The Project Gutenberg EBook of Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, by Jean Bodin This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org Title: Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis Author: Jean Bodin Release Date: February 26, 2006 [EBook #17859] Language: Latin Character set encoding: UTF-8 *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES *** Produced by Louise Hope, Carlo Traverso and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This file was produced from images generously made available by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at http://gallica.bnf.fr) [Transcriber’s Note: Words in [brackets], including notations marked [N.], are from the original text. Typographical errors are listed at the end of the text, along with notes on the more important spelling variations.] * * * * * JOANNES BODINUS COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES DE RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS e codicibus manuscriptis Bibliothecae Academicae Gissensis cum varia lectione aliorum apographorum nunc primum typis describendum curavit LUDOVICUS NOACK 1970 Georg Olms Verlag Hildesheim · New York * * * * * Dem Nachdruck liegt das Exemplar der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel zugrunde. Signatur: Li 565 Die fehlerhafte Paginierung wurde beibehalten. [Transcriber’s Note: There were no apparent problems with the _Paginierung_, but footnote numbering was occasionally _fehlerhaft_; see Errata at end of file.] Reprografischer Nachdruck der Ausgabe Schwerin/Paris/London 1857 Printed in Germany Herstellung: fotokop wilhelm weihert, Darmstadt Best.-Nr. 5103 211 * * * * * JOANNIS BODINI COLLOQUIUM HEPTAPLOMERES DE RERUM SUBLIMIUM ARCANIS ABDITIS. E CODICIBUS MANUSCRIPTIS BIBLIOTHECAE ACADEMICAE GISSENSIS CUM VARIA LECTIONE ALIORUM APOGRAPHORUM NUNC PRIMUM TYPIS DESCRIBENDUM CURAVIT LUDOVICUS NOACK, PHILOSOPHIAE DOCTOR, IN UNIVERSITATE GISSENSI PROFESSOR EXTRAORDINARIUS. Suerini Megaloburgiensium, Typis et Impensis Friderici Guilelmi Bærensprung, Typographi Aulici. Parisiis, 1857. Londini, Fr. Klincksieck. D. Nutt. * * * * * LUDOVICO III. MAGNO DUCI HASSIAE ET AD RHENUM Principi ac Domino Suo Indulgentissimo Literarum Artiumque Patrono Sapienti Hanc Operis Bodiniani Editionem Principem Venerabunda Mente D.D.D. EDITOR. * * * * * PRAEFATIO. Joannes Bodinus, Andegavensis, atheismi sua aetate se suspectum reddidit cum libris quibusdam editis tum opere, quod quasi cygneam cantationem inedilum reliquit. Liber autem inscribitur colloquium heptaplomeres, non quod in septem partes distributus esset, sed quod septem viros, operam inter se partitos interlocutores, introduxit. Quorum primo Coronaeo Romano-Catholicorum, deinde Friderico Lutheranorum, Curtio Calvinianorum, Senamo omnium sectarum ethnicarum, Salomoni Judaeorum, Octavio Muhammedanorum, Toralbae denique naturalistarum causam tuendam commisit, qui omnes ita de fidei controversiis disputant, ut Toralbae ratio, quam autor ipse confiteri videtur, triumphet. Leibnitius nobilissimus philosophus, quum recte perspexisset, quanta esset auctoritate et gravitate hoc Bodini colloquium ad cognoscendam et philosophandi rationem atque formam et religionis sensum rationemque aetate reformatoria usitatam, jam senex hujus libri editionem parari voluit. Quem laborem aggressus Polycarpus Leyserus, Jurisconsultus Helmstadiensis, quominus perficeret, prohibitus est magistratuum interdicto. Sub finem saeculi superioris Liber Baro Henricus Christianus de Senckenberg, collatis compluribus libris manuscriptis, exemplar hujus operis quam correctissimum perfecit, quod praeter alia duo ejusdem colloquii exemplaria, quae quidem minoris pretii sunt, inter ornamenta bibliothecae academicae Gissensis enumeratur[A]. [A.] Cf. Adriani, viri nobilissimi ac doctissimi, qui est bibliothecae academicae primus praefectus, catalogus codicum manuscriptorum bibliothecae Gissensis. Francofurti a. M. 1840. p. 189 sq. Quum igitur, probante Neandro, illustrissimo historiae sacrae auctore doctissimus vir Guhrauer libro singulari, qui anno 1841 prodiit, denuo virorum doctorum animos in Bodini colloquium advertisset, non inutilem me suscepturum sperabam laborem, si librum illum famosum, qui propter periculum, quod religioni recte colendae afferre videbatur, diu in bibliothecis ineditus latuit, typis describendum curarem. Hunc autem laborem, quo colloquium Bodinianum ad codices correctiores, quantum meae vires valebant, emendatum accuratius exprimendum pararetur, ita mihi perigendum censui, ut textu codicis Senckenbergiani quasi pro fundamento posito compluria exemplaria, quae et in bibliothecis Gissensi et Gottingensi Altonanaque asservantur, conferrem et scripturae discrepantiam ad marginem libri enotarem. Haec suffectura esse spero ad introducendum librum nomine quidem et fama viris doctis et nostratibus et externis diu notum. Dabam Gissae d. XXI m. Maii anni 1857. LIBER PRIMUS. Ad N. T. Quod per litteras a me petis, ut de mea peregrinatione ad te scribam, omnia ex animi voto contigissent, si tuo complexu frui potuissem, quem si semel nactus ero, nunquam me patiar a te divelli. Nam cum Adriatici[1] maris littora post difficilem navigationem legissemus, Venetiam appulimus, omnium fere gentium vel potius[2] orbis universi portum communem, quia non modo adspectu et hospitio peregrinorum Veneti delectantur, sed etiam illic summa cum libertate vivi potest; et cum caeteris civitatibus et regionibus civilia bella aut tyrannorum metus aut vectigalium acerbae exactiones aut studiorum cujusque[3] molestissimae inquisitiones impendeant, haec sola propemodum civitas omnibus his servitutum generibus immunis et libera mihi videtur. Quo fit, ut illuc[4] undique confluant, qui summa cum libertate ac tranquillitate[5] vitam agere decreverunt, seu ad mercaturam seu ad opificia seu ad otia liberis hominibus digna animum adjungant. Percommode vero accidit, quod cum litteratos homines ac virtutis studiosos conquirerem, _Paulum Coronaeum_ nactus sum, qui per omnes urbis angulos litterarum et antiquitatis monumenta omnia studiose investigabat seque litteratissimis hominibus et illos sibi arctissima societate sic conjunxerat, ut domus ejus sacrarium Musarum ac virtutum haberetur. Et quoniam corporis habitu admodum tenui ac viribus imbecillior erat, quam ut maris jactationes aut longas peregrinationes[6] ferre posset, at incredibili desiderio teneretur, diversarum gentium linguas, studia, ingenia, mores, virtutes percipiendi, ac convictum domesticum adsciverat, homines peregrinos _Fridericum Podamicum_, _Hieronymum Senamum_, _Diegum Toralbam_, _Antonium Curtium_, _Salomonem Barcassium_[7], _Octavium Fagnolam_[8], qui tametsi bonarum artium instructissimi essent disciplinis, singulari tamen quisque scientia caeteris praestare videbantur. Cura autem in aedibus Coronaei simul habitarent, ex omnibus fere orbis regionibus si quid novum aut scitu dignum contigisset, facile ab amicis, quos Romae, Constantinopoli, Augustae, Hispali, Antwerpiae, Lutetiae conquisierant, litterarum ope intelligebant. Nec vero solum urbanitate sermonis ac morum suavitate, verum etiam innocentia atque integritate tanta vivebant[9], ut nemo tam sui similis quam omnes omnium viderentur; quippe nulla contentione verborum aut vincendi[10] cupiditate, sed omnes studio discendi ferebantur, itaque omnes cogitationes ac studia ad verum decus traducebant. Illud autem optimum, quod Coronaei domus cum infinita librorum ac veterum monumentorum varietate ac copia, tum etiam instrumentorum seu ad musicam seu ad omnes artes mathematicas refertissima esset; nihil tamen rarius mihi visum est, quam pantotheca quadrata sex pedum. Divisio cujusque pedis in sex apothecas numerum ex quadrato triginta sex in se ducto conficiebat capsulas 1296. Senarium autem selegerat, quod is numerus solus inter reliquos[11] perfectus esset ac latissime in universa natura pateret, non modo ad plurium animantium aetates, quae in hoc numero terminantur, verum etiam quod in tota natura sex corpora tantum sint perfecta, sex tantum colores simplices, sex sapores simplices, sex harmonici concentus, sex tantum metalla simplicia, sex locorum situs, sex etiam sensus cum sensu communi. [1.] Alius: _Hadriatici_. [2.] Alius: _totius_. [3.] Alius: _cuique_. [4.] Alius: _illic_. [5.] Alius addit: _animi_. [6.] Alibi: _peragrationes_. [7.] Alius: _Barcassum_. [8.] Alius: _Tagnolam_. [9.] Alibi: _vigebant_. [10.] Alius: _vivendi_. [11.] Alius: _digitos_. Pantothecam ex olea i.e. ex incorruptibili prope materia fabricari jusserat, ut mundi universitatem ejusque suppellectilem et omne instrumentum contineret. Principio imagines sexaginta[1] inerrantium siderum, deinde planetarum, cometarum similiumque impressionum, elementorum, corporum, lapidum, metallorum, fossilium, stirpium, animantium quaeque nancisci poterat, ordine[2] quaeque suo aptaverat. At quoniam stirpium et insectarum omnium forma exiguâ pantothecâ nec contineri nec haberi propter raritatem poterat, picturâ vel scripturâ vel genere quaeque suo capsulis denotabantur, ut rhinoceros, caper[3] indicus hisque similia. Caetera vel inferri curaverat vel illata coëmerat. [1.] Alii 48 aut 84; alius plane numerum non addit. [2.] Alibi: _genere_. [3.] Alius: _cobras_ et ad marginem: _cuber_; alius: _cabras_. Seorsim autem stirpes integras aut radices grandioribus chartis contentas habebat, sic tamen, ut particulam stirpium et animantium quaeque capsulae continerent, eo tamen ordine, ut extrema primis, media utrisque, omnia omnibus apta serie cohaererent, quippe terram inter et lapides argillam et cretam utriusque[1] naturae media collocarat, inter aquam et adamantes crystallum, inter lapides et metalla pyritem sive[2] marcasitharum genus, inter lapides et plantas corallium, inter animantes et stirpes ea quae zoophyta dicuntur, inter animantes aquatiles et terrestres amphibia, inter aquatilia et volatilia pisces volatiles, milvum inquam et loliginem, inter volatilia et terrestria bruta vespertilionem. [1.] Alibi: _utrisque_. [2.] Alius legit: _sed margaritarum genus inter_ etc. Sic autem compleverat pantothecam, ut sex coloribus simplicibus capsulae distinguerentur ad memoriam firmiorem[1], et adversa luce ita collocarat, utomnia facile perspicerentur, nec enim ad angulos rectos dirigebatur, ne quid ex capsulis excideret, nec rursus in plano jacebat, quo minus lucis reciperet, sed hypotenusae[2] modo innixa parieti species omnes eminus intuenti reducto velo proderet, ut[3] temporis diuturnitate singula saepius legendo fideli memoriae commendarentur. Et quidem in eo tantum profecerat Coronaeus, ut omnes loculorum[4] species animo comprehensas haberet: quae utilitas non modo in iis quae pantotheca continebantur, sed etiam in rebus omnibus quas audiret et legeret se ostentabat[5]. Neque enim scribendo vel loquendo tempus terebat, ne tantundem de valetudine detraheret, sed audiendo, disserendo, meditando judicii vim acerrime sibi comparaverat; et cum cibum caperet, aderat anagnostes, qui tantisper aliquid legeret, dum fames et sitis commodius jucundiusque expleretur nec[6] ullis sermonibus obrueretur. Neque vero Peripateticorum in morem[7] ambulando disserebatur, quia corporis motum judicio ac memoriae officere putabat, nec Stoicorum qui stantes disputabant, quod diu sine taedio et articularis morbi periculo fieri posse negabat, nec Academicorum cubantium more, quod mollitiem ac somnum exciret[8], sed sedendo. Me vero anagnostem inter domesticos asciverat, Romanorum morem secutus, qui etiam inter epulas lectionibus[9] rerum memorabilium animos una cum corporibus pascebant. Sed cum Romani[10] non satis accurate rem propositam eodem momento definirent, Coronaeus in sequentem diem, si quid difficilius occurreret, quaestionem differebat, ne quis imparatus sententiam eam diceret, a[11] qua discedere incongruum[12] arbitraretur. Ipse vero compendiosissimis notis, ut olim[13] ταχύγραφοι, omnia[14] fere excipiebam et excepta seorsim describere solebam, quod cum aliquamdiu[15] fecissem, multas de natura quaestiones, multas etiam de mathematicis, de legum praestantia, de optime genere civitatis, de medicina, de fide historiarum collegi. Nulla tamen disputatio uberior aut argumenti praestantia dignior mihi visa est, quam quae ab Octavii navigatione initium duxit. [1.] Alibi: _faciliorem_. [2.] Alius: _hypothemati_. [3.] Alibi: _et_. [4.] Alius: _locorum_. [5.] Alibi: _ostendebat_. [6.] Desunt haec proxima verba in alio codice. [7.] Alius: _in modum_. [8.] Alius: _afferret_. [9.] Alibi: _lectione_. [10.] Alius: _amici_. [11.] Alius: _aut_. [12.] Alius: _congruum_. [13.] Alibi: _quondam_. [14.] Alibi: _verba_. [15.] Alius: _aliquando_. Cum enim Coronaeus ad coenam una cum iis quos diximus consedisset et ego[1] Phaedonem Platonis, quem antea legere coeperam, persequi jussus eum locum attigissem, quo Socrates Aegyptiorum cadavera tanto artificio condita fuisse diceret, ut incredibile tempus a putredine vindicarentur, Octavius petiit a Coronaeo, ut locum relegerem, quod a me factum est. Nam consequentia aeque ac praecedentia[2] pertinent[3] ad immortalium animorum vim ac potestatem, de quibus copiose ab illius superioribus diebus disputatum erat. Hic igitur CORONAEUS: Non satis, inquit, de animorum immortalitate nobis disseruisse videmur? [1.] Duo haec verba desunt in aliis codicibus. [2.] Alibi: _antecedentia_. [3.] Deest in uno codice, sine dubio per lapsum manus vel memoriae. Plus, inquit SALOMO, quam satis est inter nos ipsos, quibus etiamsi nullae demonstrationes exstarent, persuasa jam pridem est immortalitas animorum et sempiterna bonis praemia, supplicia sceleratis decreta. Ego vero, inquit TORALBA, utilissimum duco, perspicuas[1] omnium rerum et earum praecipue, quae ad pietatem pertinent, demonstrationes exquirere, ne ab Epicuraeis rerum divinarum irrisionibus[2] imparati offendamur. [1.] Alius: _perspicuitatem_. [2.] Alius: _irrisoribus_. Tum SENAMUS: Multos Deorum contemptores, plures etiam qui nihil a belluis nisi figura differunt[1], Epicureum tamen adhuc reperi neminem, i.e. qui Deos nulla praemiorum spe religiose coleret, qui frugalissime ac temperatissime viveret[2], qui continentiam, justitiam, fidem, morum integritatem, ut Epicurus, amplecteretur[3] mortales tamen animos crederet, nec ullum ab immortali Deo negotium cuiquam impendere arbitraretur, qui demum[4] summum hominis extremumque bonum non in corporis voluptatibus, sed in animi excelsi tranquillitate collocaret serena. [1.] Alius: _differrent_. [2.] Laertius in Epicurum; Seneca in epistolis passim. [3.] Alius: _amplexaretur_. [4.] Alius: _denique_. Tum TORALBA: Demus Epicurum his omnibus virtutibus excelluisse, quid tamen illi profuerunt, cum divini numinis metum et venerationem quasi securi quadam a radice amputaret? Nam sublata praemiorum spe, sublata numinis ac poenarum metu, hominum inter homines societas nulla stare potest; quis enim fidei et[1] justitiae locus esse potest apud eos, qui nihil nisi testem aut judicium metuant? Fuit itaque in Epicuro ficta opinio integritatis, cum adversus Deum immortalem tam injustus esset[2], ut omnem illi justitiam eriperet, i.e. praemiorum ac poenarum potestatem, neque enim aliam ob causam libros de religione[3] scripsit, quam ut Diagorae ac Protagorae poenas effugeret. [1.] Alius: _aut_. [2.] Alius: _est_. [3.] Alius: _religionibus_. Tum SENAMUS: Quid est igitur, quamobrem ab aliis sectarum generibus ad Epicureos plerique deficiant, ab Epicureis tamen ad alias nulli redeant? [1]CORONAEUS: Non magis mirum videri debet, quam ex viris castratos quidem posse, sed ex castrato virum fieri neminem, ut a pudicitia molles sunt et faciles aditus ad impudicitiam, reditus vero ad pudicitiam omnes interclusi[2] obsidentur[3]. [1.] Alius addit: _Tum_. [2.] Alius: _reclusi_. [3.] Deest in alio codice. Tum[1] OCTAVIUS: Meminisse juvat periculorum praeteritorum, ac Neptunum procul a terra spectare furentem[2], ut ab hominis istius teterrimi cogitatione quam longissime discedamus, nam ut lyricus ille scribit. Quae enim[3] ex Phaedone Platonis mox legit anagnostes, recordationem mihi excitarunt periculosissimae navigationis, quam nisi molestum esset, libenter vobis enarrarem. me tabula sacer Votiva paries indicat humida suspendisse potenti Vestimenta maris Deo[4], [1.] Alius: _Posthaec_. [2.] Horatii Epist. I, 1. [3.] Horatii Carm. Od. I, 5. [4.] Alius: _etiam_. CORONAEUS: Quis non libenter Octavium audiret? [1]OCTAVIUS: Cum in Aegypto urbem Cairam, quam incolae a civium multitudine et urbis magnitudine gallinam incubantem interpretantur, et circa urbem pyramides antiquas lustrarem, Genevensis quidam empiricus, quem mihi socium adjunxeram, persuasit, ut Amomiam[2] legeremus; sic enim appellabat Aegypti cadavera, quae antiquitus amomo, cardamomo, sala, aceto, melle, myrrha, aloë, nardo, cassia[3], resina caeterisque id genus venenis a putredine vindicantibus condita et macerata diu fuissent, quorum cadaverum tantam vim subesse affirmabat[4], ut morbis fere omnibus mederentur. Ego tametsi hominibus empiricis dubia fide assentior[5], ei tamen acquievi et uterque utriusque ope inter pyramides, quam plurimis erutis sepulcris, cadaver obvolutum corio bubulo detraximus. Sub corium innumerabiles fasciolae densissimisque lini replicationibus singulae singulis adjunctae, nec ulla sui[6] parte detritae, inauratam cutim contegebant; aurum enim, ut minime ignoratis, a corruptione non cadavera modo, sed etiam ligna, metalla caeteraque diutissime tuetur. Caro ipsa cum cute flavescens ac fusca e duritie ac hypostasi videbatur, qua saccharum vetus Creticum: interiora visceribus exenteratis siccissima et in cordis sede imago lapidea insculpta, nomine Isidis, Aegypti quondam reginae, cujus sepulcrum est in urbe Nysa superioris Arabiae et in marmorea columna[7] hoc epitaphium insculptum[8]: Ego Isis sum Aegypti regina A Mercurio[9] erudita; Quae ego legibus statui, Nemo solvet; Ego sum mater[10] Osiridis, Ego sum prima frugum inventrix, Ego sum Hori[11] regis mater; Ego sum in astris canis refulgens; Mihi Bubastis urbs condita est. Gaude, gaude Aegypte, Quae me nutristi! [1.] Alius addit: _Tum_. [2.] Alius: _Ammoniam_. [3.] Alius: _Caesia_. [4.] Alibi: _inesse confirmabat_. [5.] Alibi: _assentiam_. [6.] Alius: _sua_. [7.] Alius: _tabula_. [8.] Alius: _inscriptum_. [9.] Herme scilicet trismegisto. [10.] Mulier s. uxor. [11.] Alius: _Ori_. Sacra Isidis abrogata sunt, ni fallor, Constantini Magni dominatu, ex quo constat, cadaver illud ante MCCC annos conditum fuisse, et fieri potest, ut ante annorum duo triave millia sepultum fuerit. Erat autem virile cadaver et plane inodorum ob nimiam siccitatem. Nam muliebria cadavera foetorem ac putredinem contrahere potuissent[1], tum quia foeminarum adeps et pulpa plenior ac humidior est, tum etiam quod virginum ac mulierum, quae senecta nondum contabuerant cadavera, non ante triduum pollinctoribus et pharmacopolis permittebantur[2], ne stuprum cadaveribus inferrent, ut quidem apud Herodotum legistis. [1.] Alius: _contrahunt facilius_. [2.] Alius: _promittebantur_. SALOMO: Incredibilis ista libido mihi videtur. CORONAEUS: Pleraque apud Herodotum fabulosa leguntur, quae Plutarcho adversus eum[1] scribendi occasionem praebuerunt. [1.] Alius: _Herodotum_. FRIDERICUS: Cum a sceleribus istiusmodi abhorreamus[1], incredibilia putamus, quae temporis diuturnitas verissima comprobavit. Ac ne longius[2] ab hac urbe progrediamur, Malatesta nescio quis princeps Ariminensium avorum memoria nobilem cujusdam Germani comitis uxorem, cum religione obligata Romam iter haberet, hospitio excepit, sed cum oblato illi stupro nullis blanditiarum illecebris, nulla vi adhibita pudicitiam eripere potuisset, gladio crudelissime jugulum clausit, ut quam in vivente non poterat, in truncato et quidem cruento cadavere[3] libidinem satiaret. [1.] Vide Joh. Pontanum Bandellum. [2.] Alius: _Ne longe_. [3.] Alius: _corpore_. CURTIUS: Non in Aegypto aut in Italia tanti sceleris immanitas resedit, sed in Galliam usque pervasit. Ipse quidem vidi Tholosae chirurgum, qui in cadavere mulieris, peste mortuae, dicebatur nefariam libidinem explevisse καὶ ἄρθρα ἐν ἄρθροις ἔχων, ut jurisconsulti verbis utamur, deprehensus flammis ultricibus stupente populo addictus fuisse, quae quidem Herodoti scripta satis confirmare videntur. SENAMUS: Plutarchus patriae decus ac dignitatem, quam Herodotus acerbe sugillarat[1], cum tueri vellet, Herodotum contumeliose accepit[2], qui tamen a M. Tullio historiarum[3] parens est appellatus. Et quidem ea quae apud Herodotum plerisque fabulosa videbantur, temporis diuturnitas verissima comprobavit, ut quae de lycanthrôpia Nerviorum deque ventorum eruptione[4] etiamnum hac aetate usitata comperiuntur, quae itidem de maritandis puellis, ut ex formosarum pretio deformes dotari possint, translatum est in potentissimam ac florentissimam rempublicam Sinarum. [1.] Alius: _jugularat_. [2.] Alius: _excepit_. [3.] Alibi: _historiae_. [4.] Alius: _emptione_. CORONAEUS: Audiamus igitur Octavium caetera persequentem. OCTAVIUS: Vobis cadaver ipsum ex istis[1] sepulcris erutum obtulissem,[2] si mihi per Tritonios daemones licuisset. Cum enim domum cadaver importari curavissem et in arcam quasi palladium surreptum condidissem, Pistacus mercator, qui onusta nave ventorum opportunitatem in Alexandriae portu exspectabat, quo quidem me receperam, ut in Italiam post diuturnas peregrinationes redirem, vectores acciri jussit, ut vela facerent spirante Vulturno. Ego repente arcam in navim; et quia navigium erat capacissimum, magnam nautarum et vectorum multitudinem admisit. Est enim, ut scitis, Alexandriae civitas populosissima et mercatorum peregrinorum multitudine abundantissima. Cum portu solveremus, flabat Vulturnus, quem Graeci Euronotum, ni fallor, Aegyptii Syrochum a Syria, unde spirat, Horatius[3] album Notum vocat, illamque serenitatem nobis invexit, quam ille describit hoc versu: Albus ut obscuro detergit nubila coelo Saepe Notus qui ab Homero eodem sensu ἀργέστης vocatur, [1.] Alius: _ipsis_. [2.] Pro sequentibus alius ita legit: _et in arcam quasi Palladium surreptum condidissem, Pistacus_ etc. [3.] Horatii Od. I, 7. CURTIUS: Idem tamen Argestes[1] nostras Galliae Narbonensis regiones tanta vi quatit, ut saxa volvere, silvas et domos eruere consueverit, quem incolae etiamnum Albanum vocant, eodem quo a majoribus nostris nomine appellatum fuisse scribit Plinius. [1.] Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice. OCTAVIUS: At vim ejus venti principio leniorem ita progressu temporis percipimus vehementiorem, sed cum longius ab omnibus littoribus abessemus, Circius inter Coros omnes rapidissimus, qui ob id ab Homero ἀργέστης δυσαὴς[1] appellatur, Vulturno plane contrarius tempestatem excitavit, unde commoti fluctus tanto impetu latera navis quatere inceperunt, ut contractis velis jacturam[2] facere cogeremur mercium graviorum. Jam procella diem noctemque navigium afflixerat, cum desituram nautae sperarent, quia tempestatem validiorem eo spatio finiri, rarissime biduum, nunquam triduum excedere affirmabant; multo violentius tamen quam antea fluctus intumuerant, contrario flatu conspirantibus ventis. [1.] Eustathius in Odyss. lib. 3. [2.] Alius: _jactum_. SENAMUS: Didiceram ab Aristotele[1], ventos impetu contrario simul numquam spirare. [1.] Aristoteles, in problem. Sect. de ventis. OCTAVIUS: Hoc forsitan Aristoteles scripsit in umbra Lycei, non in scholis nautarum, qui gravissimas procellas non aliter quam contrario ventorum flatu cieri tradunt. Hinc[1] illa Maronis: Una Eurus Notusque ruunt creberque procellis Africus: [1.] Alius: _Secundum_. Item Horatii: Nec timuit praecipitem Africum decertantem Aquilonibus; Item Virgilii: Luctantes ventos tempestatesque sonoras; Nec aliter Homerus Africum et Aquilonem conspirantes facit: ὡς δ᾽ ἄνεμοι δύο πόντον ὀρίνετον ἰχθυόεντα, βορέης καὶ ζέφυρος.[2] [2.] Homeri Il. X, vs. 4. Quae cum satis intelligeret nauclerus, qui nos antea forti animo meliora sperare jusserat[3], attonitus et, ut ait ille, Victus violento navita Coro. [3.] Alius: _jussit_. omnes ad vacuandam navim compulit, quae continuis fluctibus complebatur. Cum autem vehementi jactatione fracta corpora laborem refugerent, jactis anchoris, unumquemque ad preces divinas gemebunda oratione excitavit. Qua voce exaudita quidam Florentinus Catharinam Senensem, alius virginem Lauretanam, huic civitati notissimam, plerique Nicolaum, alii Clementem appellare, nonnulli vero lugubri voce canere: „Ave maris stella“ etc., Graeci mercatores vulgari sermone σῶσον ἡμᾶς κύριε, ἐλέησον ἡμᾶς, εἰςάκουσον δέσποτα, Judaei suum שְׁמַע אֲדֹנָי saepius ingeminabant, Ismaëlitae Alexandrini: Ejuche nahbudu, alla, alla, alla, malah, ressulala[4]. Venetus quidam sacrificus in cista vitrea circulari hostiam consecratam flexis genibus e sinu extollens, inquit: O salutaris hostia, Quae coeli pandis ostia[5]. [4.] Alius Codex: _eiache nohbuem, eiache nostinu, allah_; alius: _ill alah resullala_. [5.] Alius: _ostium_. Caetera nostis. Calaber nescio quis clara voce erumpens: A te solo, a te o dio peccato habbiamo, il soccorso non gia della creatura, ma del grand dio: habia pietado[6] iddio di noi mortali ciechi. Massiliensis[7] mercator: L’ esprit, si Dieu le mande, Souffle tempestueux, Et s’ enfle en la mer grande Le flot[8] impetueux; Mais si a-t-il besoin, Crians à Dieu lamentent, Subit il les met loin Des maux qui les tourmentent, Fait au vent de tempeste Sa fureur appaiser, Fait que la mer s’ arreste, Fait les ondes cesser, [6.] Alius: _pietà_. [7.] Alius: _Massal ensis_. [8.] Alius: _les flots_. et caetera, quae non memini. Ego cum vota in periculis adeundis semper efficacissima fuisse intellexeram, in ora procumbens ab[9] immortali Deo veniam flagitiorum precatus, votum feci, si periculis ereptus in portum incolumis invaderem, diem illum annua festivitate me consecraturum. At Hispanus miles ingenti fluctu madefactus Deum consuetis Hispanorum contumeliis nefarie execrabatur: In despecho etc. Non dicam caetera: malgrado etc. pere etc. et: à la virgen sa madre; postremum illud subjecit: no es poderio che sia comparado à el diabolo, insanum carmen illud cogitans: Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo. Quae scelera cum audiisset mercator quidam, ira motus nauclerum compellavit, ut tantam impietatem maledici supplicio ac jactu vindicaret, alioqui futurum ut omnes ob unius flagitia perirent. [9.] Alius: _et_. SALOMO: Veteres oborta tempestate, si precibus sedari non posset, sorte jacta demergebant eum, in quem sors cecidisset. Sic enim vate Jona demerso, cui sors obtigerat, tempestates repente conquieverunt; idem futurum fuisse de Hispano opinor tot ac tantas contumelias in Deum evomente, atque utinam mos ille in usum revocaretur; sed quoniam sors in potentissimum saepius, nunquam tamen nisi[1] in meritum[2] cadebat, qui suorum satellitio stipatus sacrarum sortium fidem eluderet, ideo[3] sortes nauticae desierunt. Sic tamen confirmo nisi suo scelere periturum neminem, quin etiam saepe fit, ut unius integritas reliquos a praestantibus periculis eripiat, aut solus a naufragiis, ab incendio, a popularibus morbis eripiatur. [1.] Deest, ut videtur, _raro_. [2.] Alius: _merentem_. [3.] Alius: _ob id_. OCTAVIUS: Cum frustra preces fudisse videremur, bonus genius nauclerum impulit, ut Aegyptia cadavera, si quae in navim invecta essent, demergi juberet, capitis indicta poena. Hoc ego[1] edicto perterritus et ipsa noctis caligine tectus cadaver de arca detractum in mare dejeci, sed ita ut nemo senserit. Derepente ventorum vis conquievit ac secundis ventis salvi in Cretam pervenimus. Hic venerabili[2] canitie senex expansis ad coelum manibus, immortali Deo gratias agens, caeteros suo exemplo impulit ad laudes divinas. Nos vero voti memores hoc dithyrambo lusimus: [1.] Alius: _enim ... dejecit_. [2.] Alius: _venerabilis_. Nunc effunde Deo carmina suavibus Linguis ô sacra, qui[3] littora fluctibus Ereptus gracili succutiens pede, Miraris fremitus aequoris ardui. Vos impura procul numina cedite. Praestanti maris ac terribili Deo Qui suprema ferit sidera vertice, Qui moles aqueas sustinet in globum Suspensas liquida materia ... Constringente sinu pondera terrea Conspirant Zephyri Corus[4] et Africus Vulturnique leves et gravis imbribus Auster qui rabidis flatibus undique Tempestatis ab imo rapidae[5] vado Tetram colluviem crebrius excitant. Tunc[6] immane strepens et gemitu gravi Auras[7] verberat et fervida confluit In naves aqua nautis trepidantibus. Sed si quis metuens Te precibus sacris O ter magne Parens aequoris invocet, Extemplo revocans Halcyonum quiem[8] Nautas incolumes littore collocat Qui claris geminant cantica laudibus. [3.] Alius: _per_. [4.] Alius: _Eurus_. [5.] Alius: _stupida_. [6.] Alius: _Tum_. [7.] Alius: _Aures_. [8.] Alius: _quies_. SALOMO: O si periculis erepti omnes in hunc modum immortali Deo gratias agerent! Sed ingratorum spes tabescet, ut divinissime scriptum est a sapientiae magistro. OCTAVIUS: Ego senem illum, qui diuturno navigandi usu caeteris prudentia mihi praestare videbatur, rogavi, cur nauclerus Aegyptia cadavera[1], si qua illa[2] fuissent, immergi jussisset? Illud mihi reposuit, cadaverum Aegyptiorum vectura tempestates semper cieri, cujus rei fidem toties exploratam asseverabat, ut nauticis Aegyptiorum legibus cadavera transvehi sanctissime prohiberentur; eum[3] enim, qui contra faceret, mercium jacturam et omnia detrimenta mercatoribus dependere solitum. Qua re intellecta flagitii conscius tacendum hactenus mihi putavi, ne quis a me reposceret detrimenta accepta. [1.] Alius: _corpora_. [2.] Alius: _si quae illata_. [3.] Alius: _is ... sollicitaretur_. CORONAEUS: Hujus navigationis historia non modo grata, sed etiam perutilis mihi videtur, et quae dicendi materiam nobis, si nullam haberemus, abunde suppeditaret. Primum, cur ab Aegyptiis cadaveribus procellae oriantur, cum aliis alio transvectis cadaveribus nihil tale contingat? Haud tamen scio, an sepulcro violato in alienis cadaveribus idem futurum sit. Deinde, an daemonum ope maria commoveantur? an vero ab exspirationibus, ut physici tradunt. Postremo, cujus precibus in tanta religionum varietate navim incolumem Deus in portu collocavit? Sic[1] omnes conticuere, et cum caeteri Toralbam intuerentur, quod esset in physicis accuratissime versatus, nihil tamen ausus est in rebus tam arduis. [1.] Alibi: _Hic_. Sed CORONAEUS, rupto silentio: Satis est, inquit, ea proposuisse, de quibus crastina die disputaturi sumus, ut, quod in aliis quaestionibus a nobis fieri consuevit, paratiores redeamus. Caeteris annuentibus evocati pueri, divinarum laudum suavissima modulatione fidibus, fistulis ac vocibus erudite confusa, ut moris erat, uniuscujusque animos demulserunt, quibus peractis accepta quisque abeundi venia discessere. LIBER SECUNDUS. Postera die redeuntes, cum humanissime se consalutassent et[1] quod quisque didicerat colloquio contulissent, paulo post laeti[2] consederunt. Hic CORONAEUS litteras quas a Corcyraeo mercatore acceperat mihi pro Phaedone legendas dedit, quibus ea continebantur, quae Constantinopoli gesta fuerant in circumcisione primogeniti Turcarum regis, qui principum, qui legatorum conventus, quae frequentia peregrinorum, qualis pompa ludorum Circensium, quae convivia, quae largitiones, quantus rerum omnium apparatus et quo quaequae ordine gesta fuissent. Et quoniam admirabilia videbantur ac prope incredibilia, nisi acta essent in theatro ac conspectu tantae hominum multitudinis, quanta unquam in illa urbe fuisse memoratur, jussit CORONAEUS ea relegere, quae maxime ad mirabilitatem facerent, scilicet funambulorum alacritatem et audaciam, qui semper funes ab altissimis pinnaculorum summitatibus aptatos ac distentos levissime currerent ac saltarent. Item equitis illius, qui soleas ferreas pedum ejusdem equi posteriorum quo vehebatur pernicissime currentis a tergo sagitta transfigeret; item ejus, qui erectus in pedes super duorum equorum rapidissime currentium sellas[3] ferebatur. Item, ut duo equites super sellas duorum equorum stantes in pedes erectum gestarent alium sagitta ferientem tantisper, dum equi, in quibus stabant, incitatissimo cursu raperentur. Item, ut alius trabem ferream ictu vehementi ad tibias nudas adjecto[4] rumperet sine cruore ac livore, ut etiam soleas ferreas equorum manibus frangeret ac partes ruptas dentibus dissecaret, ut etiam jacenti trabes ingentes brachiis supponerentur et super incude ferrea superposita pectori malleis gravissimis tunderent, nihilosecius tamen omnibus renitentibus levissime resurgeret, ac pleraque his similia litterae complectabantur, quae pridie Idus Iulias datae fuerunt Corcyrae et Idibus allatae Venetiam, quae a Corcyra milliaribus circiter CCL distat[5]. [1.] Sequentia haec sex verba in alio codice, desunt. [2.] Deest in alio codice. [3.] In codicibus: _soleas_. [4.] Alius: _advecto_. [5.] Alius: _quia Corcyra milliaribus circiter CCL_, ita ut desint quaedam ad sensum. Hic FRIDERICUS: Oportuit igitur, inquit, horis singulis navigium decem milliaria percurrere. CURTIUS: Illud spatium horis singulis Euro spirante confici posse non dubito, si modo actuaria[1] navis aut myoparo pluribus velis incitaretur, qualibus utuntur Piratae, cum naves onerarias insequuntur[2]. [1.] Alius: _vectuaria_. [2.] Cf. Cic. Verr. I, 34. [N.] SENAMUS: Non satis compertum habeo, quo quaeque temporis spatio navis decurrat; illud tamen constat, Pauli Aemilii[1] victoriam de Perseo Rege[2] adeptam in Macedonia quarto post die divulgatam Romae fuisse ludis theatralibus, auctore tamen incerto. Consimilis victoria Romanorum ad Sagram[3] fluvium eodem die in Peloponneso praedicabatur. Aliud autem praelium adversus Medos ad[4] Mycalem Asiae superioris urbem scitum est eodem die in castris Graecorum ad Plataeas. Item imperante Domitiano fama Romam perlata est, Antonium qui contra Domitianum arma ceperat, eo ipso die quo fractus ac caesus est, in Germania victum fuisse, tametsi ab urbe abesset milliaribus MMCCCC, et eodem momento, quo Romani Tarquinios ac Latinos ingenti praelio fuderant, id ipsum Romam perlatum est, auctore incerto. [1.] Plutarchus, Aemilius p. 286. [2.] Alii: _Persio regio_ vel _Persiae rege_. [3.] Codices: _Sayram_, sine dubio falsissime. _Sagra_ autem erat nomen fluminis inter Locros et Caulonem, Bruttias urbes, siti. [N.] [4.] Alius: _ante_. FRIDERICUS: Haec antiquis mirabilia visa sunt, cum tamen nihil frequentius magorum ope ac daemonum fieri soleat, qui etiam in speculis arte magica conflatis vel punctis ea, quae toto terrarum orbe geruntur, spectanda proponunt. Alii canes emissarios habent, qui omnia dicta, facta, gesta, victorias, offensiones denunciant humano sermone, qualem habuisse Cornelium Agrippam Wierus discipulus[1] ac Paulus Jovius scripsere, quem etiam hero mortuo frequens hominum multitudo in flumen Rhodanum nulla vi adactum demergi vidit. [1.] Deest in uno codice. SENAMUS: Hujusmodi canem loquacem educarat Franciscus[1] Senensis, qui avorum memoria populo Romano spectante ac sermonem canis audiente flammis est exustus. [1.] Alius: _Francisca ... quae ... exusta_. FRIDERICUS: Multa quidem incredibilia putantur, quibus tamen nihil usitatius. Ad extremas Aquilonis oras homines scilicet quasi volucres mirabili celeritate remotissimas regiones obire, ut de Apollonio Tyanaeo Philostratus scribit[1], ab ultima Aethiopia et Nili fontibus Romam brevi transvolatum[2]. Idem Plutarchus de Romulo[3], de Aristaeo Proconnesio, de Cleomede Astypalaeio, ac Hugo Floriacensis[4] de comite Matisconensi. Plenus est Sprengerus, pleni Olaus Magnus ac[5] Paulus Grilandus, Sylvester Prierias, Molitor, Wierus consimilium in aëre sublimi transvectionum narrationibus, quae non modo theologorum decretis[6], sed etiam legibus divinis et humanis confirmantur. Et quidem Plato libro secundo de legibus cum poenas in eosdem decerneret, qui sceleratis magorum artibus uterentur, ab illis incredibilia fieri scribit, quae tamen ut[7] certissima confirmat Apulejus et[8] ipsae[9] magicae artis sive impietatis reus ac propterea publico judicio postulatus. Minus, inquit, calles pravissimis opinionibus ea putari mendacia, quae vel auditu nova vel visu rudia vel supra captum cogitationis ardua videntur. Quae si paullo accuratius contemplaris[10], non modo comperta evidentia, sed etiam factu facilia senties. Idem paulo post: Prius, inquit, dejerabo solum istum videntem Deum, me vera et comperta narrare ne ulterius dubitetis. Ex quibus intelligitur, ea quae nec a natura, nec ab humanis viribus proficiscuntur, divina aut daemonum ope exerceri. [1.] Alius: _scripsit_. [2.] Alius: _transvectum_. [3.] Plutarchus, in Romulo 1, 4. [4.] Malleus malefic. P. II, qu. 1. cp. 3. p. 250 sqq. Fd. Francof. 1588. [5.] Deest in alio cod. [6.] Augustinus l. 10. de Civit. Dei. [7.] Deest in alio codice; alius habet: _et_. [8.] Deest in alio codice. [9.] Alius: _ipse_. [10.] Alius: _explorantur_. SENAMUS: Volatiles illos nuncios optavi saepe videre, qui sine ullis equis aut navigiis immensas[1] regiones momento transvolarent. [1.] Alius: _in magnas_. CURTIUS: Memini Petrum Corsum, cum auxiliares copias una cum Vinea Francorum legato peteret a rege Turcarum, speculum habuisse, in quo quidem uxorem Massiliae cum adulteris ex urbe Constantinopoli moechantem[1] videbat, et adultera vicissim maritum in speculo contuebatur, quem cum portu solveret ac pridie quam Massiliam appelleret redeuntem perinde aspiciebat, ac[2] si praesens adfuisset. Sed antequam rediret maritus, sui sceleris conscia fugit Antipolim, quo maritus illam persecutus una cum liberis adulterio quaesitis et ancilla contrucidavit. Recens est[3] ac toti provinciae notissima historia, nec absimile est, quod iisdem fere temporibus ad Aquas Sextias ejusdem[4] provinciae contigit. Cum enim Guarinus fiscalis advocatus discederet ab uxore, ut capitis causam diceret in Senatu Parisiorum, pollicitus est uxori, suam se necem, cum moreretur, renunciaturum. Eo die quo carnifex gulam illi fregit, uxor in palma dextrae manus imaginem mariti leviter expressam pluribus[5] praebuit spectandam. Cujus portenti Grignanus provinciae praeses Henricum II.[6] Franciae regem fecit certiorem. [1.] Alius: _morantem_. [2.] Alius: _ut_. [3.] Deest in alio codice. [4.] Alius: _ejus_. [5.] Alius: _quampluribus_. [6.] Alius: _X_. FRIDERICUS: Eo pertinet illud, quod Thomas Aquinas scribit, necromantiae genus esse, si quis a moribundo stipuletur, ut se mortuo denunciet, quo in statu sit futurus. SENAMUS: Optandum quidem esset illud, ut in libris catoptricis earum rerum demonstrationes[1] exstarent. [1.] Alius: _rationes_. CURTIUS: Rerum gestarum historia sensibus ipsis nititur, i.e. ὅτι ἐστὶ, sed causarum demonstratio, scilicet τὸ διότι, altius est ab intimis philosophiae arcanis repetenda. Mihi tamen videtur memorabilius his omnibus, quae literis ipsis Corcyraeis continentur, id quod a Suetonio Tranquillo, Plinio, Dione Cassio, Xiphilino memoriae proditum est, notissimum Romanum equitem in publicis ludis spectante populi[1] corona per catadromum decurrisse insidentem elephanto. Catadromum interpretatur Xiphilinus funem ex altissimis turrium pinnaculis extentum[2]. Maxime tamen attonitus est populus Romanus, descendente[3] per funem elephanto, ut Plinius scribit. Hinc veteribus funambuli elephantes, quibus nihil admirabilius fieri potest. [1.] Alius addit: _Romani_. [2.] Alibi: _extensum_. [3.] Alius: _descenso_. CORONAEUS: Causas earum rerum arduas et in abditis naturae arcanis latentes aut Toralbam nobis explicaturum aut video[1] neminem. [1.] Alius: _vides_. Hic TORALBA, mista pudore modestia: Nae, inquit, ineptus sum[1], si agnoscam eas laudes, quas mihi Coronaeus injuria tribuit, quanquam si arcana naturae tenerem, quae Coronaeus abdita esse fatetur[2], eas tamen quaestiones physici dissolvere non esset, qui tantum ea, quae in natura posita sunt, intuetur. Daemonum autem et angelorum actiones scrutari ad physica mihi pertinere non videntur, sed eos qui τὰ μετὰ φυσικὰ conquirunt, cum a divina pendeant voluntate aut impulsu ac potestate daemonum geri planum[3] sit. Sed cum Fridericus, mathematicarum disciplinarum praestantia clarus, ea quae sunt artibus magorum comprehensa studiose legerit, ut quidem ex ejus disputationibus saepius audistis, non video quis melius ac certius earum rerum nobis aperire causas, quam ipse, possit, modo velit. [1.] Alius: _sim_. [2.] Alius: _confitetur_. [3.] Alius: _palam_. FRIDERICUS: Saepe jurisconsultis jure succenseo, qui principia legitima scientia quam profitentur hujusmodi providere: Error jus facit, licet se invicem decipere, jus esse etiam cum praetor inique decernit. Sed nunquam justius illis iratus sum, quam quod mathematices et magiae i.e. sapientiae divinae nomina foedissimis ac facinorosissimis hominibus concedant. Est enim titulus in Codice Justiniani Augusti de maleficis et mathematicis, et utrique eadem scelerum[1] immanitate aut impietate damnati, quo quid iniquius fieri potest? [1.] Alius: _sceleris_. CURTIUS: Hanc jurisprudentiam, quam profitemur ac tuemur, Fridericus sugillare consuevit, quod in mathematicorum[1] perspicuis ac certissimis demonstrationibus educatus cum ab Euclide ad Accursium delabitur, a luce clarissima in atram caliginem et labyrinthum[2] errorum inexplicabilem delapsus sibi esse videtur. Toralbam quoque saepe audistis hanc legitimam scientiam aspernari, qui ita se comparavit ad veri cognitionem, ut nec falsum dicere nec audire possit, quod usu venit his, qui omnem animorum caliginem perspicuis rationibus[3] absterserunt; sed quemadmodum nutrices cum infantibus balbutire solent, ita legislatores cum plebe saepius errare necesse est. Cum enim Chaldaei magiam i.e. rerum divinarum ac sublimium scientiam ad foedissimam cum daemonibus societatem traduxissent, errore populari factum est, ut Chaldaei, magi et mathematici pro maleficis usurparentur. Sed omissa verborum subtilitate rem teneamus. [1.] Alibi: _mathematica_. [2.] Alius: _labyrinthos ... inexplicabiles_. [3.] Alius: _canonibus_. SENAMUS: Libenter audirem, sive magum sive maleficum appellare licet, de sua scientia disputantem, quia vix alius ea capere possit, quam qui re ipsa sit expertus. FRIDERICUS: Periculum est, ne idem tibi contingeret, Sename, quod non ita pridem legato Pontificis Clementis[1] accidisse narrat Sylvester Prierias. Cum enim sagarum multitudinem carceribus contineret, quae solitas per aëra transvectiones ac[2] foedissimas cum daemonibus copulationes, saltationes, epulas, adorationes daemonum confiterentur, quae physici ac medici ludibria dementium esse affirmabant, judex ipse cum vicario quaestionum impietatis collega periculum facere decrevit, pacta impunitate uni sagarum, quae[3] in locum a daemonibus designatum illos deduxisset. Locus erat urbi proximus; eo igitur a saga deducti, paulo remotius ramis arborum contecti delituerunt. Sub mediam fore noctem conventum advolantis utriusque sexus multitudinis et quasi e nubibus delapsarum avium intuentur et ea geri vident, quae ab eis gesta verissime narraverant. Postea vero quum adoratis daemonibus venena tum animantibus tum frugibus perimendis consueto more accepissent, nec amplius quid[4] restaret quam δήμου ἄφεσις, ut Apulejus loquitur, princeps illius concionis legatum illum Pontificis Clementis[5] uno cum vicario acciri mandavit, quod adyta[6] sagarum temerare et sacra profanis oculis intueri non erubuissent. Itaque e latebris in concionem protracti et contumeliis omnibus affecti, ad extremum, etiam tot et tantis fustium ictibus caesi et trucidati fuerunt, ut domum aegre redeuntes octavo[7] post die exspirarent. [1.] Alius: _Comensis_. [2.] Haec sequentia quinque verba desunt in alio codice. [3.] Alibi: _si_. [4.] Alius: _aliud_. [5.] Alius: _Comensis_. [6.] Alius: _abdita_. [7.] Alius: _uno_. CORONAEUS: Memini, cura ad urbem de inopinato eorum casu allatum est, Pontifex Clemens[1] rem, uti gesta fuerat, divulgari jussit, ne quis postea tam incredulus esset, ut dubitare, aut tam impius, ut periculum facere auderet. [1.] Alius: _Comensis_. CURTIUS: Certe quidem incredibili antea desiderio captus sum, sagarum transvectiones et conventus cum daemonibus his oculis intueri; sed cum hujus argumenti scripta omnia veterum Graecorum et Latinorum legumque divinarum et humanarum[1] ab ultima antiquitate repetitarum cum nostrorum sortilegorum historiis, indiciis, confessionibus et hujusmodi societatis compositionibus[2] testium[3] contulissem, tum certe assentiri necesse habui ὅτι ἐστὶ nec tanto capitis mei periculo experiendum putavi,[4] vera essent nec ne, quae vulgo ferebantur, memor vulpis Aesopiae, quae cum a leone invitaretur, ut ejus antrum epulandi causa subiret, noluit, quia me vestigia terrant Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum[5]. [1.] Alius: _legesque divinas et humanas_. [2.] Alius: _repositionibus_. [3.] Alius: _testis_. [4.] Alius: _tentavi_. [5.] Alius: _Horat. Ep. 1, 1, vs. 74. Caeterum in uno codice haec verba desunt_. FRIDERICUS: Ut simia tametsi purpura induta sui semper similis est, ita quoque daemonum vis ac potestas est ubique terrarum eadem. OCTAVIUS: Multi multa in universa rerum natura mirantur, nihil tamien admirabilius est ea, quae frequens est ubique terrarum λυκανθρωπία et ὀνανθρωπία. Ridiculum antea putaram, quod in urbe Caira ferebatur, homines in asinos converti et incredibilia populo spectante facere. Fabulosum[1] etiam videbatur, quod de Ammonio proditum est, cum asinum philosophiae auditorem habuisse, quaeque a Luciano et Apulejo prodita sunt de asino aureo ludicra fuisse. Sed cum portu Arciones[2], quae nunc Kueza[3] vocatur, solverem et Arabiae felicis littora legerem, frequentes vidimus sagarum praestigias, quae homines in asinos ac lupos converterent ac rursus humanae figurae restituerent, ut ea quae Homerus de Circe, Herodotus de Nerviis, Varro, Pausanias, Plato, Pomponius Mela de Arcadum et Lycaonum lycanthrôpia scripserunt, non modo verisimilia, sed pro certis et compertis haberem. [1.] Alius: _Ridiculum_. [2.] Alius: _Antinaes_. [3.] Alius: _Zaela_. CORONAEUS[1]: Aeque mihi ut vobis incredibilia ac ne oculis quidem istis ac sensibus fidem habuissem, nisi sacris litteris confirmatum legissem Nabochodonosoris[2] ab humana figura in pecudum, item[3] virgarum in serpentes conversionem. Nihil tunc amplius dubitandum putavi, nisi quis putet, Circem et magos facinum oculis fecisse. [1.] Deest in alio codice. [2.] Alius: _Nebucadnezari_. [3.] Deest in alio codice. SALOMO: Si esset illa fascinatio ac vecordia mentibus injecta[1], non mera μεταμόρφωσις, non virga Mosis virgas magorum vorare potuisset, nec arrogantiae poenas lueret Nabochodonosor[2], quem unguibus ac pelle villosa contectum, totum septennium pecudis figuram indutum ac mente captum, foeno etiam pastum fuisse, in sacris litteris testatum habemus. Nam Moses Aegyptiorum magos eadem fecisse scribit, quae ipse divina potestate fecerat, i.e. serpentes, ranas, sanguinem. At Moses fascinabat neminem, igitur nec illi, cum eadem ab ipsis facta fuisse scribat, nec mentem Nabochodonosoris cum humana figura ereptam ac restitutam fuisse Daniel vates omnium clarissimus prodidisset. [1.] Alius: _invecta_. [2.] Alius: _Nabuchdonosor_. CURTIUS: Videtur Homerus his consentanea scribere de procis illis, quos Circe in porcos mutarat, quibus capita, vox, pili porcorum videbantur, mens tamen ipsa[1] constans ac figura manebat[2]. Οἱ δὲ συῶν μὲν ἔχον κεφαλὰς, φωνήν τε, δέμας τε, Καὶ τρίχας, αὐτὰρ νοῦς ἦν ἔμπεδος[3]. Boëthius ita reddidit: Voce et corpore perditis, sola mens stabilis semper monstra, quae genuit, patitur. [1.] Alius: _ita_. [2.] Alius: _restabat_. [3.] Homeri Odyssea Κ, 239. FRIDERICUS: At non solum corporis figuram mutare saga potest, sed etiam mentis ac rationis vim eripere, humana stante figura, ut Philo Ebraeus scribit[1] quod antea persuadere mihi non poteram, nisi plane exploratum haberem, magi cujusdam capitali maleficio mentem adolescenti affinitate mihi conjuncto penitus ereptam fuisse ac plane dementem postea semper vixisse, quod Actius Sincerus his versibus significat: Illum illum magicis conabor adurere sacris, Qui miserum tota spoliatum mente relinquit, quae his versibus Lucani consentanea sunt: Mens hausti nulla sanie polluta veneni Excantata perit[2]. [1.] Philo de specialibus legibus. [2.] Alius: _fuit_. SENAMUS: Quid facilius erat Circae, quam procos suos in porcos mutare? Id enim fit unius litterae translatione. CORONAEUS: Facilius est procorum in porcos mutatio ex morum, quam ex litterarum similitudine. Eos enim, qui se ventri ac libidini penitus addixerant Circaeisque illecebris mancipaverant, ratione ac mente caruisse nec praeter figuram humanam quidquam hominis habuisse opinor, contra quam Homerus scripsit, humanam quidem figuram amisisse, mentem vero stabilem et inconcussam[1] retinuisse. [1.] Alius: _inconfusam_. FRIDERICUS: Argute id ac vere; sed si hanc solam interpretationem feramus, caetera divinis et humanis legibus comprehensa in dubium revocabuntur. Neque enim Herodoto, Maroni, Homero, Platoni metamorphosis illa hominum in pecudes, sed etiam Moysi, Jesaiae, Danieli, theologis clarissimis[1], narratur. Quin etiam his ipsis temporibus apud eosdem Nervios Herodoti, quos Livonas appellamus, singulis annis circa solstitium hibernum magna sortilegorum multitudo flumine regionis trajecto in lupos mutantur, tum in greges, homines, armenta crudelissime grassantur ac duodecimo post die eodem flumine transmisso rursus humanam recipiunt figuram. Qua de re quaestiones a magistratibus capitales constituuntur, qui cum transmutantur in hunc modum, pro sortilegis convictis tenentur. Id autem potissimum accidit iis, qui humana carne vescuntur, ut[2] primum Lycaoni regi Arcadum[3] contigisse Pausanias scribit, cum humanam hostiam Jovi Lycaeo sacrificans libaret, post etiam Demarcho Parrhasio, quem M. Varro et Copas, qui Olympionica[4] scripsit, cum eidem Jovi humanis hostiis sacrificaret, gustato sacrificio derepente in lupum evasisse ac decimo post anno humanam figuram recepisse, denique pugillatu olympico[5] certaminis praemium tulisse tradunt. Id cum Arcades saepius exploratum et compertum habuissent, sacratis legibus[6] vetuerunt, poena capitali subjecta, ne quis Lycaei Jovis templum ingrederetur. [1.] Addit alius: _pro verissima_. [2.] Alius: _et_. [3.] Alius: _in Arcadiis_. [4.] Alius: _Olympiaca_. [5.] Alius: _pugillatum olympici_. [6.] Alius: _litteris_. SENAMUS: Istud quidem mihi videtur persuaderi posse, neminem ex homine pecudem sine hominis interitu fieri posse, ac verius putarem, fallaces hominum oculos, velut Heracleoticos falsos martyres, fascino praestringi. FRIDERICUS: Praestigias magos facere non dubito, nec tamen semper nec omnibus. Cum enim Thuringiam Germaniae inferioris obirem[1], circulator quidam in oppido erat, qui spectaculis inanibus plebem imperitam accepta mercede pascebat. Is igitur quadrigam onustam foenis una cum equis et quadrigario turba spectante devoravit. Deinde cum coelum scandere se velle dixisset, repente a terra sublatus est, hunc pedibus uxor apprehensum sequitur, dein ancilla heram pedibus apprehensam secuta est, servus ancillam, qui sublimes in aëre suspensi, quasi acus a magnete tracti, omnibus attonitis[2] aliquamdiu constiterunt. [1.] Wierus de praestigiis. [2.] Desunt duo haec verba in alio codice. CURTIUS: Devorationem quadrigae et quadrigarii ad fascinam pertinere judico, sed ascensionem et subvectionem illam daemonis ope factam non dubito. Nam Simon magus[1], spectante Nerone cum ceteris principibus et aulicis, in membra secari se jussit, deinde membratim concisus revixit, post etiam sublimis in aëra subvectus est ac divinos honores et statuam a Caesare adeptus. Quid est enim tam arduum, tam contra naturae vim[2], quod saga illa se facturam profiteatur: Cum volui, ripis ipsis mirantibus amnes In fontes redire suos, concussaque sisto, Stantia concutio, cantu freta nubila pello, Nubilaque induco, ventos abigeque vocoque. Vipereas rumpo verbis et carmine fauces, Et silvas moveo[3] jubeoque tremiscere montes Et mugire solum Manesque exire sepulcris, Te quoque, Luna, traho. [1.] Justinus Martyr, Clemens et Irenaeus. [2.] Alius: _viam_. [3.] Alius: _foveo_. CORONAEUS: Num tibi, Toralba, videntur haec per naturam, an vero daemonum ope fieri potuisse? Hic TORALBA: Ingenue, inquit, aperiam quae sentio, sed illud abs te, Coronaee, peto, ne in rebus tam arduis amplius exigas, quam quod possum. CORONAEUS: Valde amens sim, si scire velim, quae tu nescias. TORALBA: Aliarum quidem artium veritatem[1] cum assequi me posse diffiderem, res ipsas et rerum abditas in natura causas omni studio scrutari[2] conatus, idem mihi ipsi quod navigantibus usu venit. Nam quo longius a littoribus discedunt, eo vada sentiunt profundiora, quousque[3] ab omnibus terris longissime remoti[4] molybdaenarum[5] propter maris altitudinem usum amittant. Ita quoque me in naturas elementorum, fossilium, metallorum, stirpium, animantium ac coelestium corporum intuentem, postremo in angelorum ac daemonum mirabilem potestatem altius mentis agitatione[6] subvectum ratio penitus deseruisse videtur. Quo etiam plura scire cupio, quoque attentius et cautius subtilissima quaeque persequor, eo me imperitiorem agnosco. [1.] Alibi: _varietatem_. [2.] Deest in alio codice. [3.] Alius: _cogunturque_. [4.] Alibi: _revecti_. [5.] Sunt plumbaginas quibus arena e fundo maris detrahi consuevit a nautis, ut intelligant, quas in regiones devenerint. [6.] Alius: _cogitatione_. CDRTIUS: Id profecto non nisi doctissimis hominibus contingere solet. Cujus rei causam cum inquirerem, Franciscus Fuxaeus, mathematicorum decus, qui a rege Francorum Carolo IX. evocatus, multis spectantibus Lutetiae docuit, quod Archimedes olim proposuerat, datum pondus morere i.e. δοθὲν βάρος κινῆσαι, is, inquam, ignorandi scientiam certissimum scientiarum perfectiorum principium asseverabat nec ullos[1] imperitiores, quam qui se omnia scire arbitrarentur. Id autem exemplo docebat eorum, qui semper in gurgustio vel Socratis specu conclusi jacuissent, aut quibus pateat coeli spatium non amplius tres ulnas; cum evadunt in loca superiora, proximas regiones, quas nunquam adspexerunt, mirantur, post etiam in altissima montis cacumina subvecti non modo terras remotissimas ac maria, sed etiam coelestia sidera libere contemplantur ac pristinam ignorantiam attoniti stupent. Plerosque etiam inanis auctoritas trahit, quos ratio ducere debuisset. Atqui hi pecorum in modum properant, non qua aut quo eundum est[2], sed quocunque itur. [1.] Alius: _omnes_. [2.] Alibi: _sit_. TORALBA: Hoc certe modo plerique meant[1]. Quis enim petenti, unde tanta vis procellarum, unde ventus sit, non respondeat, ab exhalatione calida ea gigni? Jam si rationem quaeris, Aristoteles ita decrevit, ut de Pythagora quondam discipuli Αὐτὸς ἔφα, ipse dixit. Nemo tamen est adeo demens, ut putet, calidas siccas exhalationes hieme rigidissima in altissimis[2] oceani gurgitibus versus utrumque polum, quoties tempestatibus intumescunt, vim ullam habere. Non desunt tamen, qui nulla auctoritate, sed ratione sola moventur; rerum omnium tamen causas sese reddituros confidunt, cum ne rerum quidem leviorum rationes attingere possint, carum inquam, quae in nobis sitae sunt, quaeque in omnium oculos incurrunt. Quanto modestius a Plinio, rerum naturalium venatore sagacissimo, scriptum est, in plerisque naturae majestatem ac numen admirari, quam subtilius exquirere nos debere! Quod etiam Alexander Aphrodisias Peripateticus accuratissimus confiteri non erubuit, naturam abdidisse causas, cur dentes ferrum lima agitante[3] obstupescant. Omnium autem errorum, qui sunt innumerabiles, nullus est, in quo gravius a physicis nostris peccari possit, quam existimare, omnia quae extra hominum[4] potestatem posita sunt, a natura, a causis necessariis, aut a fortuna pendere. Qui enim ita sentiunt, Deo aliud aliter agendi arbitrium penitus adimere coguntur, qui nec daemonum nec angelorum ullam vim necessariam esse ac ne daemones quidem subsistere[5] putant, sed ea tantum quae brutis[6] sensibus obvia sunt, et eorum, quae sub sensus[7] cadunt, si causas ignorant, confiteri turpe arbitrantur, aut si negare nequeant, ineptissimam quam nullam causam prodere praestabilius opinantur. Ut igitur propositarum quaestionum exitus aliquis reperiatur, illud, ni fallor, contra Peripateticos statuendum et principiis ac perspieuis demonstrationibus confirmandum est, scilicet nulla necessitate primam causam ad agendum obligari, sed ea libertate omnia moderari, ut[8] hominum ac belluarum impetus coërcere, naturas exanimes regere, ignes quominus ardeant prohibere, rerum universitatem nutu quatere ac rursus erigere, si velit, possit; contra quam Peripateticorum, Epicureorum ac Stoicorum tota natio decrevit, qui non modo causam primam necessitate trahi ad agendum, verum etiam ea quae natura fiant, a Deo prohiberi posse negant[9]. [1.] Alii: _meantur vel necantur_. [2.] Alius: _altis_. [3.] Alii: _ad ferri limam agitatam_, vel: _ad ferream limam agitati_. [4.] Alius: _humanum_. [5.] Alius: _existere_. [6.] Alius: _brutorum_. [7.] Alius: _sensum_. [8.] Alius: _et_. [9.] Alexander Aphrodis. l. 1. p. 17. FREDERICUS: Nemo est eorum, qui modo ullam pietatis opinionem iniverunt, qui sentiat, Deum ulla[1] necessitate teneri; sed iisdem de rebus aliter physici, aliter theologi statuunt. [1.] Alius: _illa_. SALOMO: Quod verum est, semper unum et idem sit oportet[1], nec potest res eadem modo vera theologis, modo falsa physicis esse, etiamsi theologorum ac physicorum de rebus iisdem judicia saepe contraria occurrant. [1.] Alius: _Quod verum est, semper verum sit oportet_. CORONAEUS: Perge igitur, Toralba, nisi molestum est, demonstrationem ejus rei perspicuam aperire. TORALBA: Multa quidem Aristotele[1] non ferenda de Deo scribit, ut cum[2] eum animal vocat, contra quam decuit non tantum physicum, sed etiam metaphysicum, i.e. rerum sublimium ac divinarum indagatorem ac speculatorem, quoniam isto modo Deum confitetur corporeum esse, cum animal ipse definiat corpus animatum. Nihil tamen absurdius, quam causam primam rerum omnium effectricem ac conservatricem profiteri[3] eandemque servili officio ac necessitate obligare[4], ac nihilominus sibi ipsi liberum arbitrium tribuere. Liberum, inquit,[5] hominem diximus, quia causa sui est et quem aliena potestas cogere non potest. Quid arrogantius aut alienius a physicis decretis? Neque enim majus argumentum habuit Plutarchus, ut fatalem Stoicorum opinionem everteret, quam quod posita necessitate mundi gubernacula Deo adimerentur, i.e. εἰ ἀνάγκη μέμικται τοῖς πράγμασιν, οὔτε πάντῶν κρατεῖ ὁ θεὸς, οὔτε πάντα κατὰ τοῦ ἐκείνου λόγου διοικεῖται. [1.] Aristotelis Metaphys. lib. 12. de generat. lib. 2. [2.] Alius: _ac cum_. [3.] Alius: _confiteri_. [4.] Libr. 8 Physic. Libr. 2 de generat. [5.] Libr. 4 Metaphys. FRIDERICUS: Est in rebus elementaribus quidem magna varietas et inconstantia, sed orbium coelestium mutuis sese complexibus rapientium certissimae ac immutabiles conversiones ab immutabili[1] causa pendere convincunt. [1.] Alius: _immortali_. TORALBA[1]: Immutabilem Deum esse, physicis omnibus ac theologis inter ipsos convenit. At illi putant, inferiorum causarum vi ac potestate superiores cohiberi. Probabilius poetae, qui flectis fabulis Jovem imperio deorum inferiorum absolvi confitentur, superioribus tamen τῆς ἀδραστείας legibus teneri affirmant. Hanc ἀδραστείαν seu fatum Parmenides mundum complecti dicebat. Chrysippus vero motum aeternum concinne ac decenter aptatum, Zeno providentiam, Augustinus fatum uni Deo putat congruere aut nemini. [1.] Sequentia haec verba usque ad vocem _convenit_ desunt in alio codice. SALOMO: Ebraeus interpres his consentanea scribens: fatum seu קדש est illud, quo sanctitas sanctitatum continetur, Deus inquam, omnia intra se recipiens[1] ac libera voluntate coërcens. [1.] Alii: _despiciens_. TORALBA: Si verum est, quod Aristoteles scribit, laude ac vituperio dignum esse neminem ob ea quae necessario facit, profecto Deum aeternum nullam laudem aut gratiam pro suis erga nos meritis judicat promereri, quoniam haec necessario facere cogitur. Ex eo quoque sequitur, rerum universarum procuratione Deum absolvi, quoniam providentia duabus tantum in rebus cernitur, primum ut res unaquaeque sit, deinde ut bene sit. At utrumque necessitas excludit, quia series causarum necessaria rerum ordinem stabilem et immutabilem efficit, ut nec flammarum incendio, qui[1] in fornace fuerit, eripi nec saluti cujusdam contra naturae vim prospici possit. At sublata providentia (qua quidem omnia stant, quae videmus et quae non videmus) mundum ipsum subverti necesse est. Quod Aristoteles ne confiteri cogeretur, Platonis dictum ex Phaedone usurpavit, scilicet rationi consentaneum esse, Deum nullam curam habere, i.e. εὐλόγως ἔχει ὁ θεὸς, οὔτε ἐπιμελῶν μὲν ἡμῶν. Idem Plato in Politico Deum humani generis pastorem vocat, i.e. ἀνθρωπίνης ἀγέλης ποίμενα. [1.] Sequentia haec quinque verba desunt in alio codice. SENAMUS: Hoc argumentum probabile quidem videri potest, non[1] tamen necessarium, ut sublata providentia mundus concutiatur. Quia si Deus prospicit universitati, aut propter se id facit, aut propter mundum; non propter se, quia mundo carere facile potest, alioquin non esset se ipso contentus i.e. αὐταρκέστατος, ut non modo a Platone et Aristotele, sed etiam a se ipso שָׁדַּי, quod idem est, appellatur. Non enim providet mundo propter mundum, quia mundus Dei finis esset, ac propter mundum bearetur; semper enim finis praestat iis, quae ad finem diriguntur. [1.] Alius: _ut_. TORALBA: Hoc quidem, Sename, argumento usus est Alexander, ut Aristotelis decreta tueretur. Idem tamen longissime ab hac sententia discedens: Dicere, inquit, nolle Deum res nostras procurare, alienum a majestate divina; invidi enim est et iniqui, cum possis nolle meliora; τὸ δὲ λέγειν μὴ βούλεσθαι τὸν θεὸν τῶν ἐνταῦθα προνοεῖν, παντελῶς ἀλλότριον θεοῦ, φθόνου τινος καὶ ἀλόγου φύσεως. SALOMO: Senami argumentum una sui parte convincere[1] videtur, quia non congruit divinae majestati quicquam agere, ob aliud primo et praecipue, quam propter se ipsum. Omnia, inquit, creavi propter me[2], etiam impium ad diem ultionis, nec mundi creatione aut procuratione melior futurus erat aut beatior, quia nec optimus ante nec beatissimus fuisset. In eo ipso tamen sibi placet, ut potentiam creatis rebus ac intelligentibus perspicuam faciat, nulla vi, nulla necessitate, nulla denique felicitate[3] potiore ductus. Nec potest invidiae tribui, si non efficiat meliora quam possit. Nec satis apte Proclus ex eo mundi aeternitatem statuit, quoniam ea est rerum caducarum natura, ut creatori optimo temporis aut felicitatis gradu nulla possit aut debeat exaequari. [1.] Alius: _corruere_. [2.] Alius: _creavit propter se_. [3.] Alius: _facultate_. CORONAEUS: Nondum explicata quaestio mihi videtur, quonam modo prima causa sit immutabilis, si causarum inferiorum series ac progressus mutatur. Quodsi progressio causarum inferiorum immutabilis est, mundum hunc necessario stare et ea quae fiunt immutabili superiorum vi ac potestate necessaria concludi confitendum erit. SALOMO: Deus quidem de se ipso testimonium ferens: Ego dominus[1] aeternus, inquit; et non mutor[2]; item: _Coeli tabescent et peribunt, tu autem idem ipse es, semper tui similis_[3], quae verba majestatem ac naturam divinam semper stabilem ac aeternam significant, non tamen eripiunt, sed potius confirmant liberam Dei voluntatem. [1.] Alius: _Deus_. [2.] Jesaias 40, 27. [3.] Ps. 102 (101), 27 f. SENAMUS: Quid igitur hoc carmine volunt: Fata regunt orbem et certâ stant omnia lege? TORALBA: Recte equidem: aut fatum nihil est, aut Deus est, qui certas omnibus naturis leges praescripsit, quas unus mutare et evertere[1] potest; naturae legislator suis legibus solutus non a senatu aut populo, sed a se ipso. Cur enim terra non contegitur aquis, cum tamen gravior sit? Id Aristoteles ad animantium salutem factum tradit. Honestius erat tragoedos imitari, qui cum rei difficultatem explicare nequeunt, Deum a machina, τὸν θεὸν ἀπὸ μηχανῆς eliciunt. Ex hac igitur demonstratione colligimus, nihil in natura necessarium esse, quod non aliter fieri possit. Quod Algazel, Arabum philosophorum acutissimus, erudite perspexit, contra quam Averroës putavit. Quid enim frequentius quam ex secali siliginem nasci? ex frumento non semper, sed tamen nimis saepe lolium; contrave ex homine serpentem gigni; saepissime monstra ex omnium animantium genere oriri, novos etiam et inauditos morbos grassari, tum aquarum ingentes eluviones, incendia terrarum inopinata, prodigiosos animantium partus, imbres lapideos, sanguineos, lacteos, siligineos[2], portenta denique stupenda nasci vidimus, quorum plena est antiquitas, pleni libri, plenae Graecorum, Ebraeorum Latinorumque litterae, ut non modo praeter naturam, sed etiam repugnante natura fieri sit necesse[3]. [1.] Alius: _aut convertere_. [2.] Alius: _saligineos_. [3.] Julius Obsequens de prodigiis. Polydor. Vergil. de prodig. Joachim Camerarius de portentis. Livius et Plinius passim. OCTAVIUS: Hippocrates noster, cum popularium et incredibilium et incurabilium morborum vim praeter naturam semper animadvertisset, divina quadam potestate cieri scripsit. Id axioma Fernelius ἀρχιατρὸς[1] variis ac stupendis daemonum actionibus illustravit, idque contra naturalium causarum et affectionum progressiones consuetas. [1.] In abditis causis morborum. TORALBA: Alexander ipse, qui pro Aristotele pugnare consuevit[1], a magistri scriptura[2] discedens scribit[3], naturam saepe mutari tum vi, tum moribus, tum votis erga Deum conceptis, quibus morbos et mala mitigari et converti[4] asseverat. Quae[5] vero maleficorum flagitiis assidue fieri legimus, quaeque a Friderico narrata et superioribus mensibus Constantinopoli, stupente populo, gesta legit anagnostes, quae quidem tota pugnante natura facta intelligitis, num satis arguunt naturae vim necessariam et immutabilem non esse? Nam quae aliter eveniunt, necessaria ut sint, nullo modo fieri potest, ut Aristoteles ipse confitetur[6], qui tamen casum et fortunam in natura statuens, ex opinione plebis necessitatem sustulit de natura. [1.] Alius: _decrevit_. [2.] Alius: _sententia_. [3.] Alibi: _scripsit_. [4.] Alibi: _averti_. [5.] Alius: _Quod_. [6.] Περὶ ἑρμηνείας III., cp.15. SENAMUS: Quid ergo Platoni[1] fiet, qui ex Homeri sententia auream catenam fingit a Jove demitti coelitus, nisi causarum naturalium seriem inviolabilem ac plane immutabilem demus? [1.] In Theaeteto. TORALBA: Satis, opinor, Homerus seipse explicat, cum Deos illos inferiores a superiore[1] quidem sursum trahi posse agnoscit, supremum ab inferioribus non item. [1.] Alius: _supremo_. SALOMO: Ego catenam Homericam nihil aliud esse existimo, quam in visu nocturno Jacobi Patriarchae scalâ[1] expressum, cujus vertici Deus imminet, qua descensus est angelis a coeli vertice in terras et hinc rursus ascensus ad coelum. [1.] Gen. 28, 12. OCTAVIUS: Certe Salomonis interpretationem confirmare videtur Proclus Academicus et Plutarchus, qui daemones inter deorum et hominum naturam[1] collocarunt, τούς πορθμεύοντας τὰ τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεοὺς[2] καὶ τὰ τῶν θεῶν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, i.e. portantes divina ad homines et humana ad Deos[4]. Hoc tamen interest, quod appellatione daemonum deum appellavit, κακοδαίμονας tantum complectuntur. Quin etiam Plato maximum omnium daemonum Deum appellavit. Juniores tamen Academici saepius daemones φαύλους καὶ κακούς usurparunt. [1.] Alius: _cathedram_. [2.] Alius: τὰ τῶν θεῶν πρὸς ἀνθρώπους καὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων πρὸς τοὺς θεούς. [3.] Desunt haec verba interpretantia in aliis codicibus. TORALBA: Ex utraque interpretatione sequitur, angelos ac daemones vim habere deo minorem, hominibus vero majorem[1], quae tamen vis ac potentia dei potestati aequalis esset, si Deus agendi necessitate obligaretur, quoniam causa quaeque quo potentior est, eo majores parit effectus[2], si autem prima causa necessario ageret, omnium consequentium causarum potestas esset infinita et rei finitae vis infinita esse nequit[3]. [1.] Desunt tria haec verba in alio codice. [2.] Scoti argumentum acutissime collectum lib. II. Sententiarum. [3.] Duo haec verba desunt in alio codice. CORONAEUS: Efficacissinum quidem illud esset argumentum, si antecedens demonstratione concluderetur. TORALBA: [1]Quicquid naturaliter agit, ad[2] extremum suae potestatis ac facultatis agit, v. gr. ignis urit ad summum, non modice aut intra modum, sed quantum illi a natura tributum est, Ergo si prima causa naturaliter agit, ut Aristoteli placet, vim suam omnem, quae quidem est infinita, in causam secundam infundere oportet, eadem ratione causas secundas vim infinitam tertiis tribuere, has item consequentibus ad extremas usque communicare, hoc est ea quae sunt finita, fluxa, caduca, locupletare et augere infinita quadam vi ac potestate, cum omnes philosophorum familiae ad Epicureos usque primam causam infinitae potestatis ac bonitatis esse fateantur. Atque isto quidem modo causarum omnium exaequata esset potestas, item secunda causa cum infinita ista potentia coelo finito ac terminato cohaerens, nec ageret nec moveret in tempus[3]. Quod quidem Averroi adeo absurdum visum est, ut ab Aristotelis sententia discedens primam causam, quod esset infinita, segregaverit a coeli agitatione ac secundam causam orbi primo ac finito conjugarit, ne[4] finita infinitis, sempiterna caducis necessaria connexionis serie copularet. Quae connexio necessaria eo absurdior est, quo mentes omnes ac formas a materia segregatas[5] simul ac semel a prima causa pendere scripsit Aristoteles[6], quam sententiam Avicenna et Averroës Academicos secuti repudiarunt, quia secundam causam a prima, tertiam a secunda certa serie derivari tradunt. [1.] Addunt alii: _Sic autem conficitur_. [2.] Sequentia sex verba desunt in alio codice. [3.] Alius: _in tempore_. [4.] Alius: _nec_. [5.] Alius: _segregatis_. [6.] Metaphys. l. 9. SENAMUS: Haec quidem Toralbae demonstratio subtiliter et argute est conclusa, sed ex eadem demonstratione subvertitur tota naturalis disciplina[1]. [1.] Alexander Aphrodisias, Metaphys. l. 11. CORONAEUS: Quonam modo? SENAMUS: Quarum enim rerum habetur ulla scientia, causas earum necessarias esse oportet. At Toralbae demonstratio causarum necessitatem tollit, omnem igitur de natura scientiam funditus subverti oportet, quoniam eorum quae casu feruntur aut aliter fieri possunt, scientia non magis constare potest, quam reperiendi thesauri disciplina. TORALBA: Res naturales nec casu, nec temere, nec ordine coeco fiunt, sed iisdem legibus et eodem tenore[1] progrediuntur, ut posita causa sequatur effectus, nisi divina voluntate in omnibus, aut humana in quibusdam, aut vi daemonum in pluribus prohibeantur. Neque enim si lapidem sustines, quo minus deorsum feratur, aut ignem quo minus sursum[2] abripiatur, propterea subrervitur demonstratio, lapidem deorsum vergere, quia gravis, ignem sursum, quia levis sit. [1.] Alius: _tempore_. [2.] Alii: _seorsum_. OCTAVIUS: Ex ratione Toralbae colligimus, primam causam liberam esse, non naturalem, non violentam. Nam si cogeretur, non esset voluntas libera in Deo, quam aut a superiori causa aut ab aequali aut ab inferiori cogi oporteret. Non a superiore, quia supremo nihil superius, non ab aequali, quia non esset aequalis, si cogi posset; a se ipso cogi non potest, multo minus[1] ab inferiori aut imbecilliori causa, cum suprema causa tot ac tantis opibus locuples sit, ut excelsior esse nequeat. Non esset autem Dei natura praepotens et excellens, si subjungeretur ei necessitati vel naturae, qua coelum, maria, terrae ac totus hic mundus regatur, eaque vis ac potestas majore ac meliore vi praedita esset quam Deus ipse. [1.] Alius: _magis_. SALOMO: Gravis quidem haec Toralbae demonstratio, gravior tamen mihi videtur, quae ab ipsius Dei omnipotentis ore prodiit: _Omnia_, inquit, _quae volui, feci_[1]. [1.] Jesaiae 46, 11 sq. CORONAEUS: Haec quidem perspicua sunt, unum modo restat, quod juniores Peripatetici diviniori doctrina imbuti, Aristotelis impia decreta minuentes, Deo quidem voluntatem non eripiant[1], sed idem putent esse in Deo Velle et Esse, ita ut illud sit quod vult, et quod sit, id ipsum velit. [1.] Alius: _eripiunt ... putant_. TORALBA: Ut aegris cubilia mutantur et loca, morbus tamen sequitur, ita quoque posteri eodem quo primi relabuntur, quia etiam graviora ex his, quam ex illis incommoda sequuntur, quia Dei substantia mutari non potest. At Dei voluntas, si mutari nequit, non est voluntas, non est ad hoc vel illud libera, sed ad hoc tantum praecise[1]. Potuit enim Deus duos tresve soles facere, noluit tamen. Ita Deus multa vult, est tamen unus, non multa. Non igitur idem est in Deo Esse et Velle, quia vult multas et varias formas, non tamen infinitas[2] neque aeternas aut simplices existere, cum tamen sit ipse infinitus, simplex, aeternus, non multus nec multiplex. Idem Deum modis omnibus esse[3] necesse est; quodsi mundum quoque necessario esse dicamus, ut illi arbitrantur, non potest in Deo esse idem Esse ac Velle, quia mundi existentia necessaria Dei voluntatem penitus excludit, nihil enim voluntarium fieri potest, ubi violenta necessitas urget. [1.] Alius: _praecisa_. [2.] Alius: _tantum infirmas_. [3.] Alibi: _existere_. CORONAEUS: Demus igitur, Dei voluntate omnia existere, nec idem haberi in Deo Esse et Velle, quid ex eo sequitur? TORALBA: Illud imprimis, mundum ab alio quam a sese servari. SENAMUS: Etiam[1] a prima causa servari mundum scribit Aristoteles[2]. [1.] Deest haec Senami interlocutio in alio codice. [2.] De generatione et corruptione, lib. II, cp. 10. TORALBA: Ita quidem, sed necessario putat servari atque ob id aeternum esse statuit. Si enim a voluntaria causa mundus pendet, ut demonstratum esse confido, suapte natura sempiternus esse non potest. Cum enim sint agendi principia duo, alterum impetu naturae, alterum nulla necessitate fertur, sive ad generationem sive ad rerum genitarum procurationem[1] ac tutelam. Cum igitur causam mundi effectricem[2] ac conservatricem a fatis et Adrastiae[3] legibus liberum ac solutum demonstratum sit, nec eandem esse cum essentia voluntatem, sequitur opificium illud ab eo deseri posse, quandocunque velit. Desertionem interitus sequatur necesse est, cum nihil a seipso servari et[4] fieri possit, non est igitur aeternum id, cujus salus ab alterius arbitrio ac voluntate pendet. Quod cum intelligeret Avicenna, princeps eruditione clarissimus: Creatura, inquit, nihil est et ex nihilo, secundum essentiam quidem a prima causa existit. Prima autem causa nulla esse potest, si mundus est aeternus. Ex quo sequitur altera demonstratio, non minus efficax et utilis, quam superior. Sed vereor, ne vobis taedio sim oratione longiori. [1.] Alius: _conservationem_. [2.] Aliua: _fictricem_. [3.] Alibi: _naturae_. [4.] Alibi: _aut_. CORONAEUS: Neque certe nos pigebit hujus dissertationis, ex qua non modo voluptatem summam, sed etiam consequimur utilitatem multo majorem. TORALBA: In rebus aeternis nulla est prima, nulla item[1] postrema causa, ut ipse Alexander[2] confitetur. At mundus primam causam habet, omnium consensu physicorum, non est igitur mundus aeternus. Quod cum Aristoteles[3] vidisset, omnes causas posuit aeternas, maxime tamen, inquit, primas. Cur primas potius, quam medias, quam postremas? Cum omnes[4] sint aeternae ac eodem momento existere coeperint. Aut si una est prima, quomodo[5] consequentes aeternae sint ac simul cum prima, cum prioris ac posterioris ratio non ad tempus, sed ad ordinem spectat, ut quidem ipsi tradunt. Quae cum absurda sint, confitendum mundum aeternum non esse. Si non est aeternus, originem habuisse oportet et exitum quoque habiturus est. Id enim omnibus et divinis[6] et naturae legibus[7] decretum est, quaecunque exitum habitura sunt, ortum habuisse, et quae ortus sui principium habuere, tandem aliquando interitura. Nam si quod semper esse quit[8], naturam habet immutabilem[9], suapte haec[10] nunquam mutari poterit; si nunquam mutari potuit, ac ne gigni quidem potuisse[11] constat; sin genitum est, mutari quoque oportuit, ut a potentia abiret in actum. Ergo si quid suapte natura mutabile, sempiternum esse nequit. Itaque cum Plato nascendi principium mundo tribueret, obiturum intellexit, eundem Dei[12] tamen bonitate, non suapte natura, sempiternum fore putavit. Sunt igitur omnia, quae ortum habuerunt, occasura, nisi opificis nutu arbitrio, voluntate, potestate fulciantur. Ex quo planum fit, nulla ratione Galenum[13] scripsisse, non sibi necessarium videri principium illud: πᾶν τὸ γέννητον φθαρτόν[14]. [1.] Alibi: _est_. [2.] Alexander Aphrodisias l. 12 Metaph. [3.] Libr. 6 cp. 8 Phys. libr. 7 Metaph. et 12. [4.] Alibi: _res_. [5.] Alibi: _quonam modo_. [6.] 4 Esdr. 9. [7.] Plato in Timaeo, in Phaedone. Aristotoles, l. 1. de coelo et l. 2 et 6 Metaph. [8.] Alius: _queat_. [9.] Alii addunt: _si vim habet immutabilem_. [10.] Alius: _natura_. [11.] Alibi: _posse_. [12.] Deest in aliis codicibus. [13.] De tuenda valetudine libr. 4. [14.] Alii: φθειρῆται. SALOMO: Si decrevit opifex, hoc a se conditum aedificium[1] tandem aliquando collapsurum, nihil contra sua decreta stare potest[2]. At opifex aeternus mundum aliquando interiturum decrevit. At tametsi Philo noster Ebraeus Platonis sententiam secutus putat, coelorum accidentia, non essentiam mutatum iri ac flagitiosissimum vel de mundi obitu cogitare; amicus tamen Plato, amicus Philo, sed magis amica Dei vox, quae neminem dubitare patitur. Antiquissima quidem[3] sidera sunt, antiquissimi coeli, non tamen aliter ac indumentum veterascent atque interibunt. [1.] Alius: _opificium_. [2.] Scotus lib, 2 sentent. disp. 2. quaest. 1 et 2. [3.] Alius: _quaedam_. CORONAEUS: Epicuraei ac Stoici mundum inflammatum iri affirmabant, sic enim ille Lucretius Epicuraeus[1]: Una dies dabit exitio, multosque per annos Sustentata ruet moles et machina mundi. Quae illi nulla demonstratione subjecta scripserunt, cujus tamen maximum pondus est ac momentum, non modo[1] ad evertenda Peripateticorum decreta, quae nec legibus divinis ullum, nec auctoritati locum relinquunt[2], sed etiam ut ii, qui seipsos ac mundum universum tam praeclara origine niti ac servari intelligunt[3], Dei O. M.[4] ardentiore desiderio rapiantur atque[5] in illius laudes erumpant. [1.] Desunt haec duo verba in alio codice. [2.] Alius: _tamen_. [3.] Alii: _reliquere_. [4.] Philo in libro de profusis. [5.] Alibi: _ad Deum O. M._ [6.] Alius: _et_. CURTIUS: Mundi labem ac senium tota natura sentit, ac scriptores continuis querelis homines nec magnitudine nec robore[1] cum majoribus conferri posse tradunt, ut etiamnum ossium monumenta testantur atque aetates homuncionum ac pusionum prae illis gigantea magnitudine hominibus, qui tribus[2], qui septem, qui octo, qui novem cubitis veteris cubiti altitudinem superabant, quae testantur mundi senectam et interitum futurum. [1.] Alius: _Nec robore nec magnitudine_. [2.] Desunt haec duo verba in alio codice. TORALBA: Non minus necessaria est demonstratio interitus mundi ex ejus motu, quam ex ipsius creatoris voluntate. Cum enim coelum moveatur, corporeum esse oportet; quicquid autem corporeum est, idem quoque divisibile, patibile nec indissolubile esse, physici aeque ac theologi summa consensione[1] fatentur. Quod autem coelum sit corporeum, non modo perspicitur ex eo, quod mobile est, sed etiam quod suis finibus et terminis comprehensum, caetera suo complexu ambiat[2], partes habens extra partes, figuram etiam et quantitatem[3] finitam et commensurabilem. At quantitas[4] corporea motum[5] in se continet, item motus figurans[6] qualitatem, quae ipsa sunt accidentia. Materiam vero[7] sine forma usquam consistere negant[8]. Cum dico coelum, inquit ille[9], tum dico formam, cum[10] dico coelum hoc, dico formam hanc in hac materia. Quibus verbis coelum ex materia, forma et accidentibus coalescere confitetur, ut etiamnum ejus interpretes. [1.] Alius: _confessione_. [2.] Alius: _coërceat_. [3.] Alius: _qualitatem_. [4.] Alius: _qualitas_. [5.] Alii: _materiam_. [6.] Alius: _figuram_. [7.] Alius: _autem_. [8.] Alius: _nequit_. [9.] Alius: _Aristoteles_. [10.] Desunt sequentia haec Aristotelis (l. 4 de coelo) verba in alio codice. CORONAEUS: Primum igitur disputationis caput copiose et perspicue explicatum tenemus, scilicet rerum universitatem et[1] quae amplissimo orbis sinu coercentur[2], opificis aeterni arbitratu dissolvi ac propterea tot monstra, quae stupore homines afficiunt, tot praestigias et volatus[3] maleficorum, non a natura, sed praeter naturam aut contra naturam[4], angelorum ac daemonum vi ac potestate fieri. [1.] Desunt sex haec sequentia verba in uno codice. [2.] Alibi: _coërcentur_. [3.] Alibi: _conatus_. [4.] Haec tria verba desunt in alio codice. SENAMUS: Si daemones corporales[1] essent, minus ambigeretur. [1.] Alii: _aspectabiles_. TORALBA: Disputatio de animorum immortalium natura, i.e. de angelis ac daemonibus perdifficilis ac obscura semper visa est. Ac tametsi Aristoteles[1] ubique fere daemonia vocat ζῶα, non tamen explicat, corpora sint necne, quia Deum quoque animal appellat[2] aeque ac daemones. Quaerat, inquit, aliquis, quamobrem anima, quae[3] in aëre vagatur, melior sit ac magis immortalis, quam quae est in animantibus: ἥ ἐν τῷ ἄερι ψυχὴ ταῖς ἐν τοῖς ζῶοις βελτίων ἐστὶ καὶ ἀθανατωτέρα[4], quo loco vel daemones vel hominum mentes a cadaveribus segregatas in aëre vagari confitetur. Plato vero mentis humanae captum egredi daemonum disputationem agnoscit; majorum tamen sententiis acquiescendum: περὶ δὲ τῶν δαιμόνων εἰπεῖν καὶ γνῶναι τὴν γένεσιν, μεῖζον εἰ καθ᾽ ἡμᾶς, πιστέον δὲ τοῖς εἰρηκόσιν ἔμπροσθεν[5]. Frequens tamen est apud Platonem disputatio de daemonibus in Symposio, Protagora, Clitia, Politico, Epimenide, Phaedone, Sophista et in libro de legibus. In Theagene quoque apertius: Nos, inquit, sicut oves mira divinorum[6] pastorum custodia semper egemus; ac tam ineptum putat[7], homines hominum custodiae committere, quam ovium et caprarum curam ovibus et capris. Laudat etiam in Cratylo Hesiodi sententiam, quod viros bonos et sapientes vita functos daemones appellat, quos in Symposio medios inter Deos et homines collocavit, aërea natura constantes. Aperte vero in Phaedone angelos, quos[8] ubique θεοὺς vocat, curatores nostros esse asseverat: θεοὺς εἶναι ἡμῶν τοὺς ἐπιμελομένους. Quin etiam in Sophista angelum genialem, quem juniores[9] Academici δαίμονα πάρεδρον appellant, nos quocunque[10] proficiscamur, comitari et cogitationes nostras explorare scribit: τὸν ξένιον οὐκ ἥκιστα θεὸν συνοπαδὸν γιγνόμενον, ὕβρεις καὶ εὐνομίας τῶν ἀνθρώπων καθορᾶν. Et in Theagene: Adest, inquit, mihi divina quadam sorte daemonium quoddam, ab ineunte pueritia me secutum. Cujus argumenti occasione accepta omnes Academici disputationes[11] varias de natura daemonum instituerunt. Illud autem inter ipsos convenit: unicuique[12] daemonium ab ortu vitae ducem divino munere concessum. Huc[13] Menandri illud: Ἁπάντι δαίμων ἀνδρὶ τῷ γενομένῳ, Ἁπᾶσιν ἐστὶ μεταγωγὸς τοῦ βίου Nam Socratis adhuc puelli pater oraculum accepit, eum habere ducem sexcentis paedagogis meliorem, ut quidem Plutarchus scribit in libro Περὶ τοῦ δαιμονίου τοῦ Σωκράτους. Empedocles, qui vivus et spirans in jugo montis Aetnae a daemonibus sublatus dicitur, unicuique καλὸν καὶ κακὸν δαίμονα contigisse dicebat. [1.] Libr. 4 et 12 Metaphys. [2.] Libr. 4 et 12 Metaphys. [3.] Alii: _animalia, quae_. [4.] Graeca haec desunt in alio codice. [5.] Graeca haec desunt in alio codice. [6.] Alius: _divorum_. [7.] Alibi: _putari_. [8.] Deest alibi. [9.] Alius: _minores_. [10.] Alius: _quoque_. [11.] Alius: _disputatores_. [12.] Desunt haec sequentia duodecim verba in alio codice. [13.] Alibi: _Hic_. SALOMO: Rabbi Moses Aegyptius non quidem ab Empedocle, sed a majoribus institutus, etiam unicuique bonum ac malum angelum adesse confirmat. SENAMUS: Si tanta vis daemonum ac angelorum extitisset[1], quantam esse vultis, mihi mirum videtur, quamobrem Epicuraei daemonum hypostasin de natura sustulerint? [1.] Alibi: _existeret_. CURTIUS: Epicuraei non tantum ex albo philosophorum, sed etiam hominum eximendi nobis sunt, tum quia nihil aut parum[1] differunt a judicio ferarum, tum etiam quod solo sensu feruntur. [1.] Alius addit: _admodum_. CORONAEUS: Quando igitur constat, philosophorum ac theologorum vel potius mortalium omnium consensu daemones esse, ut ab eorum perspicuis actionibus planum est, disseratur illud, si placet, an daemones essentia et qualitate sensibili, an vero sola boni et mali discrepantia differant, quibus item actionibus ac negotiis implicentur. Quibus perspectis ac cognitis perspicuum erit, quid de ostentis, prodigiis, fascino, quid denique de sagarum stupendis actionibus ac λυκανθρωπίᾳ sentire debeamus. Et quoniam Fridericus studiose videtur daemonum vim ac naturam conquisivisse, haud dubito quin haec omnia nobis facili sermone sit explicaturus. FRIDERICUS: Si tot ac tam multi philosophi tantaeque eruditionis tot saeculis de natura daemonum nihil asseverare potuerunt aut voluerunt, quid de homine minime philosopho sperare potestis? Libros quidem de strigibus ac sortilegiis[1], quotquot nancisci potui, curiose legi, ut maleficarum actiones utcunque intelligerem, quae vobis enarrare pigebit, cum ex iisdem fontibus, quibus ego hausi, illa ipsa haurire cuique integrum sit. De natura vero ipsaque daemonum origine ac essentia quicquam affirmare[2] si velim, ineptus sim. [1.] Alibi _sortilegis_. [2.] Alius: _afferre_. TORALBA: Duae sunt omnino demonstrandi artes, una quidem a causis, altera vero ab effectibus; itaque si obscurae sint causae, ex ipsis tamen effectis eas venari licet, ut si daemonum naturam, τὸ διότι, capere nequeamus, certe ex eorum actionibus τὸ ὅτι ἐστὶν intelligamus. FRIDERICUS: Nudam historiam, ut vobis morem geram, enarrare non recuso, ne quid a me amplius exigatis. Tametsi enim Apulejus sortilegii ac veneficii accusatus et qui ὀνανθρωπίαν in seipso expertus fatetur, multo subtilius quam caeteri daemonum essentiam explicare potuerit, dubito tamen an voluerit necne, quod potuit. Sic autem definivit daemones: sunt genere animalia, ingenio rationabilia, animo passiva, corpore aërea, tempore aeterna. Quam descriptionem miror Augustinum[1] locis omnibus secutum fuisse atque in eo potissimum, quod eorum naturam scribit esse aeternam, cum tamen Porphyrius, Plutarchus, Plotinus mortales esse tradant, idque Apollinis oraculo, i.e. ipsius daemonis maximi testimonio confirmans: Hei mihi tripodes lugete, obiit Apollo, excessit, flamma[2] coelestis mihi vim affert! Quin enim Plutarchus Ciceronis sententiam secutus ob id oracula defecisse scribit, quod daemones, qui olim oracula reddebant, interierint[3]. Quodsi daemones hominum generi contubernales ac socii tam multa de[4] ipsis[5] mentiuntur, quid nobis sperandum est de angelorum coelestium sublimiore ac diviniore natura? Tametsi vero Philo Judaeus angelos appellat diviniores quasdam ac secretiores[6] naturas, Dei praepotentis imperio subjectas, quibus quasi legatis utitur; idem tamen in libro de mundo angelos ac daemones essentia scribit eosdem[7] esse, licet qualitate boni differant a malis[8]. [1.] Libr. 7 Gen., libr. 8 et 9 de civit. Dei, libr. 3 de trinit. [2.] Quinque haec sequentia verba desunt in alio codice. [3.] Alibi: _interierunt_. [4.] Alius addit: _se_. [5.] Alibi: _ipsi_. [6.] Alius: _sacratiores_. [7.] Alibi: _ejusdem_. [8.] Alius addit: ἄγγελοι δέ εἰσι ψυχαὶ κατ᾽ ἀέρα πετομέναι. SENAMUS: Libenter audirem; neque enim dissimulare possum, quando primum nati daemones sint[1], quibus nutricibus educati, quamque diuturna sit uniuscujusque vita? [1.] Alius: _fuerint_. FRIDERICUS: Non esse daemones aeternos, Toralba belle demonstravit, cum uni[1] Deo rerum omnium parenti docuerit convenire, sed quam diuturna sit eorum vita, mortalium nemini compertum opinor, tametsi Plutarchus, Proclus, Porphyrius mille annos definiant ad summum, ex ipsius Herodoti[2] sententia, qui nymphas decem Phoenicum secula explere scribit, Hieronymus vero Cardanus de Facio[3] patre suo[4] scribit, δαίμονα πάρεδρον habuisse annos amplius triginta ab eoque didicisse, daemonum vitam trecentis aut ad summum quadringentis annis terminari, quod perinde est ac si dicerent, hominum vitam annis centum definiri aut ad summum 969, quia Methusalem, qui omnium diutissime vixisse fertur, non diutius vitam protraxit[5]. [1.] Deest in aliis codicibus. [2.] Alii legunt: _Hesiodi_. [3.] Alii: _Tajo_ vel _Pacro_. [4.] Deest in aliis. [5.] Cf. 1 Mosis 5, 21 sqq. [N.] SENAMUS: Mira varietas est Apuleji, Porphyrii et Cardani, cum alius daemonum vitam trecentis finiat annis, alius mille, alius aeternos esse putet. CURTIUS: Certe immortales non esse constat ex ipsius Toralbae perspicua demonstratione, quod etiamnum Eusebii Caesariensis episcopi sententia confirmatur, quam ex Plutarcho transtulit in librum προπαρασκευῆς εὐαγγελικῆς[1], cum ad Echinades insulas navigium, Tiberio imperatore, translatum esset, exauditam fuisse vocem Thamus[2]! Ad quam cum Thamus nauclerus respondisset, rursus exauditam vocem haec verba resonantem: Cum ad Paludes delatus fueris, denuncia clara voce, Panem mortuum esse! Nauclerum metu naufragii perterritum, nisi Diis imperantibus paruisset, cum ad Paludes appulisset, clara voce denunciasse, Panem[3] mortuum esse. Quo dicto repente voces ejulantium ac suspirantium hominum, qui tamen nulli erant, exauditas fuisse. [1.] Libr. V. cap. 17. [2.] Addit alius iteratum: _Thamus!_ [3.] Alii: _Pana_. SALOMO: Nihil mirum, si Panem mortuum denunciarent, cum Leviathanem[1], daemonum principem, sacrae litterae moriturum testificarentur[2]. [1.] Alii: _Leviathan_. [2.] Ezechielis cp. 29, 3 sqq. Jobi cp. 40, 20. Jesaiae cp. 27, 1. SENAMUS: Audieram antea daemones et terras et maria tranare, et quasi celerrimis equis homines ipsos transvehere momento. Quae si vera sunt, cur daemones Echinadum insularum ab hominibus principis sui occasum didicerunt, cum daemones dicantur non παρὰ τοῦ δειμαίνειν, ut putat Eusebius, sed quasi δαήμονες, eodem sensu Ebraei יְדֵעֹנִים a verbo יָדַע, quod _scire_ significat. FRIDERICUS: Ego daemones ea scire opinor, quae persuaderi[1] possunt, sed verius est, eis[2] ab immortali Deo regiones ac loca circumscripta esse, quae praetergredi nequeant. Argumento sit, quod Caesarius scribit, presbyteri cujusdam Coloniensis filiam a daemone obsessam patris[3] jussu ultra Rhenum transvectam fuisse ac eodem momento a daemone desertam, patrem vero tot ac tantis ictibus verberatum et contrucidatum, ut paulo post mortuus sit. Ex quo intelligitur, daemonis illius potestatem ultra[4] flumen terminatam fuisse. Consimile quiddam scribit Hermias: cum quidam parricida matrem interfecisset et a daemonibus acerbe torqueretur, consultus Apollo respondit, aliam regionem ei quaerendam esse, atque ita illum in insulam e gurgite fluminis emersam transvectum cruciari desiisse. [1.] Alibi: _quo pervadere_. [2.] Alii: _illis_. [3.] Alibi: _patrio_. [4.] Alius: _citra_. SALOMO: Certe Friderici sententiam confirmare videtur id, quod in sacris litteris[1] legimus, angelum Dei alligavisse in Aegypto superiori daemonem Asmodeum[2], qui septem Sarae[3] maritos antea necarat. Nam in eo quoque summa Dei bonitas conspicua fit, quod non modo serpentes et feras saeviores, verum etiam nequiores daemones in desertissima loca deportari jussit, quo minus hominum coetibus ac societatibus noceant, nec nisi ad justissimam ultionem impiorum[4] solvi. Et quidem lege divina solenni expiationum die pontifex hircos duos sortiri jubetur, alterum quidem aeterno Deo sacrificandum, alterum vero Zazali[5] dedendum, quem LXXII interpretes appellant ἀποπομπαῖον, quem in verticem montis deduci mos erat ac de monte praecipitem dare. Locum vero rubrum[6], quo quidem vinctus erat, candidum fieri dicebant, si Deus placatus esset[7], quod a caprario buccina solebat significari laeto clangore, ac proximas quasque regiones consimili clangore gratulationem publicam significare, nec tamen caper dictus Azazel[8] usquam terrarum reperiebatur. Quo pertinere ajunt illud ex Jesaia[9]: _Si scelera vestra coccino rubicundiora fuerint, nive candidiora fient._ Quibus sane congruit, quod R. Moses ex litteribus ritualibus Chaldaeorum et Sabaeorum tradit,[10] veteres Idolatras in loco deserto daemones conquisivisse atque iis sacrificare solitos, devotionibus in scrobes procuratis, effuso cruore, tum epulari et convirari[11] consuevisse, quod sanctissima divina lege prohibetur ac propterea hostiarum sanguis ad plagam altaris aquilonarem[12] effundi jubetur. Non quidem desunt ubique daemones, qui omnia[13] omnium dicta, gesta, facta diligentissime explorant, pars tamen maxima circa sepulcra aut patibula, aut in antris aut in montibus aut per silvas aut circa littora oberrant, quos Graeci Satyros, Sylvanos, Tritones, Manes, Nymphas, Dryadas, Hamadryadas, Oreadas appellant. [1.] Alibi: _libris_. [2.] Tobiae VIII, 3. [3.] Alii: _Annae_ vel _Susannae_. [4.] Alius: _carceribus_. [5.] Alibi: _Azazeli_. [6.] Alibi: _coccinum_. [7.] Cf. de hoc Azazelo 3 Mosis 16, 8. 10. 26. [N.] [8.] Duo codices legunt: _dicatus Zazeli_. [9.] Jesaiae 1, 18. [10.] Alius: _tradidit_. [11.] Duo Codices habent: _copulari_. [12.] Alius: _aquilonaris_. [13.] Deest in alio codice. OCTAVIUS: Num igitur daemones illi sepulcrales et cadaverum Aegyptiorum custodes vinculis soluti, fines sibi destinatos praetergressi maria trajiciunt ac procellas excitant, ut erepta cadavera sibi restituantur[1]? [1.] Responsum huic quaestioni in omnibus Codicibus deesse, adnotat Senckenbergius. SENAMUS: Si verum est, daemonem[1] illum Agrippinensem, qui deserta puella parentem necavit, latissimam Rheni fossam trajicere non potuisse, nec vada rapidissimi fluminis tranare, praesens remedium haberemus adversus daemones, qui tantam foeminarum multitudinem obsident, ut uno die plures octoginta Romae videremus acerbissime cruciatas, quae nullis exorcistarum execrationibus liberari potuerunt. [1.] Alius false: _daemonium_. FRIDERICUS: Nunquam[1] vis ac natura daemonum magis conspicua fuit, quam in obsessis, quos Graeci ἐνδαιμονιῶντας καὶ ἐνθέους καὶ ἐνθουσιαστικοὺς καὶ ἐγγαστριμύθους καὶ ἐγγαστριμάντεις καὶ στερνομάντεις καὶ Εὐρυκλέας[2] appellant, quorum maximam copiam olim ubique fuisse legimus. Vidimus ipsi in monasterio Kentorpio Germaniae inferioris virgines devotas[3] a daemonibus sursum deorsum jactari ac interdum altius a terra sublevatas, casu levissimo relabi, sine sensu doloris, tum assiduo risu cachinnos movere, seque ipsas mutuis ictibus contundere bacchantium in modum ac foetidissimo halitu aërem ambientem conspurcare. Id enim daemonum fere proprium est, ut teterrimo foetore proxima quaeque loca quasi sulphuris ac putrium cadaverum odore imbuant. Contra vero angeli ambrosium spirant vertice odorem. Illud etiam deprehensum, si quis coram daemoniacis illis vestalibus sacris[4] preces funderet aut divinis laudibus exerceretur, doloribus acerbissimis obsessas cruciari, si ipsae horarias preces latinis verbis enunciarent aut fabellam narrantibus audientiam facerent, cruciatu levari. Cum a magistratu rogarentur, ecquis illas daemonibus mancipasset, Elsam Kamam. Coenobii ancillam, incusabant, quod illa non erubuit confiteri, ac sortilegii damnata rogis ardentibus exusta est. [1.] Alibi: _Nusquam_. [2.] Εὐρυκλῆς erat nomen celeberrimi cujusdam ventriloqui saepiusque pro ventriloquo in universum usurpatum. [N.] [3.] Alius: _totas_. [4.] Alius: _sacras_. SENAMUS: Memini Romae Benedictinum exorcistam obsessas a daemonibus rogantem, quem id fecisse suspicarentur, daemones respondisse, Judaeorum id ope factum, quod indignarentur Judaei, foeminas a sua religione ad christianam defecisse. SALOMO: Quod a Gentili avorum religione ad peregrinam defecissent, forsitan daemonibus sui obsidendi occasionem praebuerunt, sed Judaeorum id ope[1] factum, nemini credibile videatur. Daemones potius falsis accusationibus et criminibus[2] Judaeos, quibus infestissimi semper fuerunt, circumveniri cupiebant. [1.] Alius: _opera_. [2.] Alii: _criminationibus vel incriminationibus_. FRIDERICUS: Nobilior extat historia Antonii Segneti[1] Belgae, equitis aurati ac senatoris, cujus filius cum saga contubernium traxerat[2]. Sed cum jussu patris uxorem nobilem sibi despondisset, saga non aliter quam Medea zelotypiae furore saucia, quod Jason Creontis regis Corinthiorum filiam duxisset, daemonis ope rivalem ita conturbavit, ut saepius in sublime veheretur, deinde huc illuc agitata dejiceretur. Cum vero parturiret, saga cubiculum parturientis ingressa illam in tantum soporem ac stuporem egit, ut sine sensu parienti foetum[3] eriperet. [1.] Alius: _Sequeti vel Suqueti_. [2.] Alius: _contraxerat_. [3.] Alibi: _infantem_. SALOMO: Quid si pater filium ab utero voverat daemonibus, id enim sortilegis fere consuetum est, ac propterea divina lex execratione gravissima detestatur eos, qui liberos voverint deo Molocho. FRIDERICUS: Non minus memorabile est, quod in monasterio montis Hessorum virgines sacrae a daemonibus tanta vi obsessae fuerunt, ut cum canibus atris copulari viderentur, deinde sursum deorsum jactari ac teterrimos foetores exspirare. SALOMO: Quid si Deus ultionem istam daemonibus permisit, quod forsan[1] canibus, ut interdum contigit, copularentur. Nihil enim detestabilius[2], quam votam Numini virginem immundissimae bestiae prostituere, ac propterea divina lex[3] eodem capite vetuit offerri Deo pretium canis ac mercedem meretricis, tum sequens caput[4] supplicium extremum irrogat eis qui pecudibus copulantur. [1.] Alius: _forsitan_. [2.] Desunt haec quinque sequentia verba in uno codice. [3.] Deuteron. 23, 18. 27, 21. coll. Levit. 18, 23. 20, 13 sq. [4.] Alius: _sequenti capite_. CURTIUS: Immane scelus istud a monialibus mutum scelus appellatur. Neque id novum, si Aeliano[1] credimus, qui civem Romanum scribit accusationem instituisse adversus canem[2] adulterum uxoris. Et in Aremorica Celtarum bos puellam peperit, quae nihil bubulum habuit praeter alterum pedem, unde graves controversiae extiterunt. [1.] De varia hist. [2.] Deest in alio codice. FRIDERICUS: Non tam mirum est, hominem pecori quam daemoni copulari. At non ita pridem in monasterio Coloniensi Gertrudis puella daemonem habuit concubinum, et in ejus scrinio litterae amatoriae illius et ejus ad daemonem[1] repertae[2] fuerunt, nec multo post omnes[3] moniales a daemonibus obsessae. [1.] Alibi: _ad eum daemonem_. [2.] Alibi: _compertae_. [3.] Alibi: _sociae_. TORALBA: Earum rerum historias mirari facilius est, quam qua ratione fieri possint exquirere. Nam memini, cum essem in Hispania, Magdalenam Cruciam,[1] monasterii Cordubensis principem, a Paulo III. Pontifice Maximo veniam impetrasse, quod annos amplius triginta cum atro daemone Ephialte concubuisset, tametsi tantam vitae ac religionis integritatem prae se ferret, ut quasi ab angelo, dum sacra fierent, sublimis veheretur a terra, quod Porphyrius etiam Jamblicho sacra facienti contigisse tradit; quin etiam in hostia exadorea post consecrationem ab altaribus,[2] fisso pariete,[3] in buccam monialis evolare videatur. Ab ea non aliter, quam ab oraculo patres ac pontifices[4] responsum[5] quaerebant. Notissima est ubique pervulgata historia, nec dissimile est, quod Franciscus Picus scribit, se vidisse Benedictum Bernam sacerdotem flammis ambustum,[6] quod annos amplius quadraginta cum Hyphialte (ut illa cum Ephialte) concubuisset. [1.] Alius: _Cruceam_. [2.] Alius: _alterius_. [3.] Alibi: _fuco pari_. [4.] Alius: _principes_; alibi: _princeps et pontifex_. [5.] Alius: _responsa_. [6.] Alibi: _combustum_. SENAMUS: Etiamnum[1] daemones utriusque sexus incubos et succubos Italia parit? vereor, ne[2] medicis plane haec deliria videantur. [1.] Alibi: _Etiamne_. [2.] Alius: _ut_. FRIDERICUS: At Fernelius, clarissimus Henrici II. Francorum archiater, nobilissimum adolescentem a daemone obsessum scribit, qui tametsi litteras nunquam didicisset, Graece tamen loqueretur. Et Philippus Melanchthon tradit, mulierculam quandam, cum a daemone cruciaretur, graece loqui solitam ac bellum sacrum, quo Germania pene tota deflagravit, hoc carmine denunciasse: ἔσται ἀνάγκη ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ὁρμὴ ἐν τῷ λαῷ τούτῳ. Qua de re cum inter theologas ac medicos varie disputaretur, sciolus quidam medicus, ne nihil ignorasse videretur, a melancholia peregrinam linguam excitari posse contendebat, sed non sine risu ac sibilo palam explosus est. OCTAVIUS: Illud facile refelli poterat, cum ἐγγαστρίμυθοι καὶ στερνομάντεις bucca conclusa aut etiam exserta lingua, mox etiam e vulva diserte loquerentur. CORONAEUS: Sed mirum est, obsessos a daemonibus lustralis aquae conspersionem abhorrere, ut quidem Cyprianus scribit et experientia saepissime expertum est. At Philippus Melanchthon[1] aliquando se daemoni fucum fecisse jactavit, cum obsessum a daemone aqua pura aspersisset, aeque enim[2] hanc atque illam refugiebat. [1.] 2 ep. ad Mycon. [2.] Alibi: _idem_; alibi: _eum ... refugisse_. SALOMO: Ego daemones lustralem aquam duplici de causa detestari opinor, primo quod sua puritate labes abstergit, daemones vero impuritate delectantur ac propterea frequentes lotiones lex divina jubet, quas sortilegi execrantur. Deinde aqua lustralis sale conspergitur, quo res omnes a putredine servantur, officium vere daemonum est perdere ac corrumpere. Itaque divina lex[1] omnibus sacrificiis salem inspergi jubet, cujus vim cum intelligeret Plato, salem Diis gratum esse scribit. [1.] Levitici 2, 13. Cf. Marci 9, 48. CORONAEUS: Ita disserendi ratione quodammodo quae qualisque sit daemonum vis ac natura perspicitur. Nam Paulus Grilandus jurisconsultus, quaestionum impietatis judex, scribit, quendam neophytum ab uxore ad sortilegorum convivia daemonis ope procul a domo subvectum sub nucem Beneventanam,[1] et cum ferculis appositis ad epulandum saepissime salem peteret, tandem aliquid salis simile allatum esse eumque in haec verba erupisse: Lodato sia Dio, pure evenuto questo sale! Qua voce daemones ac sagarum concionem epulasque fictas disparuisse et cum solus neophytus restitisset,[2] domum, a qua milliaribus circiter quinquaginta distabat, nudum rediisse. [1.] Alius: _sub arborem nucis Beneventanae_; alius: _sub urbem_ etc. [2.] Alius: _extitisset_. FRIDERICUS: Usitatissimum omnibus rusticis est, salem infantium ori admovere, quasi praesens amuletum adversus maleficia sortilegorum. OCTAVIUS: An quia veteres uno consensu tradunt, maris naturam omnes impuritates expiare; scribit enim Hippocrates,[1] suae aetatis exorcistas maleficia expurgare[2] solitos, demersis in mare his omnibus, a quibus maleficia impendere dicebantur. [1.] In libro de morbo sacro. [2.] Alius: _purgare_. CURTIUS: Ego quidem illos exorcistas, qui Ulpiano[1] impostores vocantur, ob id suspectos impietatis habeo, quod cum daemonibus colloquium[2] serunt et ridicula seriis miscentes sacris devotionibus abutuntur, saepius tamen temere lascivientes a daemonibus corripiuntur aut acerbe cruciantur, ut septem illos exorcistas legimus in Actis,[3] cum daemonium[4] in obsesso interpellarent his verbis: Adjuro vos per Jesum, quem Paulus praedicat, et respondit daemon: Jesum novi et Paulum scio, vos autem qui estis? Et irruens daemonium omnes ad furorem adegit. [1.] Libro 1. de variis cognitionibus et l. 21. de decurionibus. [2.] Alii: _colloquia_. [3.] Actorum 19, 13. [4.] Alius: _daemonem_. OCTAVIUS: Memini, me apud Gregorium Pontificem Maximum legisse, presbyterum quendam a daemone correptum fuisse, cum sacram stolam puellae obsessae superposuisset. Et certe Origines in Matthaeum, daemones in obsessis interrogari summopere vetat. TORALBA: Primus Hippocrates exorcistas ut impurissimos homines, qui prius sanctissimi putabantur ac divinissimi, scriptis dilaceravit, cumque rebus inanissimis ad expiationes uti videret, Deus, inquit, solus est nostra[1] salus et liberatio. Ac tametsi tantus vir fuit, ut parem sua aetate habuerit[2] neminem, nondum tamen ulla[3] aetas perceperat, quantum inter morbum sacrum sive comitialem et daemoniacum furorem interesset. Posteri subtilius symptomata pleraque similia[4], pleraque dissimilia animadverterunt, atque illud inprimis, quod qui morbo comitiali tenerentur[5], per buccam spumam egerunt, non item daemoniaci. Hi foetidissimos[6] halitus spirant, illi non item; hi[7] vaticinantur vera falsis admiscendo, illi obmutescunt; hi daemonum arbitratu carpuntur et liberantur, illi non item. Ac si quis sortilegus in aurem insusurraverit haec verba: exi daemon, quia Ephimolei praecipiunt[8]! derepente daemoniaci quasi sopore intermortui concidunt, deinde paulo post resurgunt[9] et[10] ea quae procul gesta fuere, quasi praesentes affuissent, narrare consueverunt. Postremo, qui comitiali morbo laborant, nunquam[11] linguis peregrinis utuntur, ut daemoniaci. [1.] Alibi: _postea_, vel: _natura_. [2.] Alibi: _paremque ... habuit_. [3.] Alius: _illa_. [4.] Desunt alibi haec duo verba. [5.] Alius: _compererentur_. [6.] Alibi: _foedissimos_. [7.] Proxima sedecim sequentia verba desiderantur in aliis codicibus. [8.] Alius emendandi gratia legit: Epileptici percipiunt. [9.] Alius: _exsurgunt_. [10.] Alius: _ut_; alius: _etsi_. [11.] Alibi: _numquid_. FRIDERICUS: Unum[1] est quod medicos angit, quod morbis sortilegio datis nulla ratione mederi possunt, nec sortilegi morbis qui sine maleficio contingere solent, ut[2] olim Philo Ebraeus et nostra aetate judices impietatis saepissime deprehenderunt. Utrum vero morbus maleficio an naturae imbecillitate contigerit, explorant sortilegi ferventis[3] plumbi infusione in vasculum aegrotanti superpositum, et quidem Galenus, ubi de Homerica medicatione scribit, imperitos homines morbis curari[4] verborum vi, eoque efficacius quo plus fidei adhibeatur. Vidimus enim, sortilegos non aliter curare posse ideoque[5] prius haec verba ingerunt: Crede et sanaberis! [1.] Alibi: _Tuum_. [2.] Alibi: _et_. [3.] Alius: _ardentis vel furentis_. [4.] Alius: _curare_. [5.] Alius: _Ideoque_. SENAMUS: Vereor, ut falsa pro veris habeamus, ut illi, quorum oculos sic fascinaverat ille, qui quadrigam foeno plenam una cum equis et quadrigario devorasse videbatur. FRIDERICUS: Non dubito fascinum oculis fieri posse, aures tamen fascinum negant[1], ut Graeca pro Latinis habeantur, nec tempestates ac procellas pro cadaverum Aegyptiorum rapina fictas, sed verissimas, hominumque ac navigiorum certos interitus excitari, perspicuum est. [1.] Alius: _fascinari nequeunt_. CORONAEUS: Etiamsi demus, quadrigam illam devorari non potuisse, contra naturam tamen est, oculos praestringere fascino aut vecordiam injicere maritis, ne vel uxoribus copulari vel liberos suscipere possint. SENAMUS: Ego substantiam omnem in corpus et spiritum dividi puto atque hujus generis angelos esse daemones, mentes cadaveribus ereptas. Quod si ita est, qui fit, ut incorporei daemones cadere aut caedi[1] certisque[2] locis ac sedibus ligari et constringi queant? nihil enim nisi corporeum constringi loco, nec nisi a corpore pati potest: sin daemones, angelos, mentes demus esse corporeas, etiam patibiles ac dissolubiles confiteri oportet ex illa Toralbae demonstratione, quae docuit, mundum vel ob id interiturum, quia corporeus sit. [1.] Alibi: _cadi_. [2.] Alius: _certisve_. TORALBA: Utrumque superius demonstratum esse confido, nihil sempiternum esse posse, quod non sit aeternum, nec rursus quicquam aeternum cogitari posse praeter primam omnium causam; quare ne angeli quidem suapte natura sempiterni futuri sunt, sed sola Dei bonitate sustinentur. CORONAEUS: Explicandum igitur est, an daemones corporei sint, propter varias doctissimorum hominum inter[1] se dissidentium opiniones. [1.] Tria haec sequentia verba desunt in alio codice. TORALBA: Prospiciendum nobis est, opinor, quae quamque rem res sequantur[1], ut[2] cuique consentaneum sit; plurimum enim refert intelligere, utrum daemones corporei sint, ut[3] plerique affirmant, angeli vero incorporei, ut[4] uno vere consensu theologi tradunt, an vero et hi et illi corpoream naturam ad omnes opportunitates induant et exuant, cum sint incorporei, ut velle videtur Homerus, qui daemones παντοίους[5] appellat. Nam si demus corporeos esse, multo magis mentes humanas, his cadaveribus ereptas, corporea natura constare concedendum erit. Sin putemus, angelos ac[6] coelites omnes corpore vacare, ut Aristoteles, qui angelos formas separatas et intelligentias, coelestium orbium motrices, appellat, haec disputatio non ad physicam, sed ad metaphysicam spectabit. [1.] Alius: _sequatur_. [2.] Alii: _quod_ vel _quid_. [3.] Alibi: _et_. [4.] Alibi: _et_. [5.] Alibi: παντόπους. [6.] Sequentia haec novem verba desiderantur in aliis codicibus. CURTIUS: Non video quicquam ab Aristotele de mentibus separatis constanter definiri, sed Apulejus[1], Porphyrius[2], Jamblichus[3], Psellus[4], Plotinus[5], Philoponus[6], Ammonius[7], Alexander[8], Augustinus daemones corporeos esse, summa consensione[9] affirmant. Id autem velle videtur Hesiodus hoc versu: _Aëraque induti tota tellure vagantur._ Orpheus sortilegorum pontifex daemones partim coelestes, partim terrestres, partim aëreos, partim aqueos, partim subterraneos, partim vagos et circuitores facit. Ex quo innuit, mentes tum coelestes, tum elementares corporeas esse, cum locus nisi corporibus convenire non possit. Daemon, inquit Plotinus, καθ᾽ ὅσον δαίμων μετὰ τινος σώματος εἶναι δεῖ. Ac tametsi Augustinus angelos incorporeos esse scripserit, saepius tamen corpore constare oportet, ut affirmet: Constat, inquit, quod omnis spiritus sit corpus et spiritualis materiae. Item Damascenus: Omnia, inquit, quae creata, si cura Deo comparentur, crassum et materiale quoddam habent, solus autem incorporeus et sine materia est Deus. Basilius[10] vero, qui angelos animalia vocat rationalia[11], mentem loco[12] vacare[13] scribit, i.e. omnino incorpoream esse; caeteri tamen theologi non modo angelos, sed etiam daemones et mentes hominum incorporeas esse tradunt. [Transcriber’s Note: See Errata section at end of file.] [1.] In asino aureo. [2.] In libro de abstinentia. [2.] In libro de mysteriis. [3.] In libro de anima. [4.] In libro de anima et daemonibus. [5.] Contra Alexandrum Aphrodisiam. [6.] Contra Alexandrum Aphrod. [7.] In libro de anima. [8.] In libro de anima. [9.] Alibi: _contentione_. [10.] In Homil. de Paradiso. [11.] Alibi: _rationalem_. [12.] Alibi: _vero_. [13.] Alibi: _carere_. OCTAVIUS: Magnorum virorum auctoritas plurimum ponderis habet, ut fidem faciat omni opinione stabiliorem, sed ut pauci hoc vel illud[1] assentiuntur, quia sic collibitum est, ita plerique argumentis ad assentiendum necessariis, quasi quaestione adhibita, cogi volunt[2], ut omnem adepta scientia exuant[3] opinionem, quae simul stare non magis possunt quam fides et scientia. [1.] Alibi: _huic_ vel _illi_. [2.] Alibi: _nolunt_. [3.] Alius: _eruant_. TORALBA: Si demonstratum erit, nullam praeter Deum essentiam incorpoream esse, illud etiam perspicuum erit, Dei solius essentiam esse infinitam, quod Joh. Scotus[1] demonstrari posse negavit. Et certe acutissimus theologus demonstrationem de infinita Dei essentia sibi deesse confitetur. Illud tamen hac demonstratione de incorporea Dei natura consequimur, atque hoc amplius Thomistarum atque Averroistarum opinio valde perniciosa, quam[2] Albumazar[3] Maurus nimis pertinaciter tuetur, de una omnium hominum mente funditus subvertetur. Posuerunt enim, omnes mentes impiorum aeque ac piorum in unam et eandem animam coire, quo nihil absurdius ac sceleratius dici potest. Postremo ex hac demonstratione, omnem scilicet substantiam, praeter Deum, corpoream esse, perspicua sunt[4] supplicia improborum, quae ab Epicureis[5] negantur, ob id tantum, quod nullam admittant actionem in corpora, nisi a corporibus ipsis, nec patibiles esse a corporibus incorporeas naturas arbitrantur. [1.] Liber sententiarum IV, disp. 4. [2.] Alibi: _opiniones ... perniciosae, quas_. [3.] Alius false: _Albumezor_. [4.] Alibi: _sint_. [5.] Alibi: _Epicuro_. CORONAEUS: Cedo igitur, Toralba, nisi molestum est, hanc quae tot utilitates complectitur demonstrationem. TORALBA: Hoc igitur primum, si placet, statuamus: omnis substantia, quae maximi orbis ambitu[1] coercetur, est finita. Mentes humanae, angeli, daemones orbe coelesti continentur, igitur sunt[2] finiti, quia nihil infiniti orbe finito concludi potest. [1.] Alius: _circuitu_ vel _sinu_. Alibi: _maximo orbe coeli_. [2.] Alii: _sint_. CORONAEUS: Istud quidem sua luce perspicuum est. TORALBA: Quidquid finitum usquam existit, terminos habet, quibus finitur, locum in quo[1] concluditur, et[2] nihil incorporeum terminis aut locis illis[3] continetur, igitur angeli non[4] sunt incorporei, cum suis sedibus ac terminis finiantur. Si non sunt incorporei, sequitur corpoream habere naturam, cum omnis substantia sit vel corporea vel incorporea; non hoc, igitur illud. Item illud[5]: omnis substantia, praeter Deum, habet finitam potestatem; omnis potestas finita terminatam habet substantiam[6]; ex quo sequitur, daemones, angelos, mentes quae desertis cadaveribus emigrarunt, terminatis sedibus coërceri, nec ubique, nec pluribus locis simul, eodem existere momento, ut[7] nimirum[8] illi ipsi, qui angelos vel[9] mentes corpore vacare putant, confitentur. Nam si eadem substantia finita duobus locis simul et semel existeret, etiam moveri et quiescere simul posset, contra perspicua philosophorum[10] decreta[11]. [1.] Alius: _locum etiam, quo_. [2.] Alibi: _at_. [3.] Alius: _ullis_. [4.] Deest in uno codice. [5.] Deest in alio codice. [6.] False alius: _distantiam_. [7.] Alibi: _et_. [8.] Alius: _etiamnum_. [9.] Alius: _et_. [10.] Alius: _physicorum_. [11.] Scotus liber sententiarum I, disp. 2, qu. 4. Damascenus lib. 2. SENAMUS: Ut haec vera sint, nondum tamen video, quibus terminis ac finibus daemones concludantur. TORALBA: Nullius substantiae fines aut termini cogitari possunt[1] extra superficiem, superficies autem solius corporis[2] propria; igitur omnis substantia finita ac terminata corporea sit oportet, alioquin esset infinita, quia tertium nihil est. Absurdum autem est, mentes humanas, daemones, angelos, qui mundi finibus ac terminis coërcentur, infinitos esse, alioquin finitis infinita concluderentur. [1.] Alibi: _posse_. [2.] Alibi: _solis corporeis_. SENAMUS: Quid obstat quominus angeli, daemones, mentes humanae certa quadam et determinata sede, non tamen superficie conclusa coërceantur? TORALBA: Ita quidem est eorum opinio, qui angelos, daemones, mentes separatas in loco esse confitentur, non tamen circumscriptive, ut eorum verbis utamur, sed definitive. Quae distinctio[1] cum plerisque inanis videatur, nec definitive nec circumscriptive in loco esse voluerunt, sed[2] effective tantum. Quae sententia quidem minus habet erroris, quam illa, quia non implicat[3] ajentia simul et negantia, ut illa; sed hoc[4] habet incommodi, quod angelos ac daemones loco dimoveri negat. Qua ratione nec bonis ad superos, nec malis[5] ad inferos aditus pateret, quoniam ubique esse congruit tantum substantiis incorporeis. [1.] Alius: _definitio_. [2.] Deest in aliis codicibus. [3.] Alius: _ampliat_. [4.] Alibi: _id tamen_. [5.] Alibi: _impiis_. SENAMUS: Vereor ut argumentum a[1] te propositum consimile sit huic Aristotelis argumento: Si forma, inquit, non finitur ad materiam, extra materiam est infinita; quod[2] non magis sequitur, quam si dicat quis: si corpus non finitur corpore, est infinitum, nam ista ratione supremus orbis, qui nullo finitur corpore, esset infinitus. [1.] Alius: _abs_. [2.] Alibi: _quia_. TORALBA: Clarius id explicabo: omnem substantiam, quae amplissimi orbis sinu coërcetur, finitam esse posuimus, id quod omnes confitentur; fines autem[1] substantiae finitae nullos esse praeter superficiem, quae solius corporis propria est, quod geometricis principiis perspicuum est[2]. Item mentes omnes definitum habere ac determinatum locum, i.e. neque in quantumlibet maximo[3], neque in quantumlibet minimo, sed exaequato[4] suae essentiae finiri loco. Ex his ergo efficitur, mentes separatas et angelos corporea quadam natura coagmentari. Quare si demus, corpus illud esse spirituale, ut Paulus ipse et Damascenus loquuntur, corpus tamen erit, quantumcunque subtile esse dicamus, nec cum alio corpore ejusdem naturae magis esse poterit[5], quam aër subtilissimus cum aquea terreave natura. [1.] Alius: _ac_. [2.] Alibi: _quod geometricis est principium perspicuum_. [3.] Desunt haec sequentia quatuor verba in alio codice. [4.] Alius: _determinato_. [5.] Deest in aliis codicibus. SENAMUS: Adeone discrepat a natura, quicquam incorporeum esse in loco, cum puncta incorporea ipsaque accidentia suis quaeque sedibus ac locis contineantur? TORALBA: Tu, Sename, agis de punctis et accidentibus, quae quod per se ipsa et sine corporibus nullam habent hypostasim, nunquam[1] per se, nec ullo loco existere possunt et ne moveri quidem nisi ad corporum agitationem. Hic autem[2] agitur de substantia, puta de angelo, de mente cadaveri superstite, quam finitam esse fatentur, incorpoream tamen statuunt, quod nullo ingenii humani captu fingi potest, nisi demus ajentia et negantia esse vera, quia substantiam illam, quam incorpoream fingunt, uno tantum loco statuunt, eoque definito, extra quem nihil sui reperiatur, nec ubique esse volunt, vel suam habere circumstantiam, vel ut eorum verbis utamur, suam ubietatem, ut si quaeramus[3], ubi est angelus? responderi possit: in coelo vel in terra, non tamen utroque in loco, sed illic tantum, ubi sit ejus actio vel perpessio, nec usquam alibi. Loco tamen circumscribi, locum mutare negant, cum vel a superis locis ad inferos praecipites deturbantur, vel ab inferis praecipites ad superos revolant. Ex quo sequitur, utrumque pronunciatum verum esse: angelus est in coelo, angelus non est in coelo, quae[4] cum tota natura pugnant. Quid autem est aliud, locum definire, quam loci terminos corpori[5] circumscribere? Quodsi loco definiri vel circumscribi sunt eadem, etiam in loco esse circumscriptive et definitive eadem erunt, quod Damascenus duobis locis[6] fatetur. Itaque Thomas[7] repudiatis superiorum definitionibus[8] angelum in loco esse scripsit non ratione[9], sed applicatione, quem Scotus refellens angeli praesentiam ante rationem[10] necessariam esse concludit et quidem in loco commensuratire; sic enim loquitur, quoniam nec ubique nec in loco quantumlibet maximo, nec minimo, sed suae substantiae exaequato, quo nec majorem queat occupare, nec minorem. Ex quibus etiam illud sequitur, descensum et ascensum separatis mentibus necessario tribuendum. Quicquid autem movetur a loco in locum, corporeum esse oportet, quia prius transit[11] spatium sc ipso minus, deinde spatium sibi aequale, antequam in spatium se[12] majus decurrat. At substantia incorporea inanisque, quia nihil incorporeum magnum aut parvum dari potest, itaque necesse est, quaecunque moventur, corpora esse confiteri. Item motus omnis fit in tempore, et quovis tempore minus recipiendum erit, quo minus mobile moveatur. Igitur omni mobili accipietur in infinitum aliquod[13] minus mobile, ex quo fit, ut nihil incorporeum aut divisibile moveri possit. Item motus successio, quae in motu intercipitur, sit resistentia mobilis ad[14] moventem, vel intervalli ad mobile vel motoris ad intervallum. At nulla resistentia esset in angelo, si esset incorporeus, non enim resisteret intervallo, nec intervallum illi, nec sibi ipsi ut motori. At nullo humanae mentis captu cogitari potest, ut ab extremis ad extrema sine decursu intervalli medii perveniatur. Quare si locus, si corpus, si spatium divisibile est, angelos quoque, mentes humanas, daemones corporeos ac divisibiles esse oportet, contra quam illi et scribunt et sentiunt. [1.] Alius: _nusquam_. [2.] Alius: _enim_. [3.] Alius: _quaeratur_. [4.] Alibi: _quia_. [5.] Alibi: _terminis corpora_. [6.] Lib. 2 cap. 13. 16. [7.] Parte I, qu. 8, art. 1. [8.] Alius: _distinctionibus_. [9.] Alii: _actione_. [10.] Alius: _actionem_. [11.] Alius: _transilit_. [12.] Alius: _sibi_. [13.] Alius: _aliquid_. [14.] Sequentia haec sedecim verba desunt in alio codice. SENAMUS: Cur igitur Peripatetici tam anxie a physicis metaphysica dividunt, cum physicorum argumentum omne circa[1] corpus naturale esse velint, metaphysicis vero tribuant substantias ab omni corporum oneratione[2] liberas, quo[3] verbo separatas mentes atque intelligentias contineri tradunt? [1.] Deest alias. [2.] Alii: _concretione_. [3.] Alibi: _quae_. TORALBA: Graviter certe peccatur ab iis, qui[1] metaphysica physicis conturbant, i.e. naturalia divinis, nisi ut ex aliis alia melius intelligantur. Nullum autem metaphysici argumentum praeter primam causam incorpoream esse potest. Nam cum Aristoteles Platonis[2] ideas locis omnibus evertere conaretur, quod hypostasim nullam in natura[3] haberent, intelligentias tamen seu mentes separatas in natura incorporeas statuit his verbis:[4] An, inquit, ad physicam pertinet, de omni anima disputare? an vero de ea tantum, quae materia vocatur?[5] Hoc postremum tam absurdum visum est Alexandro Aphrodisiensi, ut nullam omnino substantiam corporis expertam affirmaret. Recte ille quidem, si primam causam excepisset, quam ob id incorpoream esse oportet, quia sit infinita. [1.] Alibi: _quod_. [2.] Alius: _Platonicas_. [3.] Alius: _naturam_. [4.] Libro ultimo de nat. anim. [5.] Alius: _vacat_. OCTAVIUS: Argute quidem, Toralba; sed me scrupulus angit, quod cum angelus particula quaedam sit et quasi scintilla divinae mentis illius ac aeternae, qui fit ut corporea mens ex incorporea natura existere possit? TORALBA: Assumis tu quidem, Octavi, quod in quaestione positum est, an scilicet mens humana sit particula divinae mentis, ut quidem video placuisse nonnullis, qui Plotinum auctorem citare[1] non dubitant, quod hominis mentem ὁμοούσιον esse dixerit ipsi Deo. At[2] ne ὁμοούσιος quidem est, tantum abest ut sit ὁμοούσιος. Falsum item, quod Arrianus ad Epictetum scribit, quem[3] ad hominem ita loquentem inducit: Tu delibatio[4] Dei habes in te ipso partem illius: σὺ μὲν ἀπόσπασμα εἶ τοῦ θεοῦ, ἔχεις τε ἐν σεαυτῷ μέρος ἐκείνου. Longe aliter Trismegistus ad Asclepium: Mens, inquit, non est abscissa de substantia Dei, sed[5] explicata, ut lux solis. Nam[6] si angelus, si humana mens ab essentia Dei decerpta esset, i.e. si particula Dei esset, Deum corpus esse oporteret, quod absurdum esse omnes confitentur. Item totus homo Deus esset; totum enim esse necesse est, cui pars detrahi nequit. Item Dei natura divisibilis ac dissolubilis esset, si partes haberet; itaque litterae sacrae mentem hominis non Dei substantiam, sed spiraculum appellant i.e.[7] רוּחַ et imaginem, non partem illius, quae nulla in natura divina incorporea fingi potest. [1.] Alibi: _ciere_. [2.] Desiderantur haec decem sequentia verba in alio codice. [3.] Alibi: _cum_. [4.] Alius: _deliberatio_. [5.] Desiderantur haec viginti sex verba in alio codice. [6.] Alibi: _Non_. [7.] Alius: נִשְׁמַה SALOMO: Sapienter illi quidem, qui a Dei natura corpus omnino[1] sejunxere, id enim praecipuum caput est symboli nostri. [1.] Alibi: _omne_. SENAMUS: Quid igitur hoc sibi vult[1], Deum esse ubique? Etsi enim ubique est, est in loco, si in loco, etiam corporeum esse oportet. [1.] Alius: _haec sibi volunt_. FRIDERICUS: Deus ubique est et[1] nusquam est. [1.] Alibi: _ut_. SENAMUS: Igitur contradictoria simul vera sunt: si Deus est hic, Deus non est hic. CHRTIUS: Nos, inquit Augustinus, credimus ubique Deum esse praesentia, essentia, potentia, in omni loco sine circumscriptione, in omni tempore sine mutatione. OCTAVIUS: Rectius[1] et optime, opinor, Chrysostomus, qui, quomodo Deus ubique sit, capere se non posse confitetur. [1.] Alibi: _Modestius_. SALOMO: Recte ille quidem, etenim Deus de se ipso loquens: Eg