur in, te, convertunt illud in tçuru, v.g. sodàte; sodàtçùru, idem quod alo, is, vel sustento, as: reliqua quæ tantum finiuntur in, e, alio modo; illud ad præsens conuertunt in, uru, v.g. ãgue: ãgùru, offero, rs, nĩgue, nĩgùru, fugio, is.
Aliqua sunt præterita verborum, quæ faciunt sensum præsentis, 19 C2 & sunt illa quorum fieri consistit in facto esse: v.g. cocòroièta intelligo, is, qìcoieta, audio, is, voboièta, recordor, aris, qi qi ièta, intelligo, is, zonjita, scio, is, & alia præter ista forsan erunt: verba quæ sequũtur sunt primæ cõiugationis etiam si eorum radices non finiantur modo antea dicto. Si præsens alicuius ex illis non fuerit mutato, i, in uru, explicabitur in particulari, àbi, uru, aquæ balneo se, abluo, is, fotòbi, uru, mollificor, aris: focoròbi, uru, dissuor, eris: càbi, fucore afficior, eris, sàbi, rubiginor, aris, deqi, finior, ris, vel perficior, ris: cùchi, cutçuru, putresco, is: mìchi, mitçuru, mare adimpleor, ris, ini, uru, abeo, is: nòbi, nobiru, vel noburu, dilator, aris, tçuqi, uru, consumor, eris, vòri, uru, ab alto descendo, is: xij, xijru, ad prandium vel cibum compellendo, inuito, as, nì niru, assimilor, aris: mochij: mochi iùru, æstimo, as:ni, niru, ad ignem coquo, is: mi,miru, aspicio, is: còri, uru, corrigor, eris, vochi vòtçuru, cado, is: i, iru sum, es, fui: vel adsum, es, fũgui, uru, transeo, is, sicut tempus transit: vàbi, uru, misericordiam peto, is, carabi,uru, siccor, aris, iqi iqùru, viuo, is, fi firu, aresco, is, qi qùra, venio, is, qi qùru, vestio, is, vòqi uru, è lecto surgo: quatuor verò verba quæ sequũtur habent præter præsentia ordinaria, alia etiam extraordinaria, atàie, habet atóru, pro dono, as: vàqimaie, vaqimòru, discerno, is, tonàie tonóru, benedico, is, sonaie sonóru in loco sublimi colloco, as.
Non est in lingua ista Iaponica præteritum imperfectum: Vnde loco illius vtuntur perfecto, quod fit duobus modis: primũ est addendo, ta, radicibus verborum: v.g. ãguèta, est praeteritum verbi, ãgue, uru, quod est offero, rs; secundo modo fit præteritum perfectum postponendo, te, radicibus, & addendo postea verbum, gozari, u, vel ari, u, in præsenti vel in præterito de quo in secunda coniugatione, v.g. ãguete gozàru, vel aguètẽ gozàtta, vel ãguete aru, vel ãguete atta, obtuli, uel obtuleram, as, &c. si autem ad prædicta anteponatur particula 20 fãia, explicatur magis: u.g. faia ãguètè gozàtta, iam obtulerã, quando postponitur uerbum, ari, u, ad præteritum, non est modus loquendi ita nobilis sicut quando postponitur, gozari, u, unde ad hoc debemus aduertere quando loquimur, ut notemus de quo loquimur, & coram quibus, ut cui honorem, honorem debitum in modo loquendi tribuamus.
Si radix uerborum finitur in, te, fit futurum conuertendo istam syllabam in teô, uel chô: u.g. tàte, uru, eius futurum est tàteô, uel tàchô, erigam. Si radix finitur in, ji, fit futurum mutato in jô: u.g. xenji, xenjô, medicinas condiam uel coquam. Si radix finiatur in xe, mutatur in xô, u.g. xi, xô: maraxi, maraxô, faciam. Si finiatur in, ie, mutatur in, io ut, voxiie, vòxiio, docebo. Reliquis uerò radicibus quæ finiuntur in e, postponuntur ad futurum faciendum, ô ôzu, uel ôzuru u.g. ãgueô, uel, ãgueôzu, uel ãgueôzurù, offeram. Hæ etiam particulæ postponuntur ad facienda futura uerborum de quibus supra diximus esse secundæ coniugationis, etiam si eorum radices finiantur in, i, u.g. dequiôzu, finietur.
Fit etiam futurum, tollendo à præsenti negatiuo (de quo infra) syllaba nu, in qua finitur, & loco eius ponendo particulam bàià, u.g. tollendo, nu, ab ãguènu, & loco eius addendo, baià, fit, ãguèbaià, offeram, mĩnu, si auferas, nu, & loco eius ponas, baia, fiet, mĩbaia, uidebo uel aspiciam.
Futurum perfectum fit postpositis particulis, tearózu, uel tarózu, eisdem: u.g. ãguète arózu, uel, ãguetárózu, iam obtulero. Etiam fit anteposito fàia, futuro ordinario: u.g. fàia ãgueôzu.
21Imperatiuum primæ coniugationis est ipsa sola radix verbi, vel postposita particula io, v.g. ãgue, vel ãgueio, offer: futurum autem imperatiui est futurum absolutum, ãgueô, vel ãgueôzu, & est honoratior modus loquendi & vrbanior ad imperandum in omni coniugatione, quàm per imperatiuum absolutum. Fit etiam imperatiuum, si auferas, nu, à præsenti negatiuo (de quo postea) & loco eius ponas sai, v.g. si ab ãgue nu, tollas nu, & addas, sai, fit ãgue sai, quod est, offer: non tamen dicit tantum imperium sicut absolutum. Postposita etiam particula, tai, radicibus, fit quodã genus futuri seu optatiui quo desiderium loquentis explicatur, & est imperatiuum; vrbanum tamen, mizzu fitòtçu nomi tai, vellem parum aquæ bibere: est idem quod da mihi bibere. Quando verò fit relatio alicuius præcepti, legis, consilij, ordinis, aut prohibitionis, in omni verbo cuiuscumque coniugationis siue affirmatiuæ, siue negatiuæ: tale præceptum ponitur ad literam: v.g. chrĩstiani naru nà to no xõgun no fattõga àru, est lex Imperatoris, quòd non fiat quis Christianus, Padre core vo còxiraièio to voxerarèta niiòtte, quia pater præcipit mihi vt hoc componerem.
Præsens & futurum optatiui est præsens imperatiui, antepositis particulis, nẽgauacu uà, vel, auare & postposita, gàna, vel caxĩ, fit etiam postposita particula, gàna, absque aliqua anteposita: v.g. nẽgavàcu va ãgueio càxi? vel auàre agueigàna, si offeres? auàre icanaru tèngu, bangue mòno nari tomò, vare vo tòtte, fiie no iama ni noboxèio caxi! o si esset aliquis vel diabolus vel aruspex qui me ascendere faceret ad montem qui vocatur, fiie! postposita particula gana, nominibus, significatur desiderium rei significatæ per nomen: v.g. saqẽ gana, 22 ò vinum! ac si diceret: quis illud haberet ad bibendum! nanĩ gana! si aliquid haberem!
Præteritum optatiui est secunda vox futuri postposita particula mono vo! v.g. nĩgueo zu mono vo! o si fugissem! idem fit hoc modo nĩguẽta raba iocaró mòno vo, aliquando solum dicunt, nĩguè taróni va! etiam dicunt, nĩguete aró ni ua iocarómòno vo!
Præsens subiunctiui fit ex præsenti indicatiui mutato, u, in quo finitur in ẽba, v.g. ex, ãguru, fit ãgurẽba cum offerem: fit etiam ex præsenti addita particula, tocoro, super addita ni, de, uo, vel, ua, secundum exigentiam declinationis verbi quod sequitur; primum enim subit munus nominis: v.g. arutoqi Pedro chinsui xitè iraruru tocoro ie fitõ gaqìte, cum venisset quidã homo ad locum vbi erat Petrus quando erat ebrius nhõbõ ni tachi vacarète iru tocòro ni, cum essent divisi, & diuortium fecissent coniugati, có aru tòcorõ de, cum hæc ita sint, iòto ie zzuru tocòrouà fito ni corosarèta, occisus est a quodam homine cum exiret foras, go misa vo asobasarùru tocò ro vo uchi coroita, occidit illũ cum actualiter missam celebraret, & est regula generalis in omni coniugatione.
Præteritum perfectum & plusquam perfectum subiunctiui fit ex præterito perfecto indicatiui postposita particula, rẽba, v.g. ãguèta rẽba, cum obtulisset: fit etiam ablato verbo gozaru, à præterito plusquam perfecto; & posito loco eius, attarẽba, vel atta, quando vero ponitur, atta, debet superaddi vel, ni, aut, uo, ua, vel, ie, secundum quòd petit subsequens verbum; ad modum supra positum de præsenti subiunctiui cum particula, tocòro, v.g. ãguète atta rẽba, vel ãguete atta, ni, uo, ua, vel, ie, cum iam obtulisset.
Futurum subiunctiui fit addendo futuro indicatiui particulã, tòqi, v.g. ãgueô tòqi, cum postea offerat.
Præteritum plusquam perfectum subiunctiui, vel quomodocumque illud voces, denique ad significandum hoc quod est, postquam 23 fecissem actionem verbi, fit postpositis particulis, cara, nòchi, vel ĩgo: præterito plusquam perfecto; ablato tamen verbo, gozaru, v.g. aguète cara, nohi, vel, igo, mairó, postquam obtulerit proficiscar: idem quasi est, aguètarǒ toqi mairó, proficiscar quando iam obtulerit, ãgueôzurù ni, vel, ãgueozuru tocoroni, significat, cum iam esset paratus ad offerendum: vel vt offerret, ãgueôzuru còto no saqini, significat paululum antequam offeret.
Præsens permissiuum subiunctiui fit duobus modis: primus est conuertendo, v, in quo finitur præsens indicatiui, in, ẽdomo, v.g. ãgurẽdõmò etiam si offerat.
Præteritum verò permissiui fit postposito, redomo, præterito indicatiui: v.g. ãguetarẽdomo, quamuis obtulisset: futurum autem permissiuum est addendo, redomo secundæ voci futuri indicatiui: v.g. ãgueôzurẽdomo, quamuis offerat. Secundus modus subiunctiui permissiui est efficacior & fit præsens postposita particula, tomo, præsenti Indicatiui: v.g. ãguru tomò, quãuis offerat: solent etiam præsenti postponi particulæ, mamaiò, vel, madeiò, v.g. soreuo voxiiùru mamaio, vel, sòre vo voxiiùru mãdeio, etiam si hoc doceat.
Præteritum autem huius secundi permissiui fit postposito, rìtomò, præterito indicatiui: v.g. ãguèta ritomo, quamuis obtulerit: fit etiam hoc præteritum postposito, mamaiò vel madeio, præterito indicatiui: u.g. ãgueta mamaio, uel, ãgueta madeio idem fit postposito, tòte, præterito subiunctiui: u.g. ãguetarẽba tòte.
Futurum permissiuum fit postposito, tomo, secundæ uoci futuri indicatiui: u.g. ãgucozutomo, fit etiam postpositis, mamaio, uel madeio eidem futuro: si uerò prædicto permissiuo in omnibus temporibus anteponatur, tatòi, additur magna uis orationi: u.g. tatoi vôxerarùru tomo, quamuis hoc præcipias: eumdem sensum facit præteritum plusquam perfectum Indicatiui ablato uerbo, gozaru, &, aru, & constituendo loco eius particulam, mo, u.g. ãguete mo, quamuis offerat: eadem particula, mo, postposita præsenti indicatiui facit eumdem sensum: u.g. dòcõ de qiqi marasùru mo, sòno sata va mõsanu, quamuis audiatur de hoc ubicumque; nihil tale auditur: eumdem sensum solent facere modi loquendi, qui sequũtur, ãguemo xèio caxi? ãguetemo xô madeio. nanto mo ãgue caxi? quod fere significat, 24 quamuis offerat: eundem etiam sensum faciunt prædicta, ãguruni saxerarei ãgu etani saxerarei, uel ãgueò ni saxerarei, etiam si offerat, obtulerit, uel etiam si offeret: ac si dicat: ponamus, uel demus quòd ita sit.
Præsens infinitiui fit ex præsenti indicatiui, postposito còto, uel, to, u.g. ãgùru còto, uel ãguruto, offerre.
Præteritum infinitiui fit postpositis eisdem particulis præterito indicatiui, u.g. ãgueta còto, uel, ãguetato, obtulisse. Futurum infinitiui fit eisdem postpositis futuro indicatiui: u.g. ãgueeô còto, uel ãgueôto, oblaturum. Eundem sensum faciunt præsens, præteritum, & futurum indicatiui postposita illis particula, ióni, u.g. nai nai guioi ni caqerareô ióni va vare mo zònzuru fitõ bìto mo zonjita, sæpe credidi & alij etiam putarunt me à te beneficijs esse afficiendum, qèccu vare ni voxiie marasùru ióni gozaru, potius ille potest me docere, ãgueta ióni gozaru, dicitur illum obtulisse.
Ad interrogandum & responendum utuntur sæpissime infinitiuo quod est suppositum uerbi quod subsequitur: u.g. nhõbõgata ni vòchita cotó gaata ca? incidisti ne in peccatum luxuriæ cum muliere? fuit ne hoc quod est incidisse &c. & hoc modo loquendi utuntur in omni tempore infinitiui.
Aliquando supplet infinitiuum præteritum plusquam perfectũ ablato uerbo, gozaru, & aru: u.g. Deus no minòri vo firomète iòcaró, bonum est legem Dei propagari: aliquando supplet præsens & præteritum infinitui, præsens & præteritum indicatiui postposita, ga, u.g. sore vo vôxeraruru ga varú gozaró, malum erit hoc dicere, maittãgamaxi gia, uenisse est melius, aut esset melius.
Quando uerò infinitiuo subsequitur uerbum substantiuum, non indiget particula, còto, u.g. còsacazzuqĩ dè và sàqe vo nòmu deuanai, bibere uinum calice paruo non est bibere, còre còso caqu degozare, hoc possumus dicere esse uerè scribere, caqu de gozatte còso, hoc nullo modo est scribere, sòre ua ãgùru deuanai, istud non est offerre: aliqua ex exemplis positis sunt ex uerbis aliarum 25 D coniugationum; sed regula est generalis in omnibus: facit etiam sensum quasi infinitiui modus hic loquendi, ãgue va, ãgurẽ domò, quamuis offeram vel etsi faciam hoc, quod est offerre: est etiam regula generalis in omnibus coniugationibus: unde dicunt, qìqi va tçucamatçure dòmò gàtten xenu, quamuis audiam uel faciam hoc quod est audire; non intelligo: dicitur etiam, ãgùru vomotte, offerendo, uel cum hoc quod est offerre, ãgùru iori, ex hoc quod est offerre, ãguru nitçuite, circa hoc quod est offerre.
Gerundium in, Di, es præsens uel futurum indicatiui, & præcipue si adiungatur, jibùn, aut aliqua particula significans tempus: u.g. ãguru jibùn, tempus offerendi, ãgueô ni qiuamàtta, accepit resolutionem offerendi, nĩguru jibun gia, tempus est fugiendi, coròsa rẽôzúru ni aisadamàtte arozu, erit resolutus occisu, aut quod erit occidendus.
Gerundiũ in, Do, fit duobus modis: primus, postponendo, præsenti indicatiui particulas, ni, uel, tòte, u.g. ãguru ni, uel, ãgùrutote iurusareta, offerendo fui solutus: secundus est auferendo uerbum, gozàru, præterito plusquam perfecto: u.g. ãguète cutabireta, offerendo, vel erigendo sum defessus: idest ex erectione uel actione offerendi, resultauit esse defessum: est etiam alius modus elegans gerundij in do, & ualde communis, anteponendo radices uerborum alijs uerbis compositis: u.g. fiqi iosùru, approximare trahendo; radices autem sic uerbis adiunctæ numquã mutãtur in passiuis, neutris, aut negatiuis. In isto sensu gerundij in do, uidentur vti his modis loquendi taixõ to xite, cum esset dux: uel ducis munus gerendo, võn rei to xitè, gratias agendo, ròtai nòmi ni xitè, cum sit senex, tçùcài xite iuaruru, dicit ut nuncius.
Gerundium in dum, fit postpositis particulis, tàme, vel, tòte, præsenti vel futuro indicatiui: v.g. ãgùru tàme, vel, ãgueo tòte ad offerendum, ad eundem sensum reducitur hic modus loquẽdi, ãguru ni fàttõga àru, est lex circa offerendum, nisi dicamus hoc vltimum esse gerundium in ni.
Supinum in Tum, fit duobus modis, primus est postponendo ni, radicibus: secundus postposito, tameni, præsenti indicatiui: v.g. tàzzunè ni maitta, vel, tàzzunùru tameni màittá, veni oblatum.
Supinum in Tu, est sola radix verbi. in hoc etiam sensu 26 videntur vti isto modo loquendi, mósu ni vòiobànu, non est necessarium dictu.
Participia præsentis, præteriti, & futuri sunt præsens præteritum, & futurum postpositis particulis, fito, vel, mõno, sed quando postponitur, fito, est modus loquendi honoratior: v.g. ãgùru fito, vel, ãgùru mòno, offerẽs, ãgueta fito, qui obtulit, ãgueô mòno, qui offeret, Buppô gacu suru tòmõgara ni voite ua, vacantes studio legis idolorum, von vo xiru vo fito to va iũzo; von vo xiranu võba chicuxõ to còso iie, in ista oratione particula, uo, supplet vocem participij & dat suppositum verbo significatque: meritò vocant homines beneficium cognoscentes; ignorantes verò beneficia iure vocant belluas: est regula generalis in omni coniugatione, vnde exemplum est in verbo secundæ coniugationis: fit etiam participium postposita te, radicibus verborum: v.g. ãguete, offerens.
Radices sunt postposita, zu, radicibus affirmatiuis: v.g. ãguezu.
Præsens verò est constituendo, nu, loco, zu, v.g. ãguènu, non offerro, & est regula generalis quomodocumque finiantur eorum radices, sola, xi, &, maraxi, faciunt præsentia negatiua, xènu maraxenu, non facio, ea verò quorum radices finiuntur in ji, mutant ji, in je, & postponitur illis particula, nu, ad præsens: v.g. zonji, fit præsens negatiuum, zoniènu, nescio: alicubi in Iaponia faciunt negatiua auferendo vltimum, v, à radicibus negatiuis & superaddendo illis verbum, ari, u, coniugatum per secundam secundum tempus: v.g. ãguezàru, non offero, ãgue zàtta, non obtuli, ãgue zatta rẽba, cum non obtulisset, etiam dicunt, ãguezu xite, non offerendo.
Præteritum negatiuum fit ad modum præsentis ponendo loco, nu, particulam nanda, v.g. ãguenànda, non obtuli, zonjenanda, nesciui, vori nànda, non descendi.
Præteritum plusquam perfectum fit mutando vltimam a, præteriti in, e, & postponendo verbum, gozàru, in præsenti, vel, gozàtta, in præterito: v.g. ãguenandẽ gozàru, vel ãguenànde 27 D2 gozàtta, non obtuleram: fit etiam ponendo, ĩdẽ gozàru, vel, idẽ gozatta, loco nandẽ gozaru, v.g. ãguèi de gozaru, vel, ãgueidẽ gozàtta, non obtuleram, zonzeĩdẽ gozaru, nesciueram, vochiĩdẽ gozatta, non cecideram.
Futurum negatiuum est addendo, mài, vel, màji, radicibus, vel præsentibus affirmatiuis: v.g. ãgue mai, vel ãgùru maji, non offeres.
Imperatiuum fit postposito, na, præsenti indicatiui: v.g. ãgùruna, ne offeras.
Fit etiam anteposito, na, & postposito, so, radicibus affirmatiuis: v.g. na ãgue so, ne offeras.
Fit etiam postposito, na, radicibus: v.g. ãgue na, ne offeras, mixè na, ne ostendas, mesare na, ne faciatis: radices, quæ finiuntur in, xi, vel, ji, & sunt secundæ coniugationis mutant illud in, e, ad istud imperatiuum: v.g. so xè na, vel só maraxe na, ne facias istud, so zonzena, ne istud cogites.
Optatiuum fit anteponendo, negauacùua, vel auare, & postponendo, caxi, gana, imperatiuo negatiuo: v.g. auare ãguru nacaxi, o si non offerres: vel, nẽgauacù ua na ãgue sõ gana, idem.
Præteritum optatiui fit postposito, mòno vò, futuro negatiuo: v.g. ãguru mai mono vo! o si non obtulisset!
Subiunctiuum verò negatiuum est conuertendo, v, in qua finitur præsens negatiuum in ẽba, v.g. ãguenẽba, cum non offerret.
Præteritum subiunctiui est postposito, rẽba, præterito negatiuo indicatiui: v.g. ãguenanda rẽba, cum non obtulisset.
Futurum est postposito, qerẽba, futuro negatiuo: v.g. niguru mai qerẽba, cum non sit fugiturus.
Subiunctiuum permissiuum fit postposita particula, dòmò, præsenti negatiuo, sed mutato u, in quo finitur in, e, v.g. ãguenẽ dòmò, quamuis non offerat: dicunt etiam & melius ãguenaĩdemo, vel, ãgueĩdemo.
Præteritum permissiuum est postposito, redomo, præterito negatiuo: v.g. ãguenanda rẽdomò, quamuis non obtulerat, dicunt etiam, ãguenaĩdemo, vel, agùeĩdemo, & si non obtulerit.
Futurum permissiuum est postposito, qerẽdòmò, futuro negatiuo: v.g. ãgùru mai qerẽdòmò, & si non offeret.
28Aliud autem permissiuum cum particula, tomò, fit postposita prædicta particula radicibus negatiuis: v.g. ãguèzutomò, & si non offert. Fit etiam postposito, tote, præsenti subiunctiui: v.g. ãguenẽba tote, tertio modo etiam fit postposito, mamaio, vel, madeiò, præsenti negatiuo: v.g. ãguènú mamaio, vel, ãguenu madeio, quamuis non offerat.
Præteritum fit postposito, ritomò, præterito negatiuo: v.g. ãguenandari tomò, & si non obtulerit. Fit etiam postposito, tote, præterito negatiuo subiunctiui: v.g. aguenanda rẽba tote & melius, ãguenaĩdemo, vel, ãguèĩdemo, quamuis non offerat, vel obtulerit.
Futurum est postposito, tomò, futuro negatiuo: v.g. ãgue mai tomò, &si non sit oblaturus, vochiĩdemo, &si non ceciderit.
Infinitiuum præsens, præteritum, & futurum, est ipsum præsens, præteritum, & futurum negatiuum indicatiui, postpositis còto, vel, to, v.g. ãguenu còto, non offerre, ãguenanda còto non obtulisse, ãgùru mai còto, non esse oblaturum.
Aliquando vtuntur præsenti negatiuo pro præterito in omnibus coniugationibus: v.g. mi maraxènu, non vidi.
Gerundium in, Di, negatiuum, est præsens vel futurum negatiuum, ãguenu, vel, ãgùru mai, non offerendi.
Gerundium in, Do, fit postposito, ni, radicibus negatiuis vel præsentibus: v.g. ãguèzuni, vel, ãguenuni, non offerendo, idem quasi est: ãgueĩde, vel, ãguenaĩde, vel, ãguèzu xitè.
Gerundium in, Dum, est postposito, tote, vel tame, præsenti aut futuro negatiuo indicatiui: v.g. ãguenu tame, vel, ãgùru mai tòte, ad non offerendum.
Participia negatiua præsentis, præteriti & futuri, sunt præsens præteritum, & futurum negatiuum postposito, fito, vel, mòno v.g. ãguenu fito, non offerens, ãguenanda mòno, qui non obtulit, ãguru mai mòno, qui non offeret, ãguena ĩde cara, vel, ãgueĩde nòchi, post non obtulisse: vel postquam non obtulerunt, aut postquam non est oblatum.
29Omnes radices verborum secundæ coniugationis finiuntur in, i, fitque præsens mutato, i, in, u, v.g. iòmi: iomu, lego. Si radices finiuntur in, chi, mutant istam dictionem in, tçu v.g. machi: matçu, expecto. Si finiuntur in, xi: mutatur in su: v.g. coròxi: corosu, occido.
Præteritum fit. Si radices finiuntur in, ami, conuertitur in, óda, v.g. cami: códa, mandi vel masticaui. Si finiuntur in, ebi, vel, emi, mutantur in, eôda, v.g. saqèbi: saqeôda, vociferatus sum, sonèmi, soneoda, inuidi seu habui inuidiam. Si finiuntur in, òbi, vel, òmi, conuertuntur in, ôda, v.g. coròbi: corôda, cecidit: còmi, côda, se inclusit. Si finiuntur in umi, conuertitur in, únda, v.g. casùmi: casunda, obtenebratus est, in idem conuertuntur quæ finiuntur in, imi, v.g. canaximi, canaxúnda, tristatus est. Si finiuntur in, gui, illud conuertunt in, ĩda, v.g. fẽgui, feĩda, discissum est: xini, uru, facit præteritum, xinda, mortuus est: &, ini, uru, facit præteritum, inda, abiuit: & quantum ad hoc sunt sicut secundæ coniugationis; quo ad alia verò tempora sunt primæ. Radices quæ finiuntur in, chi, vel, ri, illud conuertunt ad præteritum in, tta, v.g. mòchi: mòtçu, facit præteritum, mòtta, accepit, chiri, u: chitta, sparsum est, quæ verò finiuntur in, xi, vel, qi, illud conuertunt in, ita, v.g. coròxi, u: coròita, occidit, qiqi, u, qijta, audiuit, xiqi, u, xiita, extendit.
Futurum fit conuertendo, i, in quo radices finiuntur in, ó, ozu, vel ózuru, v.g. iomó, iomozu, vel, iomózuru, leges. Si verò radices finiuntur in, chi, mutatur ista dictio in, tó, v.g. machi: mató, expectabo, quæ finiuntur autem in, xi, illud conuertunt in, só, v.g. móxi: u: mósó, dicam, aut loquar.
Imperatiuum fit conuertendo, i, in quo radices finiuntur in, e, v.g. iomi: ióme, lege vel legas. Si vero radices finiantur in, chi, conuertitur in, te, v.g. machi: mate, expecta. Fit etiam imperatiuum conuertendo, nu, in quo præsens negatiuum finitur in, ai, v.g. ex, iomanu, constituendo, ai, loco, nu, fit, iomai, lege, & est modus communis etiam tertiæ coniugationis; sed isto imperatiuo vtuntur solum loquendo cum inferioribus.
30 Futurum imperatiui est futurum absolutum: v.g. iòmõ, leges, & illo vtuntur loquendo cum abiectis personis.
Reliqua tempora optatiui, subiunctiui, gerundij, infinitiui &c. fiunt eodem modo & eisdem particulis quibus in prima coniugatione applicando singula singulis etiam in modis loquendi.
Radix negatiua secundæ coniugationis est conuerso, i, in quo radix absoluta finitur, in azu, v.g. iòmi: iomazu, radix, non legendi.
Præsens fit, si radix affirmatiua finitur in, chi, illud conuertendo in, tanu, vt, machi: matanu, non expecto. Si finitur in, xi, mutatur in, sanu, vt coròxi: corosanu, non occido. Si alio quouis modo finiuntur in, i, illud conuertunt in, anu, v.g. coròbi: corobanu, non cado.
Præteritum est conuertendo, nu, præsentis in, nanda, v.g. corobanu: corobananda, non cecidi, iomananda, non legi, reliqua verò tempora proportionaliter sicut in prima coniugatione negatiua.
Radices verborum tertiæ coniugationis finiuntur in, ai, oi, vel, vi, quæ finiuntur in, ai, conuertunt illud in, ó, ad faciendum præsens: v.g. narai: naró, disco: quæ finiuntur in, oi, vertunt illud in, ô, v.g. vomoi, vomô, cogito, quæ verò finiuntur in, vi, illud mutant in, ú, v.g. cui: cú, comedo.
Præteritum fit postposito, ta, præsenti: v.g. naróta, didici, vomôta, cogitaui, cúta, manducaui.
Præteritum plusquam perfectum fit conuertendo vltimum, a, præteriti perfecti in e, & addito verbo, gozaru, in præsenti vel, gozatta, in præterito, vt supra dictum est in prima coniugatione: v.g. naró tẽ gozaru, vel, narotẽ gozatta, iam didiceram.
Futurum fit conuertendo, i, in quo radix finitur in, vó, vózu, vel: vózuru, v.g. narauó narauozu, vel, narauózuru discam. 31 Si verò radix finiatur in, oi: conuertitur in, vô, vôzu, vel, vô, zuru, v.g. vomoi, vomouô: vomouozu, vel, vomouôzuru cogitabo.
Imperatiuum fit postponendo radicibus, e, v.g. naraie, disce, tòie, interroga, cùie, comede. Fit etiam auferendo à præsenti negatiuo, de quo statim, dictionem, nu, & constituendo loco eius literam, i, v.g. narauai, disce, touai, interroga, cuvai, comede, hoc modo vtimur cum inferioribus, cætera sicut in alijs coniugationibus.
Radix negatiua tertiæ coniugationis est conuertendo, i, in quo radix affirmatiua finitur, in vazu, v.g. narauazu, touazu, cuvazu, fit vero præsens conuertendo, i, in, vanu: v.g. narauanu, non disco, touanù, non interrogo, cuvanu, non comedo.
Præteritum fit conuertendo, i, radicis, in, vananda, v.g. narauananda, non didici, tòuananda, non interrogaui, cuuananda, non comedi.
Præteritum plusquam perfectum est conuertendo, a, vltimum perfecti in, e, & addito verbo, gozaru, vel, gozatta, v.g. cù uanandẽ gozatta, vel narauana dẽ gozaru, non comederam, vel non didiceram, cætera vt in alijs coniugationibus.
Postpositis verbis substantiuis gerundijs in, Do, omnium coniugationum tam affirmatiuarum; quam negatiuarum: fit sensus, est, vel non est factum, quod per gerundium significatur: v.g. ãguete aró, iam erit oblatum, còno qiõga caitẽ gozaranu, hic liber non est scriptus, ãgueĩde arõzu, nondum obtulerit. Verba verò substantiua sunt, gozaru, gozaranu, voru, uori nai, dea vel gia: deuanai, aru: aranu, vel, gozaranu uoru ùòrinai, & vnumquodque, ex illis sequitur regulas communes suæ coniugationis.
Postpositis etiam verbis substantiuis infinitiuis omnium coniugationum fit sensus quòd est, fuit, erit; vel non, id quod per infinitiuum significatur: v.g. ãguru còto arõ, erit hoc quod est offerre: idest offeret, naróta còto gozarumai, non addiscet, & dicta verba substantiua habent omnia sua tempora iuxta secundam 32 coniugationem ad quam pertinent, quia eorum radices finiuntur in i, ari, u: gozari, u.
Verbum substantiuum negatiuum est, nai, vel, gozanai, vel, uorinai, quod significat non esse, eius radix est, naqu vel, gozanaqu, aut, uorinaqu.
Præteritum est conuertendo, i, in quo præsens finitur, in, c, & postponendo illi præteritum, ari, u, quod est, atta, v.g. nacatta, vel, gozanacatta, non fuit, cætera tempora sunt coniugando, ari, u, per secundam secundum temporum exigentiam.
Imperatiuum est, nacare, vel, nanaiso, vel, naina, ne sis.
Subiunctiuum est conuertendo, i, præsentis in, qerẽba, v.g. naqerẽba, vel, gozana qerẽba, cum non esset vel sit.
Subiunctiuum permissiuum est conuertendo, i, præsens in, qerẽdòmò, v.g. gozana qerẽdòmò, etiam si non sit.
Præteritum huius subiunctiui est postposito, rẽdomo, præterito indicatiui: v.g. nacatta rẽdomo, quamuis non fuit.
Substantiuum cum particula, tomo, est illam potponendo radici: v.g. naqutomo, etiam si non sit. Gerundium est, nó, nóte, vel, naqu xitè, vel, nacatte, cum non sit. Cætera vt supra cum verbo, ari, u: superaddito, & coniugato per secundam.
Nomina adiectiua quando non antecedunt verbis, coniugantur per se sicut verbum substantiuum negatiuum: illa inquam nomina adiectiua, quaæ supra dictum est finiri in, ai, ei, oi, ui, ij, eorum radices sunt conuersa, i, vltima in, qu, v.g. fucacu, radix profundi, æ, iòqu, radix boni, æ, xĩguequ: radix densi, æ, uarùqu, radix mali, æ, mali, uonajiqu: radix eiusdem &c.
Præsens est ipsa vox adiectiui: v.g. ioi, bonus, a, um, fucai, profundus, a, um, uarui, malus, a, um, uonaji, idem, eadem, idem.
Præteritum est conuertendo, i, adiectiui in, c, vel, q, & 33 E postposito verbo, ari, u, illud coniugando secundum exigentiam orationis in omnibus temporibus.
Permissiuum cum, tomò fucàqu tomò, vel, fucài tomò, quamuis profundum.
Gerundium in, do, fucóte, cum esset profundum, ióte, cum sit bonum, varúte, cum sit malum, càna xiúte, cum sit triste, xingueo te, cum sit densum. Sunt etiam, fucó xite fucaqu xite, vel, fucacàtte, & sic in alijs: v.g. iôxite, iòqu xite, iocatte.
Adiectiua finita in na, non coniugantur; gerundia tamen in do, solent habere: v.g. aqiracana, pro gerundio, aqirãcani xite, cùm esset clarum; idem, aqiraca de, arisóna, habet arisoni xite, cum sit apparens vel verisimile, iónà, habet, ìóni, v.g. iòi yóni xitè, cum sit boni modi, vel habeat bonum modum, càvãga fucóte vatarananda, quia stauius erat profundus non transuadaui, xebòte irarènu, quia strictum, non est intrabile, varúte cu varenu, non est comestibile vel non potest comedi, quia malum. Cætera tempora adiectiuorum sunt vt dictum est, cum verbo, ari, u, coniugato secundum exigentiam orationis. Coniugatio etiam negatiua est cum eodem, ari, u, v.g. radix est, fucàcaràzu, præsens verò est, fucàcarà nu, non est profundum. Præteritum, fucacarananda, non fuit &c.
Quinque sunt particulæ facientes orationem conditionalem, naraba, ni vòite va, ràba, va, ba, duæ secundæ postponuntur omni verbo tam affirmatiuo, quàm negatiuo in præsenti, præterito, & futuro, & cum illis remanet verbum conditionale: v.g. nĩgùru naraba, si fugis, iôda ni uòite va, si legistis, nara võ naraba, si disces, cu vazu ni vòite va, si non comedis, aliquando tollitur voi, à, ni voite, v.g. ãgueô ni va, si offeres, ãgueta ró ni va, si obtuleris. Tollitur etiam aliquando, voite, & remanet solum, ni, v.g. mairó ni còso, nèn gòrò ni mòsõzure, si ibo vel ierim significabo illi amicabiliter, xitaró ni còso, 34 faisòcu tçùqu maji qerè, si fecissem; non habuisset effectum, diligentia & persuasio.
Particula, raba, postponitur præteritis: v.g. narǒta raba, si didicissem, narauananda raba, si non didicissem.
Particula, va, postponitur radicibus negatiuis omnium trium coniugationum; v.g. ãguèzu va, si non offero, iomazu va, si non lego, narauazu va, si non disco, naqu va, si non est, fucacarazu va, si non esset profundum.
Particula verò, ba, habet eumdem effectum & iungitur etiam radicibus, quibus, va ãguezũba, iomazũba narauazũba, si vero dicta particula, ba, ponatur loco, zu, radicibus negatiuis, fit conditionalis affirmatiua oratio: v.g. ãguẽba, si offero, iomãba si lego, narauãba, si disco, iocaraba, si est bonum: particula verò, ua, non solum postponitur radicibus negatiuis adiectiuorum: sed etiam affirmatiuis: v.g. fucaqu ua, si es profundum, uonajiqu ua, si est idem: aliquando hoc verbo vtuntur ac si dicant: si non est valde molestum: facias hoc: dicunt etiam, ãgue majiqù ua, si non offeres.
Particula, ni uòite ua, supra posita iungitur etiam aliquando nominibus, & quasi supplet verbum substantiuum: v.g. jó jó nì uoite ua uqe toró, accipiam si est valde bonum vel optimum, curùxicarazaru guì ni uòite ua, si non fuerit molestum vel res molesta.
Particula, saie, posita in oratione, vbi est aliqua particula ex conditionalibus sensui orationis addit virtutem: v.g. fune saie mairu naraba, si venerit aliquod nauigium, sonata saie uocutabire naqu ua, si non est defessus, ac si diceret: ex mea parte, vel quod ad me attinet ego non sum defessus.
Supplet etiam aliquando particula, saie, conditionalem: v.g. Niffon no xôco cu ni saie caióna còtò gozaru fõdonì, si ergo in regno paruo Iaponiæ inueniuntur & sunt res huiusmodi, ac si dicat; quanto magis erunt in magnis, còco mòto no tocai nì saie mei uacu itasu iónĩ gozaru fõdoni &c. si ergo in nauigationibus, quæ hic fiunt, valde patior &c. fito saie côquai suru mòno uò iurusu ni iuan ia, Deus ni uoite uoia? si ergo homo ingnoscit homini pœnitenti, quanto magis Deus? còre fõdo xei uo iru ru saie còto naricanùru ni; ucato xite ua, icãdeca banji canauozo? si tot adhibendo vires vix potui fieri; si leuiter fuisset factum quomodo potuisset fieri seu finiri? còre saie xinicui ni, si 35 E2 ergo hoc est difficile, fune de saie ioio tçuita ni, cachi ua nananaca naru mai, si nauigio vix perueni; pedes absque dubio non potuissem.
Postposita particula, ro, præsentibus & futuris verborum illa facit potentialia: v.g. ãguru ro, forsan offert, nĩgueozuru, fortassis fugiet.
Præterita fiunt conuertendo, ta, in, tçu, & addito, ro, v.g. ãguetçuro, fortassis obtulit. Si verò postponatur præteritis negatiuis, da, in quo finiuntur, debet mutari in, zzu, v.g. ãguenanzzuro, possibile est non obtulisse, vel quod non obtulerit, vel obtulit.
Fit etiam potentiale præsens postposito, arozu, vel alio futuro, infinitiuo: v.g. ãgùru còto mò aròzu, vel, ãgue mò xôzu, forsan offert.
Præteritum est postposito futuro præterito: v.g. ãgueta còto mo arozu, forsitan obtulit.
Futurum, ãgueô còto mo arozu, forsan offeret, idem etiam est in negatiuis: v.g. ãguenu, vel, ãguenanda, vel, ãguru mai còto mo arozu, possibile est quod non offert, obtulit, vel offeret, & quando volumus dicere, ita erit: loco, còto, ponimus, mono, v.g. noxenanda mono dearózu, fortassis non introduxerunt in nauigium, iqi chĩgota mono dearozu, non se obuiauerunt in via, moreqicoieta mono de gozaro ca to zonzurù, credo si forsan est diuulgatum.
Ad significandum fieri significatum nominum adiectiuorum postponitur verbum, nari, u, coniugatum secundum exigentiam temporis ipsis adiectiuis aduerbialiter sumptis: v.g. fuco naru, fit profundum, uaru natta, factum est malum: dicitur etiam fuco aru, est profundum, aliquando etiam dicunt, fuco nai, non est profundum, & hoc modo loquendi vtuntur etiam coniugando nai, modo supra dicto secundum exigentiam temporis, iuxta sensum orationis: etiam dicunt potentialiter, fuco nai coto mo arozu, forsan erit hoc, quod est, non esse profundum.
36Verbum, qi, uru, quod est venio, is: habet præsens, qùru, venio, qita, veni, côzu, veniam, coi, vel, coio, veni, qitarẽba, cum venerit, vel si venisset, qitarẽdomo, quãuis venit, & radicem negatiuam, côzu, & præsens negatiuum, conu, non venio, mède radix verbi delector, aris, habet præsens mẽzzùru, & gerundium in do, medete, delectando se, cui, radix verbi pœniteo, es, vel tristor, aris, habet præsens, cuiuru, & gerundium in do, cuite, pœnitendo, & radicem negatiuam, cuizu, & præsens negatiuum, cuinu, non pœnitet, araie, radix verbi sum, est, fui: habet præsens, araiùru, siue, aroru, est: furi radix verbi veterasco: habet præteritum, furita, inueteratus est, & gerundium in do, fùrite, inueterando, fe, radix verbi transeo, is, habet præsens, furu, transit; & præteritum, feta, transit, Tari, u, est verbum significans rem esse completam & integram: habet præsens, taru, sufficit, præteritum, tatta, completum fuit, & futurum, tari maraxo, erit perfectum vel sufficiet: & radicem negatiuam, tarazu, præsens negatiuum, taranu, præteritum, tarananda, non fuit sufficiens, futurum, taru mai, non erit sufficiens, imperfectum subiunctiui taranẽba, cum non sufficeret.
Permissiuum, taranẽ domo, infinitiuum negatiuum, taranu coto, gerundium verò in do, taraĩde, vel, Tarazu xite, verbum taxi, tasu, quod significat adimplere, seu perficere, habet futurum, taxi marãxô, perficiam, tasanu, vero est eius præsens negatiuum. Tari, autem radix verbi, taro, quod significat esse perfectum, habet præteritum negatiuum, tara uananda, non fuit perfectum, & subiũctiuum, tara uanẽba, cum non esset perfectum, & permissiuum, tara uanẽ domo, & infinitiuum, tarauanu còto, & gerundium in do, Tarauaĩde, vel Tarauaxu xitè: uocotari, vero est radix verbi, uocotaru, pro eo quod est deficere: habet infinitiuum, uòcotaru coto, & radicem negatiuam, uocotarazu, & præsens negatiuum, vo cotaranu, voi, est radix verbi quod habet præteritum, uoita, inueteratus 37 est: &, uoitaru, quod est idem. Et præsens negatiuum quod est, uoinu, & gerundium in do, uoite: urei, radix verbi tristor, aris, habet præsens, vreô, & imperatiuum, vreio, & infinitiuum, vreoru coto, & gerundium in do, vreite: Tomi, radix verbi, tomu, vel, tomeru quod est ditor, aris, vel diues fieri, habet præteritum, tonda, gerundium in do, tonde, & radicem negatiuam, tomàzú, saĩ guiri, u, significat idem quod præeo, is, vel anticipor, aris, habet præteritum, saĩ guitta, & gerundium in do, saĩ guitte.
In ista lingua sunt verba actiua simplicia; & actiua etiam faciendi facere, passiua etiam, neutra, & impersonalia. Omnia verò coniugantur per tres coniugationes supra positas secundum quod eorum radices iam dispositæ & ex illis verba formata, terminantur.
Ex aliquibus nominibus adiectiuis aliqua procedunt verba: v.g. catài, est durus, a, um, ex quo exeunt, catàme, uru, induro, as, actiuum, catamari, u, induresco, is, neutrum, & catameràre, uru, induror, aris, passiuum, ex canaxij, adiectiuo quod est tristis, e, exit, canaximi, u, quod est tristor, aris.
Verba faciendi facere, formantur istis particulis, sàxe, vel, xe, prima postponitur radicibus secundæ coniugationis; secunda verò radicibus secundæ, & tertiæ, fiunt autem postpositis præsentibus negatiuis, auferendo nu, in quo finiuntur & ponendo loco eius prædictas particulas: v.g. ãguesaxe, uru, offere facio, is, iomaxe, uru, legere facio, is: narauàxe, uru, discere facio, is, & omnia remanent secundæ cõiugationis quia particulæ finiuntur in, e; aliquando etiam, &si raro, solet postponi particula, saxe, verbis secundæ, & tertiæ coniugationis, sed tunc ornantur seu honorantur prædicta verba cum particula, rare, v.g. iomasàxe rare, uru, Padre ua dòjucùni cathecismo vo narauasaxeraruru, Pater iubet suo ministro vt discat catechismum, 38 mòno no fòn vo fito ni iòmasaxerarùru, facit legere originale.
Verba passiua fiunt particulis, rare, & re, particula, rare, iungitur actiuis secundæ coniugationis modo iam dicto tollendo scilicet, nu, a negatiuo: v.g. ãguerare, uru, offeror, eris, iomare, uru, legor, eris, naravare, uru, discor, eris, his vtuntur in sensu passiuo legi ab alio, vel esse, aut non esse legibile: v.g. sunt etiam alia passiua quæ procedunt ex neutris vel ex habentibus significationem neutralem, quæ quidem formantur cum particulis, rare, &, re, formata tamen non regunt casus cõmunes passiuorum (de quibus infra) sed verborum ex quibus procedunt: v.g. ex, ãgari, u, procedit, ãgarare, uru, & quia, ãgari, u, quod significat ascendo, is, regit accusatiuum, etiam illum regit, ãgarare, uru, v.g. còno iamaie ãgararenu, non potest ascendi ad istum montem vel iste mons non est ascendibilis, xiròcara derarenu, non potest exiri ex castello, Xebóte irarènu, nõ potest intrari quia strictum seu angustum, còno michi va arucarenu, non potest ambulari hæc via, natçu vacòco ni irare mai, non erit hoc habitabile tempore veris, còno fũdẽ de va cacarenu, non potest scribi isto calamo, fimãga nóte cacarenanda, non potuit scribi ex defectu temporis, cònobùn ni còso cacaruru mòno de gozare, hoc sane modo bene scribitur, axĩga itóte aru carenu, non potest ambulari dolentibus pedibus: omnia ergo verba passiua sunt secundæ: verba neutra sunt quæ habent significationem neutralem: v.g. aperiri per se & non ab alio: v.g. ivõgatoruru, pisces capiuntur, cajẽga torùru, ventus cessat, itõga qiruru, filum rumpitur, jĩga iomùru, litera benè legitur, aqi, u, aperior, iris, qiri, u, est scindo, is, actiuum, qirare, uru, est scindor, eris, passiuum, qire, uru, est scindor, eris, neutraliter est etiam quando gladius bene scindit quia est acutus, qiraxe, uru, est verbum faciendi facere quod significat scindere facio, is, ãgue, uru, est leuo, as, ãguerare, uru, leuor, aris, passiuum, ãgue saxe, uru, leuare facio, is, ãgari, u, leuor, aris, neutrum, ãgarare, uru, esse ascendibile, ãgaraxe, uru, leuari facio, is, vel quod se leuet facio, facis: si verò illis adiungantur particulæ honoris (de quibus infra) faciunt alias combinationes: adiectiua verò quando coniungantur habent significationem neutralem: v.g. fidarui, esurio, is, fucacatta, fuit profundum.
Verba impersonalia non nominant, neque exprimunt personam: 39 v.g. mi uo fatasu tomò itçuvari vo iuanu mono gia, etiam si quis moriatur non debet mendacium dicere, mòno mò tabezu saqe mo nomaĩde ichinichi fataraqu mòno ca? potest ne laborari per totum diem integrum nihil comedendo & non bibendo vinum? Xujin nò maiẽ de sòno ióna còto vò iú mono ca? possunt ne dici huiusmodi coram Domino? Quoad coniugationes verò sequuntur regulas radicum quibus efficiuntur.
Radices omnium verborum cuiuscumque sint coniugationis, possunt adhuc extrahi & deduci ad alias coniugationes si illis superaddantur particulæ honoris, secundum literas, in quibus prædictæ particulæ honoris finiuntur, particulæ verò sunt maraxi, uru ari, u saxerare uru, xerare uru, nasare uru, saxemaxi u, tamai ó, rare, re.
Particula, maraxi, non addit honorem rei de qua loquimur; sed loquimur honorate attendendo ad personam coram qua loquimur: v.g. cui ú, significat id quod comedo, is, seruus autem coram Domino non dicet, nèzumi gacúta, mures comederunt caseum: v.g. sed, nèzumĩga cùi maraxita, notandum etiam quod cui ú, secundum se est tertiæ coniugationis quia finitur radix in, vi, addito verò, maraxi, redditur primæ: quando referimus aliquid de aliqua natione verbum non honoramus; sed solùm attendimus ad personam cum qua loquimur ad addendum illi vel non particulam seu verbum, maraxi, uru, v.g. coram inferiori dicemus, Nan ban jin va còre vo cuvanu, coram persona verò nobili dicemus, Nan ban jin va core vo cui maraxenu, Europei hoc non manducant, Ari, u, postponitur radicibus omnium verborum; & illa honore afficit mediocri: v.g. mõdorarió ca? reuerteris ne? Si verò anteponatur illis sic constitutis, vo, honorantur verba satis: v.g. vomõdori arõca? reuertetur ne vestra dominatio? Tono sama vo xini atta toqi, quando dominus mortuus est, Deus cono xecai uo gosacu atta, Deus creauit hunc mundum, his particulis vtimur loquendo cum personis honoratis quas diligimus, & cum quibus habemus amicitiam.
Particula, nasare uru, honorem supremum, aut satis magnũ dat verbis; postponitur verò eorum radicibus: v.g. Deus cono xecai uo go sacu nasareta, Deus creauit hunc mundum.
Particulæ, rare, & re, honorem quidem præstant significatis, verborum, quibus adduntur; sed mediocrem; & non magnum: postponitur autem, rare, & præcipuè si loquamur de 40 absentibus, præsentibus negatiuis ablato, nu, & constituendo particulam prædictam eius loco: v.g. ãgue rare, uru, est offero, rs, quando offerens est persona mediocris honoris & reuerentiæ coincidũt cum passiuis in literis; sed casibus quos regunt, distinguuntur: particula, re, postponitur verbis secundæ & tertiæ eodem modo: v.g. iomàre, uru, naravàre, uru, legere & discere personam boni nominis, hoc modo loquimur de æqualibus & seruus etiam de domino suo, non cum conseruis; sed cum gente nobili.
Particulæ, sàxe maxi, &, xemaxi, eundem tribuunt honorem quem, àri, u, & quem, rare, & re, postponitur, saxe màxi, u, radicibus secundæ, vel præsenti negatiuo, ablato nu, & constituto, saxe màxi, u, loco eius: v.g. ãguesaxe màsu, offert, maxi, u, vero postponitur negatiuis secundæ & tertiæ, ablato, nu, v.g. iomaxemàsu, legit, naravaxe màsu, discit.
Particulæ, saxe rare, uru, xeràre, uru, magnum tribuunt honorem, prima postponitur præsenti negatiuo verborum secundæ coniugationis, ablato, nu, secunda verò postponitur negatiuis secundæ & tertiae eodem modo: v.g. ãgue saxe raruru, offero, rs, iomaxe rarùru, lego, is, naravaxe rarùru, disco, is, quia vero hæc coincidunt in literis cum verbis faciendi facere honoratis; ad tollendam æquiuocationem, vtimur particula, ari, u, anteposita, vo, verbis: v.g. yomaxe aru, lego, is, nara vaxe aru, disco.
Verba passiua, de quibus infra, possunt admittere particulam, saxe rare, uru, v.g. via mavare saxe raruru, honoror, aris.
Particula, tamai, ó, tribuit supremum honorem: illa vtimur loquendo de Deo, sanctis, regibus, & imperatoribus. postponitur vero radicibus verborum, quæ efficit tertiæ coniugationis. postponitur etiam radicibus passiuorum loquendo de Deo: v.g. Deus filio, vmare tamò tòqi, quando Dei filius natus est, Deus ãgamerare tamo, Deus honoratur.
Particula, tate matçuri, u, humiliat significatum verbi cui adiungitur: postponitur autem radicibus verborum affirmatiuorum: v.g. Deus vo gotaixetni zonji tate matçuru còtova ichi sũgureta jèn gia, amare Deum est suprema virtus: admittit tamen hæc particula honorem à particula, re, mutato e, in quo finitur in, a, v.g. loquendo de sanctis respectu Dei dicemus Sancto 41 F Domingo, Deus vo gotaixèt ni zonji tatematçurareta, Sanctus Dominicus dilexit Deum.
Particula etiam, màráxi, potest ad honorem eleuari particula, rare, v.g. tòno iòri cònó còto vo Padre ni vatàxi mai raxerareta, Dominus tradidit hanc rem patri.
Mesare, uru, significat facere quamcumque actionem quam potest, & est decens facere personam nobilem, vt est comedere, bibere, nauigare, equum ascendere &c. vôxerare, uru, significat loqui personam nobilem, uomaraxi, uru, vomaraxi, ari, u, significat dare personam nobilem, uoxe, uru, &, uôxe arĩ, u, significat loqui vel præcipere personam mediocrem.
Verba quibus anteponuntur, uôxe, vel, mexi, eundem habent honorem cum illis; & absque illis: v.g. uôxe tçuqerare, uru, quod est præcipio, is, &, mèxi tçuca uare, uru, quod est seruio, is, est idem quod, tçuqerare, uru, &, tçuca uare, uru, ad vocandum imperatiue dicimus, coi, seruo vel inferiori, iòrài, dicitur non tam inferiori, uaxèi, est aliquantulum melius, úogiare, est superior modus vocandi, gòzare, veniat vestra dominatio, gozaro, vero in tempore futuri est honorabilior modus quia est sine imperio, uoĩde nasarei, vel, uoĩde nasareô, vel, uoĩde nasarei caxi! est veniat vestra dominatio: vel, ò si veniat vestra dominatio! cudasare, uru, significat dare personam nobilem, tamauari, u, dare personam nobilem inferiori, tamóri, u, dare personam mediocrem, mizzu uo nomaxète tamore, da mihi bibere aquam, cudasare, uru, & tamóri, u, significat comedere personam humilem cibum honorando: còxi mexi, u, &, qicoximexi, u, est comedere, vel audire personam nobilem, uoboxi mexi, u, &, uoboxi mesare, uru, cogitare personam nobilem, saxerare, uru, facere personam nobilem & idem nasare, uru, asobaxi, u, &, asobasare, ĩuru, significat facere personam nobilem quidquid illi est decens: v.g. venari, scribere legere, recitare, ii, ú, est loqui humiliando loquentem, & rem de qua loquitur, &, mexi, u, significat etiam 42 loqui honorando personam, & rem de qua: vnde non recte dicam mi ni móxe, dic mihi; sed, mi ni iie, neque dicam, tono ni iie dic domino, sed, tòno ni mòxe: mairi, u, significat ire ad locum cui honor debetur: v.g. iglesia ie maire, eas Ecclesiam, cùre, uru, &, toràxe, uru, significat dare, humiliando personam cui datur, cui, ǔ, est comedere sine aliquo respectu, mexi, u, est etiam comedere; sed est vrbanum: v.g. coram honestis non dicam, mèxi uo cùi maraxita; sed, mèxi uo tabe maraxità, comedi, mairi, u, vel, uomairari u, est comedere personam nobilem vel mediocrem, ãgara xerare, uru, &, uoãgari ari, u, est modus nobilior, qiqi, u, est audire vt cumque; uqe tamauari, u, vero &, uqetamóri, u, est audire honorando personam à qua auditur: v.g. goiqen uo uqetamòtta, vestra consilia audiui, móxi ãgue, uru, est loqui humiliando se loquentem, & honorando personam cui dicitur, móxi ire, uru, loqui inter æquales, chómon xi, uru, audire sermones Dei, gorànji, zuru: vel, goranjerare, uru, est aspicere rem nobilem, xi, uru, est facere in communi, itaxi, u, est facere; sed dicitur modo vrbano, tçucamatçuri, u, est facere, humiliando se qui facit.
Anteposita particula, nama, omnibus verbis inquocumque tempore; significant actionem màle & non perfectè: v.g. nàma aró, màle lauo, namaiaqu, male asso.
Antepositis particulis, tçui, cai, uchi, fàxe, uoi, ai, tòri, verbis; non mutant significationem; aliquam tamen energiam, & efficaciam significatis tribuunt: v.g. idem est, uchi còbosu, quod, cõbòsu, effundo, faxe noboru, quod, noboru, ascendo, is, uòxi còmi, u: quod, còmi, u, includo, is, ai ca uari, u, idẽ est, quod, cauaru, transmutor, aris, tçuimauari, u, idem est quod, ma uari, u, circuo, is, &, tòri firõgue, uru, idem quod firõgue, uru, extendo, is.
Particula, qitte, est gerundium in, do, verbi, qiri, u, & postposita aliquibus radicibus verborum, magnam efficaciam illis tribuit: v.g. tanomiqitte, magnis præcibus obsecrando, 43 F2 uomòi qìtte, magnam assumendo resolutionẽ: vtimur etiam verbis, tanomi qiri, u, &, uomoiqiri, u.
Anteposita particula, ma, aliquibus nominibus seu verbis dat significato vigorem: v.g. mamucài, valde præsens, macuròi, valde nigrum.
Particula seu radix verbi, macàri, u, anteposita verbis significantibus motum facit verba modesta, & vrbana satis: v.g. macari noboru, ascendo, is, macari cũdari, u, descendo, is, macari i, iru, ad sum: es.
Postposita particula va, in oratione confirmat id quod antea dixerat quasi gloriando se illud prædixisse: v.g. fune ua cuchi notçu ie iru uà, nauigium intrat, cuchinotçu, ac si dicat, nonne ego bene dicebam? aru ua, vide si est sicut ego dixi!
Particula, aĩdani, significat inter, idest tempus quod in aliqua actione consumitur: v.g. ãgura aĩdani, inter offerendum, vel dum offert, iôda aĩdani, dum legit, narauózuru aĩdani, dum discet.
Particula, ga, significat, sed: v.g. sóiú ga; nanto aró ca? sic dicunt; sed quomodo erit vel si erit nescio certe, fùri ua fùru maĩga, fune uo dasu còto naró ca xiranu, profecto non pluet; sed nescio vtrum poterit extrahi nauigium, sono qinpenni ua gozaru maĩga; dòco cara toraxerarùru zo? non erunt apud vicinos vel in circuitu, vnde ergo afferunt?
Particula, gotòqu, postposita præsentibus, præteritis & futuris significat, eo modo quo: v.g. coxiraiùrũ gotòqu, sicut, vel eo modo, quo ornas vel perficis, qiita gotòqu, sicut audiui, aliquando est, gã gotòqu, v.g. móxitã gã gotoqu, sicut dixit, caraca uózú gotòqu, comodo quo contendam vel rixabor idem facit particula, ioni, v.g. Nifon no catãgui uo xirareta ioni, uôxerarùru, loquitur sicut qui scit consuetudines Iaponiæ, mósu ióni, sicut dico, vtuntur etiam particula, furi, ad eundem finem v.g. Toza no chijòcu uo nogareô zuru tameni catana uo saita fùri uo mixerareta, ostendit se accinctum gladio, vt euaderet imminens infamiæ periculum, minu furi uo saxerareta, ostendit se non vidisse.
Particula, saie, vtuntur ad significandum nec dum: v.g. mma saie nacatta, equi nec dum fuerũt, cotõba saie xiranu mòno, neque loqui scit, ji saie mixiranu mòno, nec dum literas cognoscit vtuntur etiam eadem particula ad exaggerandum aliquid 44 v.g. qĩden to saie moxẽba, sufficeret si diceres te esse, Padre no tçucauarùru to saie, móxẽba, si dixisset solùm quod patri seruiebat: ac si diceret: hoc sufficeret vt &c.
Particula, qere, est confirmatio & terminatio orationis, & significat; itaque: v.g. maitta qere, venit itaque, sate sóáru qere, res denique sic se habet.
Particula, còso, est magni momenti inter Iapones vtuntur enim illa in primis in sensu aduersatiuo: v.g. còre còso ió gozare, hoc est verè bonum: si oratio inqua inuenitur prædicta particula finiatur in verbo, tale verbum finitur in, e, vt in oratione posita: si autem verbum sit in tempore præterito additur illi, re, v.g. iô còso gozatta re! bene veneris! deficit hæc regula vel quando oratio non finitur in verbo aut adiectiuo: v.g. còre còso xixó yô, hic est verus magister: vel quando post particulam, còso, est in oratione gerundium finitum in, te, vel permissiuum cum particula, tomò, aut præterita potentialia finita in, tçurǒ, vel, zzuró, v.g. uare coso iro iro xinro tçùcamatçùtte cutatireba tòxiiórini nari maraxita, patiendo multos & diuersos labores vere factus sum senex defessus, & lassus, uare còso corosarùru tomo, ego enim & si occidar &c. fara còso tattçuro forsan fuit iratus, sato chicaqerẽba coso fĩga miiure, videtur iam ignis quia prope est vicus: hæc oratio finitur in e, quia non est in ea regulæ exceptio, uôxerarèta coto domo uo go côquaĩ de cosõ gozarózure, absque dubio facietis pœnitentiam de ijs quæ dixistis, cataji qenò cosõ gozare, tibi valde congratulor & gratias ago: quando aliquis interrogat quis fecit hoc? respondent: v.g. Patre coso, Pater fecit: ac si dicant: videte si est persona quæcumque, quæ illud fecit? & quando quis responsum non audiuit aut percepit, & iterum interrogat, dicit qui loquutus est, juan coso, iam dixi, quod Ioannes &c.
Quando non curat quis de ijs quæ illi dixerunt, vel habet se ac si non audisset vel iterum interrogat, solent respondere: v.g. touoru na toiiẽba, iam dixi tibi ne transeas, iome to iiẽba, iam dixi tibi quòd legas, Padre coso to iieba, iam dixi quod pater est qui &c.
Maieni, vel, saqini, postpositum præsentibus negatiuis, facit illa affirmatiua: v.g. iglesiaie mairanu maie ni, antequam eat Ecclesiam: etiam solet postponi futuris affirmatiuis: v.g. maìrozuru tote nosaqi ni, tantisper antequam veniret.
45Particula, tocoro, significat tempus in quo fit actio significata per uerbũ cui postponitur: taburu tocoro ni, quãdo comedebã, tabeta tocoroni, post prandium, tabeôzuru tocorõ ni, vel, tabeôzuru ni, quando eram comesturus: facit etiam eadem particula reduplicatiua denotando reduplicationem in quantum: v.g. jesu christo humanidad no uon tocoro ua, Iesus Christus in quantum homo, uonorẽga foxxezaru tocoro uo fõdocosu coto nacare, quod tibi non vis, alteri ne facias, fũdai no tocoro uo uo iurùsu, dono illi libertatem, fito no acu no tocoro ni ua dôxin xenu, non consentio hominum peccatis, utagǒ tocoro mo nai, non remanet locus dubij vel dubitandi, nocoru tocoro mo nai, nihil amplius restat, tçuini, sòno tocòro ie mairózu, denique ad hoc peruenit, fùmbet ni voiobanu tocoro gia, res sunt quæ non intelliguntur, vel ad quas intellectus non peruenit, nani mo naì tocoro vo iô qìcòximexe, comedat vestra dominatio ex hac paruitate, quæ est nihil: exemplis cognoscetur vis significationis.
Particulæ, tocòro, Made, vel, made de gozaru, solent postponi ad cadentiam; absque aliqua significatione, & idem est, còto de gozaru, v.g. naranu made, vel naranu còto de gozaru, est idem quod, naranu, non est possibile, guijèt tçucamatçuro to zonzuru còto va cacũgo ita sanu coto gia, amicitiam frangere neque in mentem mihi venit, hic, itasanu coto gia, est idem quod, itasanu, solum.
Particula verò, madeiò, vtuntur aliquando ad confirmationem eorum, quæ dicunt: v.g. caita madeio, quod scripsi scripsi.
Particula, toqi,