The Project Gutenberg EBook of Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa
manga Maysaquit, by Samuel Auguste David Tissot

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
with this eBook or online at www.gutenberg.org


Title: Ang Mahusay na Paraan nang Pag-Gamot sa manga Maysaquit

Author: Samuel Auguste David Tissot

Translator: Fr. Manuel Blanco

Release Date: January 8, 2006 [EBook #17479]

Language: Tagalog

Character set encoding: ISO-8859-1

*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK ANG MAHUSAY NA PARAAN NANG ***




Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
file was made using scans of public domain works from the
University of Michigan Digital Libraries.)





[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g.]

[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
ay hindi na ginagamit.]


AKLAT

NA

PAGAMUTAN

NI

DR. TISSOT

=ANG MAHUSAY NA PARAAN=

nang pag gamot

=SA MAN~GA MAYSAQUIT=

ayon sa aral

NI TISSOT.

TINAGALOG,

hinusaý at dinagdagan n~g M.R.P. Fr. =Manuel Blanco,= Exprovincial
sa órden ni San Agustín; at n~gayo,i, ipinalimbag na panibago nang
_M.R.P. Fr. Felipe Bravo_, casalucuyang Provincial, sa naturang órden.

2.ª EDICIÓN

=MANILA, 1916.=

LIBRERIA Y PAPELERIA

--:DE:--

=J. MARTINEZ=

Moraga 34-36, Calderón 108 y Real 153-155, Intra.

=Imp. de J. Martinez, 7 Estraude.--Binondo.=




=PRÓLOGO.=


Mi objeto en escribir en idioma tagalog este tratado, traducido casi
todo del _Aviso al pueblo_ del célebre Tissot, no ha sido otro que
aliviar á los indios enfermos, cuyo desamparo, que he presenciado no
pocas veces por razon de mi oficio, me ha conmovido hasta lo sumo.

Entregados en manos de unos Curanderos ignorantísimos, embusteros y
estafadores, se ven precisados á permanecer en una cama por muchos
meses, á abandonar todos sus quehaceres, y á gastar lo poco que tienen
y repartirlo con los que han hecho trato de curarlos, y todo esto á
veces en enfermedades que con suma facilidad puede curar cualquiera
que tenga, alguna tintura de la Medicina.

A mi llegada á cierto pueblo fuí testigo de una peste de calenturas
intermitentes que apenas dejaban casa libre; y sin embargo de que eran
muy fáciles de curar, no observé que los indios Curanderos las
tratasen de modo que se conociese que ellos entendian lo que era
aquello. Á una semejante conducta eran consiguientes los estragos que
me sorprendieron entonces. Cabalmente por aquel tiempo llegó á mis
manos la apreciable obra del _Aviso al Público_ del incomparable
Tissot; la que inmediatamente empecé á traducir al tagalog, ansioso de
comunicar á estos pobres indios un tesoro tan rico.

Por lo que hace el lenguaje, como nadie tenga obligación de escribir
en el mejor estilo posible, y siéndome esto por otra parte muy penoso,
lo he hecho del mismo modo que hablo ordinariamente con el indio, esto
es, en estilo llano. Yo estoy ciertísimo de que los indios me
entienden bien, y que perciben claramente lo que quiero decirles: pues
por espacio de muchos años en que me he ocupado en hablar con ellos
sobre mil materias y asuntos diferentes, he tenido sobrado tiempo para
hacer esa experiencia: por consiguiente no tengo recelo de que queden
sin entender este tratado aquellos indios para quienes se destina. Por
otra parte, algunos ejemplares de él trasladados de mano, y que corren
hoy dia entre ellos, me convencen de lo mismo. He visto con admiración
que ya saben distinguir unas calenturas de otras, y que ya las dan el
mismo nombre que va puesto en este libro: que las tratan del mismo
modo que en él se ordena, y que logran el efecto deseado: todo lo cual
me ha causado un placer indecible.

De todo esto infiero, que para el objeto que me he propuesto, y
escribiendo para indios, para nada es necesaria la elegancia del
estilo. En el idioma mismo castellano corren innumerables obras, de
las cuales muchas de ellas carecen enteramente de elegancia, y otras
aun de propiedad, y lo que es peor (y seria fácil demostrarlo con una
obra bien conocida y aplaudida hoy dia) están llenas de defectos no
pequeños, sino muy graves en el lenguaje. Sin embargo, ellas andan en
manos de todos, y son buscadas con ansia, y leidas con gusto y
provecho por razón del mérito que verdaderamente tienen. Las
composiciones escritas con elegancia en lengua tagala, se disputa si
las entiende el común de los indios. Yo creo firmemente que ellos no
han de ser de mejor condición que los españoles y demás europeos, los
cuales más fácilmente comprenden una oración ó un período escrito en
estilo llano, que en estilo difícil y adornado. Tengo muchas pruebas
que me inducen á creerlo así. Bajo de este supuesto, muchas cosas
podía haber escrito yo mismo con elegancia, y no lo he hecho de
intento, temeroso de que no me entiendan bien, y fundado en que más
vale que lo pague el estilo, que el que sufra el enfermo. De aquí es
que, por el conocimiento y largo estudio que he hecho de los alcances
del indio, he evitado todo lo posible el hacer períodos largos, y
oraciones muy compuestas: y asi yo no me he ceñido á la letra ni aun
al método de los Autores, de donde he trasladado las materias, sino
que he procurado hablar siempre muy poco y lo preciso, trasladando
únicamente la sustancia, y acomodándolo al mismo tiempo al genio y
modo familiar de hablar que veo usan entre sí estos naturales.

Si aun de este modo no se logra que los indios Curanderos aprendan á
tratar metódicamente las enfermedades seguramente menos se logrará con
los medios puestos en práctica hasta ahora, esto es, con los libros
escritos en lengua española, que andan en sus manos, y de los cuales
generalmente nada entienden, á lo menos los que viven en las
provincias distantes de Manila: y aunque los entiendan, poco ó ningún
fruto sacarán, como en efecto no lo sacan de su lectura. Dos son los
libros conocidos entre ellos, el _tratado del P. Clain,_ y el del _P.
Santa María_. Este último á excepción de la breve y curiosa exposicion
que hace de las virtudes de las plantas de Filipinas, en lo
perteneciente al modo de curar las enfermedades de nada sirve, y aun
en ciertos casos pueden ser muy perniciosas las curaciones empíricas
que propone. El tratado del P. Clain, aunque escrito con algun
cuidado, tiene defectos irreparables. En primer lugar, en infinitos
casos no ha hecho más que amontonar sin exámen varias especies de
plantas, como propias para la curación de algún mal, y suponiéndolas
de iguales virtudes, en fuerza de los informes seguramente tomados de
los mismos indios; siendo así que las virtudes de muchas de ellas son
enteramente opuestas á las de las otras, y algunas plantas son de uso
peligroso. En segundo lugar, las curas que propone en varias
enfermedades son meramente empíricas, y así como pueden sanar, pueden
también hacer mucho daño. En tercero y último lugar, dicho Autor trata
tan superficialmente, y con estilo y método tan confusos, la
importantísima y delicada materia de las calenturas, que, además de no
ser de mérito alguno cuanto allí enseña, es necesario saber bien el
español para entenderle; y estoy muy cierto de que muchos españoles no
comprenderán aquel artículo; no sabrán hacer la debida distinción
entre calenturas y calenturas. En otros artículos de menos importancia
está tolerable, y es digno de aprecio el apéndice de las plantas que
trae al fin, y del que me he servido en muchas ocasiones.

Con lo que llevo dicho no pretendo persuadirme á que todos los indios
indiferentemente han de entender este mi tratado. El mismo Tissot,
escribiendo para europeos de la clase del pueblo, se hace cargo de lo
mismo, y confiesa que serán muy pocos los que entenderán su obra.
Pero advierto y digo, que con tal que haya una sola persona que le
entienda en un pueblo, ella sola puede hacer bienes incalculables á
los enfermos. En Filipinas se debe esperar tambien mucho de los Padres
Curas, de los Maestros de escuela, de los españoles nacidos en el
país, y de otras personas que, por razón de su trato con europeos,
tienen más penetración y luces que los pobres indios de las
sementeras.

En cuanto á los equivalentes ó sucedáneos de los simples que trae
Tissot, en su obra, pondré en seguida una tabla en donde verá
claramente el lector, que nada he hecho de nuevo, que no se halle
fundado ó bien en el apéndice de los sucedáneos que se halla al fin de
la dicha obra de Tissot, ó bien en los libros impresos en el país, y
que andan en manos de todos, ó ya tambien en la autoridad de algunos
Botánicos célebres, como Linneo, etc. Hecha esta diligencia, ninguno
tendrá que decir nada de mis sucedáneos. Veo á muchos, aun españoles,
muy tímidos en el uso de las medicinas ó simples, que no son del uso
de los europeos; y apenas quieren persuadirse á que en estas islas se
halla, como en los paises más privilegiados, una multitud inmensa de
vetables de virtudes maravillosas. Yo no he formado nunca un concepto
tan mezquino de las riquezas y providencia paternal de nuestro Dios;
antes creo que en todos los paises ha criado cuanto puede necesitar el
hombre en salud y en enfermedad. Jamás he pensado que un pobre indio,
para curarse unas tercianas, tenga precisión de hacer un viage al Perú
para comprar dos reales de Quina ni que para vomitar, tenga que ir
hasta el Brasil para comprar la Hipecacuana. Antes por lo contrario, á
mi me basta saber que una planta no nace naturalmente en el país, para
persuadirme desde luego á que para nada es allí necesaria. El Abate
Herbás y Panduro en su _Historia del hombre_ (creo que en el tomo 7.º)
sostiene y amplifica este mismo pensamiento con la erudición y fuerza
que acostumbra. El autor de la Flora medical de las Antillas, en la
primera página del prólogo de su sabia obra, cita la autoridad de las
memorias de Trevoux, en donde se afirma resueltamente lo mismo que yo
dije arriba, y se añade: que basta el observar las plantas que nacen
en un país, para inferir desde luego las enfermedades que en él son
mas comunes. Pero yo no debo detenerme más en esto, pues cualquiera
que haya meditado algo detenidamente sobre el orden admirable que el
Criador del universo ha establecido en todas las cosas, aún las más
mínimas, fácilmente convendrá en ella. Estoy muy cierto, pues, de que
en las islas tenemos mucho más de lo que podemos desear para el caso,
y que el indio se curará con los simples del país con tanta seguridad
como los españoles que tanto confian en las medicinas de Europa.
Finalmente los equivalentes de primera necesidad, en varias
enfermedades que no admiten treguas, en casos en que no es fácil el
recurso á Manila, como la _Dita_ y el _Iguio_, han sido experimentados
centenares de veces en toda clase de personas de todos sexos y edades,
con un efecto felicísimo y sin sombra de peligro: compruébelo el que
quiera, y cuando quede sorprendido de los buenos efectos, entonces
conocerá, que nada he ponderado. Estando, pues, los resultados por la
inocencia de dichos simples, y siendo estos bien comunes y conocidos,
nada se puede oponer contra su uso, por que contra la experiencia no
hay respuesta.

En esto que he dicho ahora nada afirmo que no sea común con el modo de
pensar de los hombres mas hábiles de Europa, cuyos esfuerzos hace
medio siglo se dirijen con feliz éxito (observando las virtudes de las
plantas indígenas) á libertar á aquellos hermosos paises de la
servidumbre de tener que llevar de las dos Indias una gran multitud de
simples á costa de mucha plata. Lea el que quiera el prefacio á las
Disertaciones Botánicas de Linneo, escrito por el Editor, y alli se
encontrará con mucho más de lo que llevo dicho, y se asombrará de la
bondad y portentos del Altísimo, que con tanta largueza ha proveido á
las necesidades del hombre en todos los paises del Universo.

Por conclusión advierto que en este mi trabajo, que no ha sido
pequeño, me he servido de la Obra de Buchan, de la del Doctor Martin
Martinez, del Rozier y de Linneo en aquellos casos en que Tissot omite
el tratar de algunos males ó enfermedades: todo en obsequio y
beneficio de los pobres indios que viven lejos de la Capital, y aun
de los españoles enfermos que, á falta de Facultativos europeos, se
ven no pocas veces precisados á ponerse en manos de los Curanderos del
país. _Vale_.

_Nota. En este tratado no hablo por varios motivos de las enfermedades
venéreas; como tampoco de la que llama el indio mal viento, por ser
muy confusas las explicaciones que me han dado de ella, y por tanto no
puedo asegurar á qué enfermedad equivale._




=TABLA.=

_De las sucedáneos ó equivalentes puestos en este Tratado en lugar de
los que trae Tissot en su Obra_.


_Asclepias_. En Filipinas he visto muchas especies de Asclepias, pero
no me he atrevido á proponer ninguna de ellas por las razones que se
pueden ver en Rozier. En su lugar he puesto la Aristoloquia que supone
Tissot ser sucedáneo.

_Borraja=(Sigang dagat)_. Esta planta, nombrada así por el indio, es
borraja verdadera; pero no la de España. Es muy pelosa y de mucho
jugo; las hojas muy tiernas se pueden comer cocidas. Es la llamada
_Borago indica_ por Linneo.

_Cálamo aromático=(Tagbac)_. Esta planta es bien conocida de los
naturales. En los libros del país pasa por _cálamo aromático_; pero no
lo es sino la _Renealmia_ de Linneo. Aunque no es el _cálamo_, no
puede ser dañoso su uso, como lo está indicando su olor, y por ocupar
en la naturaleza un lugar entre el _jengibre_ y otras plantas
semejantes; y aún puede ser mejor que el mismo cálamo.

_Cebada_=(Arroz en cáscara). Así lo previene Clain y Tissot; y una
esperiencia continua me ha enseñado ser un equivalente excelente, á lo
menos para los indios.

_Cerrajas=(Tagolinao)_. Así se halla escrito en los libros del país;
pero el _tagolinao_ no es especie de _Sonchus_, sino otra cosa
distinta. Sin embargo sin el más mínimo recelo puede tomarse
interiormente, como lo acredita la misma experiencia.

_Chicoria=(Dilang usa)_. Los indios, llaman _dilang usa, sigang dagat_
y _tabacotabacohan_ una planta cuyas hojas están pegadas á la tierra,
pero la caña de las flores sube derecha. Otros llaman _sigang dagat_ á
una especie de borraja, y así se ha de entender en este libro. _Dilang
usa_ no es chicoria; pero se puede tomar interiormente sin riesgo
alguno; sus hojas se comen cocidas. (Clain no llama _dilang usa_ á la
chicoria, sino _sigang dagat_, y así debe enmendarse lo dicho en la
primera impresión).

_Quina=(Obat_ ó _Macabuhay)_. La quina es una especie de _Smilax_, y
también lo es el _obat_: el _macabuhay_ es una especie de Menispermo;
pero por ser ya usadas con suceso en Medicina y conocidas en las
islas estas dos plantas, las he puesto en lugar de la quina, que es
difícil adquirir lejos de Manila.

_Cicuta=(Talamponay)_. En Filipinas yo no sé que es la Cicuta; á lo
menos yo no la he podido encontrar. En este supuesto y siendo
indispensable poner un equivalente de ella en este tratado para la
curación del Cancro, observé que en la disertación de Linneo
intitulada _Medicamenta Graveolentia_, se propone para aquel caso la
_Datura_ de la cual es una especie la que los indios llaman
_talamponay_. No era suficiente el que yo la propusiese; era demás
necesario señalar la dósis. Para esto empezé á experimentarla en mi
mismo, empezando por cantidades muy pequeñas. De este modo he llegedo
á tomar en un dia y de una vez sola el peso de una dracma ó de un real
de las hojas: y si alguno acostumbrado ya á su uso, quiere tomarla dos
veces al dia, mucho más habiendo motivo grande para hacerlo, no dudo
que podrá tomar más del peso de un real. Lo que he experimentado,
pues, en mi mismo es lo siguiente: 1.º Se ha de usar del _talamponay_
verde, que nace de suyo en cualquiera parte, y cuya flor es blanca, y
no del morado que suelen plantar los indios en sus casas, pues usan
exteriormente de sus hojas, aplicándolas á los abscesos ó apostemas en
el principio para repeler, cuya virtud tienen efectivamente. 2.º La
hoja verde (después de pesada la cantidad) se muele simplemente en una
taza de loza con un palito pequeño, y se hace píldoras, como guisantes
de grandes de modo que se puedan tragar fácilmente enteras, echando
cada una en media cucharada de agua fria. 3.º Es malo masticar la
hoja; pues de este modo, aun una cantidad de ocho granos de trigo
causará vahidos de cabeza: es, pues, necesario hacerla píldoras ó
pelotillas como he dicho, y tragarlas enteras; de este modo nada malo
absolutamente se advierte ni se siente, y se puede tomar una cantidad
grande; pero siempre es preciso que el enfermo empieze por poco, y que
aumente todos los dias la dosis, mientras no sienta alguna novedad.
4.º En algunas indisposiciones del estómago es un remedio eficaz y
pronto, y establece un órden admirable en las funciones de aquella
víscera y de los intestinos, abre el apetito, provoca una traspiración
muy suave, proporciona un sueño regular y tranquilo, y me parece
también (aunque no lo puedo asegurar todavía de cierto) que calma al
momento los dolores reumáticos. 5.º Algunos indios, y aún algunas
mugeres, lo han tomado del mismo modo, y han sentido sus buenos
efectos. 6.º Los dolores del cancro los calma seguramente, aunque
ignoro si el largo uso de las píldoras podrán causar la curación
entera de este mal, pues mis observaciones no llegan más que hasta
este punto. Despues de la impresión primera de este libro he logrado
ver un ejemplo pasmoso de la vida de esta planta. Una muger casada del
pueblo de Bauang habia perdido las partes interiores de la nariz con
una llaga pésima, que se iba extendiendo. Por de fuera no se notaba
sino que la nariz se iba hundiendo hacia abajo. La enferma no podía
andar sin mucho trabajo, por que con el movimiento se estremecia la
llaga, y le causaba mucho tormento. En este estado tomó el
_talamponay_, en píldoras; y aunque en las dos primeras semanas apenas
sintió alivio, despues de unos cuatro meses le consiguió tan grande
que se curó perfectamente, y vive hoy dia con mucha salud. Fuese
cancro ú otra cosa su enfermedad, ello es que sanó del todo. 7.º A
falta del Opio y del Laúdano pueden servir dichas píldoras de
equivalente muy bueno.

Concluyo que para proponer esta planta no he procedido de ligero, sino
fundado en la autoridad de un hombre tan grande como Linneo y en la
experiencia. Por tanto en lugar de encargar con Rozier que se procure
extirpar esta planta perjudicial, aconsejaré que procure cada uno
tener un pié en un rincon de su huerto. Todos saben lo que es el opio,
el láudano, la belladona, la cicuta; y sin embargo de llamarse
tósigos, son unos medicamentos heróicos tomados en la dosis
conveniente: luego la dosis, y no las plantas, es lo que puede hacer
daño. Uno que comiese una cantidad excesiva de alimento, tal vez
moriria. _Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona._

El _Talamponay_ es especie de Datura, y se acerca mucho á la llamada
_Metal_ por los Botánicos. Las ramas de la planta son dicotomas ó
ahorquilladas. La flor es de una pieza muy grande, y se abre por la
noche. El fruto está erizado de puntas é inclinado hacia la tierra.
Las hojas son lampiñas, de un verde pálido, y con ángulos en las
orillas. Sus propiedades son muy raras, y por eso la manda extirpar
Rozier.

Por ningun caso deben tomarse sus semillas interiormente para dormir,
pues su uso es muy peligroso. Á excepción de las ovejas, que he visto
con admiración comen con ansia el fruto, ningun animal toca á esta
planta.

_Coclearia=(Taquip suso, ó taquip cohol)_. Esta planta, se ha escrito
en el país, que son _berros_, y en efecto tiene su sabor, pero en
realidad el _taquip suso_ no es sino una especie de _Hidrocotile_.

_Contrayerba=(Dusay ó Guisol)_. Esta planta, tomada interiormente, no
puede ser dañosa, sin embargo de que no es la contrayerba como han
escrito algunos en Filipinas; pues habiendo yo logrado ver unas flores
de ella, he observado que es una especie de Kaempferia.

_Escila=(Bacong)_. Así Clain en el lugar citado, en donde trae el modo
de preparar la raiz. Dos plantas conocen los indios con el nombre de
_Bacong_: la una es en efecto la _Escila_, y ésta es la que se debe
usar. Su raiz tiene cascos como la cebolla. La otra planta no es
_Escila_, sino especie de _Hypoxis_. Su raiz no tiene cascos, y no se
debe usar de ella. Por esta semejanza en los nombres se dijo en la
primera impresión que el _bacong_ no era _Escila_. También creo que,
además de las dos plantas dichas, hay otra ú otras que el Indio llama
_bacong_.

_Espíritu de azufre=(El zumo de limon con miel ó con jarabe de
verdolagas)_. Así se previene en el apéndice de los sucedáneos en la
Obra dicha de Tissot: y debo advertir que es un equivalente admirable
y digno de usarse.

_Hipecacuanha=(Iguío ó Aguío)_. Entre una gran multitud de plantas que
trae Clain en su tratado para vomitar, he escogido el _iguío_ ó
_aguío_, únicamente por requerirse poca dosis. El _iguío_, árbol que
jamás apreciaremos dignamente, y más conocido en lo antiguo que lo que
es en el dia, por lo que me ha enseñando una larga experiencia, es un
vomitivo admirable, y en mi concepto específico seguro en las
calenturas pútridas. Es una especie de _Turroea_. De él hace mil
elogios el P. Fr. Ignacio de Mercado, religioso agustino, en un
manuscrito suyo. La corteza que es la que se usa, es un poco amarga, y
su olor algo desagradable. En Filipinas tenemos la verdadera
Hipecacuanha, que es la _Psychotria pubescens_ de Linneo, pero como
por desgracia no es conocida, ¿qué adelantaba yo con proponerla?

_Hojas de Sen=(Acapulco_ ó _Sontíng_ ó _Catanda)_. Las hojas de Sen
son una especie de _Cassia_, de las cuales he visto varias en
Filipinas. Exceptuando la Cañafístula, que es una de ellas, las demás
purgan poco. El motivo que he tenido para proponer el _Acapulco_, que
es la especie _Alata_ de Linneo, es por ser planta común y conocida, y
por que su virtud purgativa es más notable que en las otras especies,
aunque tampoco muy grande.

_Jalapa_. La _Jalapa_, las _hojas de Sen_ y el _Cremor_, que señala
Tissot en su excelente purga del número 21, son ingredientes que
solamente en Manila podrá encontrar el indio: y así los que viven
lejos de la capital, tienen que contentarse con los vegetales
purgantes ya conocidos y usados en el país, que son los mismos que se
proponen en aquel número como suplentes. Se toman solos, y tambien
combinados de diversos modos. Otros infinitos purgantes indígenos con
muy varias preparaciones hay propuestos en los libros del país; y
ojalá nuestros sabios Facultativos se tomasen el trabajo de
analizarlos, y de instruirnos de su uso más ventajoso, en lo que
harian una obra muy grata á los ojos de Dios, y de infinito bien para
los pobres indios, y aun para todos los que vivimos en las Islas; pues
yo estoy íntimamente persuadido á que un suceso feliz coronaria sus
esfuerzos.

_Malvas=(Colotan)_. La planta llamada por los naturales _colotan ó
colotcolotan_ no es malva, sino una especie de _urena_, que tiene una
glándula pequeña en la vena del medio en la página inferior de hoja, y
es la que Linneo llama _urena multifida_. No obstante esto, como
pertenece á la familia de las plantas malvaceas, puede muy bien
usarse. Además de esto, hay una especie de malva verdadera; pero como
el indio no la conoce ni la da nombre, no la he propuesto. También
debo advertir que muchas veces toman los naturales por equivocación en
lugar del _colotan_ una especie de _Triumffela_; pero por la
_glándula_ de la parte inferior de la hoja de que hablé arriba se
conoce el yerro. Tampoco están hendidas las hojas de esta otra planta.

_Mercurio_=(el Mercurio con manteca y sebo en rama). Los Facultativos
tendrán mucho que censurar aquí, cuando, en lugar de la _trementina de
Venecia_ que propone Tissot en el número 28, he propuesto el sebo.
Pero se han de hacer el cargo de que no siendo en Manila, en las
provincias es imposible adquirir aquel ingrediente por falta de
boticas y tiendas de semejantes drogas. Aún el mercurio solamente se
debe á la piedad del Cura. Por otra parte yo no lo he propuesto más
que para la mordedura del perro rabioso; y en esta parte los efectos
maravillosos, que he visto con el mercurio preparado con la manteca y
el sebo, son los mismos que promete Tissot. Ninguno se ha muerto hasta
ahora, aunque han sido algunas docenas los mordidos que se han curado
de aquel modo, y uno de ellos acometido ya de los accidentes de la
muerte. Es verdad que el sebo tiene el olor fastidioso un poco; pero
en Filipinas donde no hay otra cosa mejor (tal vez la habrá, pero
nadie se dedica á buscarla), es preciso pasar por ello; mucho más
cuando la manteca, manteniéndose fluida siempre por razón del calor,
no presenta una materia apta en esta tierra para envolver en si misma
al mercurio; pero añadiéndola el sebo se incorpora muy bien.

_Orozuz ó Regaliza=(Saga)_. La planta llamada _saga_, conocida de
todos, no es el _orozuz_, sino una especie de _Abrus_. En las islas se
substituye en lugar de orozuz, y por esto tambien yo la he puesto en
este libro, pero como las hojas tienen un sabor más notable que la
raiz, en lugar de tomar ésta, he aconsejado que se use de las hojas.

_Pez_ (Emplasto de)=(La brea de la tierra). En las toses y otros
afectos del pecho, es un equivalente admirable, igualmente que en el
Croup de los niños, y aún en el reuma etc.

_Quina=(Dita)_. La _dita_ no es quina: es el _Echites scholaris_ de
Linneo. Este árbol precioso es muy conocido y muy común, y lo seria
todavía más, si los indios no cortaran por desgracia muchos para hacer
artesillas de su madera, que es muy fácil de trabajar. Por una muy
larga serie de experimentos, puedo afirmar que es un equivalente
admirable de la quina, y tal vez más apropósito para este país.
Cuantos elogios pueda yo hacer de sus virtudes siempre serán escasos.

En todas las especies de calenturas, en las ligeras indisposiciones de
estómago, en las _Aphtas_, y en todos los casos en que puede hacer
tendencia á la corrupción, desempeña con perfección las funciones de
la misma quina. Se puede administrar si se quiere en la misma dósis y
del mismo modo que ella. Á los que tengan recelo de usar de la _dita_,
les diré: que algunas mugeres toman, por consejo de los Curanderos de
la tierra, la leche que destila de la corteza herida en algunas
enfermedades propias de su sexo. La leche del árbol es cabalmente lo
peor que se puede tomar de él: por tanto usando de la corteza
despojada de su leche y seca al sol, ninguna sospecha debe quedar de
su inocencia.

Algunos dirán, que podia haber propuesto otros amargos que producen
las Islas, tales como el _Macabuhay_, el _Macaisa_, el _Manungal_, la
_Suma_ ó _Abutra_, al _Cayutana_, la _Pepita_ de _S. Ignacio_, etc. Á
esto respondo, que yo no quiero quitarles su mérito á estos amargos y
á otros que conozco; digo únicamente que mis investigaciones solamente
han tenido por objeto la _dita_, y habiendo hallado que corresponde
perfectamente, á mis deseos, y siendo por otra parte un árbol bien
conocido, no me he cuidado mucho de extender mis observaciones sobre
los otros.

Debo finalmente advertir que la _dita_ florece solamente en abril, (á
lo menos así sucede en la provincia de Batangas.) El fruto consiste en
dos folículos largos más de un pié, retorcidos como un cordel, y
delgados como una paja de centeno, y dentro están alojadas las
semillas en hilera. Las semillas tienen como medio dedo de largo, y en
cada extremo están dotadas de un milano; por esta sola señal se
conocerá el árbol fácilmente.

_Salago_=(Uno de los ingredientes de la purga número 21). Es la
_Daphne foetida_. Sus flores son amarillas, bastante bellas. El fruto
maduro es encarnado. En Batangas las flores del _salago_, son más
pequeñas, feas y tristes. En los bosques se da otra especie que es la
_Indica_ con las flores amontonadas (creo que son blancas) en
cabezuela. Yo hablo de la primera especie conocida y usada en Bulacán.
Tómase regularmente en píldoras hechas con los polvos de las hojas y
miga de pan. Para un hombre robusto basta el peso de cuatro granos de
las hojitas. Purga los humores gruesos.

_Salvia=(Sambong)_. Ningún parentesco tiene el _sambong_, que es una
especie de _coniza_, con la _salvia_. Sin embargo como el _sambong_,
es ya tan usado y conocido en el país, y se substituye frecuentemente
en lugar de la otra planta, no he querido variar nada.

_Sauco=(Alagao)_. Ninguna cosa se ha repetido tanto en los libros del
país, como el que el _alagao_ es el _sauco_ de Europa: sin embargo de
que no hay afinidad alguna entre ellos. El _alagao_ es la _Premna_ de
Linneo.

Las flores del _alagao_, administradas en la misma dosis y en los
mismos casos en que se prescribe el sauco, de ninguna manera son
dañosas, aunque se den á los niños, como yo lo he visto muchas veces.
Ningún recelo, pues, debe haber en continuar en su uso, y podrá
producir los mismos efectos que el sauco aunque de otro modo. En los
resfriados y calenturillas originadas de destemplanza del cuerpo, así
como en la traspiración obstruida hace bellísimos efectos; y por tanto
los indios hoy dia guardan en sus casas las flores secas. La corteza
hace orinar mucho.

_Semilla ó semen contra_=(Niogniogan). En lugar de la _semilla ó semen
contra_, recomendada por los Facultativos para la expulsión de las
lombrices, he puesto el fruto del arbusto llamado por los indios
_niogniogan_. Es el _Quisqualis_ de Linneo, y reconocido por excelente
para el efecto.

_Tártaro emético=(Salagsalag ó Pacupis ó Pepinillo de San Gregorio)_.
En lugar del tártaro emético, que es difícil adquirir léjos de Manila,
y que no es muy conveniente ande en manos de indios, he propuesto la
planta llamada como dije arriba. Es un vomitivo excelente, y más
activo que el _Yguio_. Los indios están instruidos en su manejo. Es la
_Trichosanthes amara_.

Todo lo dicho en este artículo no lo he escrito para los indios, sino
para satisfacer á los reparos que puedan oponer á los sucedáneos los
españoles instruidos, en cuyas manos venga á parar este libro.





SA MANGAGAMOT

na

=TAGALOG NA BABASA=


Itong librong quinasusulatan nang man~ga paraan nang pag-gamot sa
man~ga maysaquit ay gaua nang totoong dunong na tauo na si Tissot ang
n~galan, at inialay niya sa man~ga maysaquit na nagtatahan sa buquid ó
sa man~ga nayong malalayo sa bayan. Caya doon sa boong Europa hindi
lamang ang hindi Médico, cundi pati nang man~ga matataas na Médico ay
canilang minamahal at pinupuring totoo: sapagca malinao at mariquit
ang pagsasaysay nang man~ga sarisaring nararamdaman nang
nan~gagcacasaquit nang iba,t, iba, na dahil doon sa pagsasaysay na
yao,i, sinoman macahuhula,t, macacaquilala cun anong bagay na saquit
ang tungmama sa tauo. Ang isa pa roo,i, ang caramihang gamot na
ipinagbibilin niya sa man~ga mangagamot, ay ualang liuag hanapin.

Caya n~ga yata, nang dumating sa aquing camay itong caguilaguilalas
na libro,i, pagcaraca aquing isinalin sa uicang tagalog, aua co sa
man~ga mahihirap na maysaquit na tagalog. Houag isipin ninyo, na yaong
man~ga gamot na nabibilin dito,i, ualang cabagsican, sapagca ualang
liuag gauin. Bagcus yaong man~ga mangagamot na nagtuturo sa man~ga
maysaquit nang man~ga maliliuag, at nang cun anoano ang pan~galan, ay
sila ang hindi maalam, at sila rin ang nananampalasan sa buhay nang
man~ga tauong caauaaua; at bucod dito canilang pinagdarayaan at
pinag-gugulan nang malaqui, bago hindi cailan~gan.

Gayon din cun inyong ituloy gauin yaong man~ga cadatihan ninyong
pag-gamot na cun papaano, at yaong man~ga painom na at ang man~ga
tapaltapal, inyong quinabisanhan hanga n~gayon, ay houag cayong
umasang magpapagaling sa man~ga maysaquit. Itong libro at ang man~ga
nabibilin dito,i, yaon ang catungculan ninyong pagpilitan sundín, at
totoong daling maquiquita ninyo ang caniyang galing.




=TANDAAN=

_Nang man~ga gamot na cailan~gang ihanda,t, in~gatan nang Médicong
tagalog sa caniyang bahay._


Ang isang botellang balat nang _Ditang_ binayo, at ag-ag sa sinamay na
masinsin. Yaong botella,i, doroonan nang taquip na daluro.

Ang isang botellang balat nang _Iguio_ na babayohin din at aag-aguin
sa sinamay na masinsin. Ang botella,i, tatacpan nang dalurong
mahigpit. Maminsanminsan han~goin doon ang _Iguio_ at ibilad.

Ang ilang bun~ga nang _Salagsalag ó Pacupis_ (Pepinillo de San
Gregorio), napapaltan nang bago taontaon.

Ang isang balaon~gang dahon nang _Salago,_ at ang isa pang balaon~gang
dahon nang _Acapulco ó Sonting._ Itong lahat na damo ay tuyo cun
gagamitin.

Ang isang botellang _Cremor_ na bibilhin sa Maynila.

Ang halagang apat na pisong _Maná_ na bibilhin din sa Maynila.

Ang timbang anim, ó sangpuong pisong _Mercurio_ na yao,i, bibilhin sa
Maynila, at itatago sa garrafa. Ang mercurio,i, cailan~gan sa quinagat
nang asong ol-ol.

Ang isang botellang _Salitre,_ na pati ito,i, bibilhin sa Maynila.

Ang ilang _Pepita_ ni S. Ignacio, ó sa Catbalogan.

Ang ilang caputol na sun~gay nang usa, na sinunog.

Ang halagang dalauang pisong _Ruibarbo,_ na babayohin at itatago sa
botella.

Ang isang magaling na timban~gang munti. Cun masama ang timban~gan,
hindi sucat gamitin, at cun minsan ang gamot na titimban~gin doon, ay
macacamatay sa maysaquit. Masama naman ang timban~gang malaqui, lalo
pa cun cacaonti ang titimban~gin doon.

Ang ilang san~ga,t, ugat nang _Bulacan._ Ang man~ga san~ga,i,
gangadaliri calaqui, na pagpuputlinputlin at ibibilad nang malauon
sampon nang ugat, bago itago sa paliyoc na may taquip na ibibitin sa
suloc nang cosina. Itong damo,i, cucunin pag natuyo ang bun~ga.




ANG MAHUSAY

na paraan

=NANG PAGGAMOT=

SA MAN~GA MAYSAQUIT




=CAPÍTULO 1.=

_Ang man~ga dahilan iquinapagcacasaquit nang tauo._


_Párrafo I._ Ang unang nacacapagcasaquit sa tauo, ay ang calacasan
nang pag-gaua; yaon bagang tauong nagsasaquit gumaua, na ualang tahan
arao-arao, na hindi nagpapahin~ga. Cun minsan ang gayong tauo,i,
manhihina, at manlalata, at maliuag magsauli sa caniyang datihang
lagay na magaling; cun minsan naman magcacasaquit nang _garrotillo ó
sintac,_ ó maguiguing ética caya. Datapoua,t, cun hindi ma-aari ang di
siya gumaua, uminom siya nang _suero,_ ó gatas nang baca, ó calabao: ó
cun maliuag sa caniya ito,i, uminom nang tubig na dinoonan nang sa
icatlong bahaguiag _suca._ Ang man~ga babayi ay maraling magcasaquit,
gaua nang paghabi, ó pananahi, ó pagdurugtong nang abacá, sapagca
mahirap ang calagayan nang catauan doon sa pag-gaua noong man~ga
gauang yaon. Ang bagay sa canila, ay manaog sa lupa arao-arao, at
magtanim nang anomang bagay na damo doon; cun gayon ang sin~gao nang
lupa, ang paghipo nang man~ga damo, at ang paglibang nang loob ay
totoong macababauas nang canilang hirap.

2. Ang nagcasaquit dahil sa cainaman nang pag-gaua, cun minsan
yungmayayat at natutuyo ang catauan; at ang gamot sa saquit na ito,i,
ang _suero_ na iinomin nang malauong panahon; saca ang baños nang
tubig na malacoco; at cun mahabang arao guinaua na ito, ang isusunod
sa catapusan ay ang _gatas_ nang baca, calabao, ó cambing. Ang man~ga
bagay na maiinit pati nang matubig ó magatas hindi maigui sa saquit na
ito.

3. Mayroong isa pang bagay na cahinaan ó cayayatang dala nang
caual-an, ó caruc-haan, cun ang hanap nang tauo,i, hindi magcasiyang
canin: ó cun hindi magaling ang quinacain, ó cun masama ang tubig, at
saca nahihirapan nang pag-gaua. Ang bagay sa saquit na ito,i, ang
magaling na cacanin, at ang caonting _alac._

4. Mayroong ibang tauo, na caya nagcacasaquit, sapagca siya,i,
nagpahin~ga ó napatahan sa quinalalag-yang malamig cun siya,i,
napagod, at galing sa malaquing gaua: caalam-alam ang masasapit niya
ang siya,i, urun~gan nang pauis nang catauan. Cun minsan itong sin~gao
nang catauan na talagang lalabas, ay napapasaloob, at nacacahila nang
man~ga _garrotillo, ética, sintac_ ó man~ga _cólico._ Marami ang
namamatay dahilan dito. Pag sungmasamá ang damdam at nahahalata na ang
dahilan nang saquit ay ang pagtahan sa malamig, ang maysaquit cucunan
nang dugo pagcaraca, babañosan nang tubig na malahinin~ga, at
paiinomin nang bilin sa número 1, na malacoco cun inumin. Masamang
painumin nang gamot na papauis, at lalaqui ang saquit.

5. Gayon ding pinagmumul-an nang pagcacasaquit ang malamig na tubig na
iniinom nang tauo cun siya,i, nainitang totoo. Caya cun minsan ay
nagcacasaquit nang _garrotillo, ética, ó cólico:_ cun minsan namamaga
ang atay at ang tiyan, ó sungmusuca, ó hindi maihi, at parating
bibilingbiling sa hihigan, na di macatahan. Ang nagcacasaquit nang
gayon, cucunang agad nang maraming dugo, saca babañosan sa tubig na
malacoco. Susumpitin ang maysaquit nang tubig na malacoco na may
caonting _gatas;_ paiinoming parati nang tubig na malacoco rin, na ang
sa icalimang bahagui ay gatas; cun ualang gatas, paiinumin nang bilin
sa número 2; lalag-yan naman nang man~ga basahang babad sa tubig na
mainit-init sa liig, sa dibdib at sa tiyan.

6. Cun minsan ang tauo,i, inaabot nang ulan sa daan, at ang mabuting
gauin niya pagdating sa bahay, ay magbihis siya at maligo agad sa
malacocong tubig nang houag siyang magcasaquit; at cun lag-yan nang
caonting _sabón_ ang tubig, lalo pang mabuti. Ito lamang gamot na ito
macacauala cun minsan nang _cólico, ó sintac_ nang tauo pagca nabasá
ang caniyang man~ga paa.

7. Ang isa pang iquinasasama nang catauan nang tauo,i, ang pag-inom
nang alac. Ang tauong totoong ungmiinom nang alac, maraling tumanda;
cun minsan hinihica, ó namamaga ang dibdib at nagcacasaquit nang
bagaybagay na saquit, na maliuag mauala, sapagca hindi matablan nang
gamot ang caniyang payat na catauan.

8. Nacasasama naman sa catauan nang tauo ang pagcain nang bun~ga nang
cahoy na hindi pa hinog na totoo.

9. Mayroong isa pa manding masama, na marahil canin nang tagarito sa
Filipinas, yaong bagang itinitinda, na ang pan~gala,i, suman,
empanada, oocan, calamay, madhoya, ó tinapay na hindi alza, na
paraparang nacasisira sa sicmura; at saca nanhihila nang lagnat,
man~ga bicat, at sarisaring sibol sa catauan nang tauo.




=CAPÍTULO 2.=

_Ang man~ga dahilang iquinalalaqui nang man~ga saquit nang tauo._


10. Ang salang pag-gamot sa maysaquit, yaon ang totoong iquinalalaqui
nang caniyang saquit: cun minsan pinipilit mapauisan ang maysaquit; at
ang lahat na bagay na mainit guinagaua, at ipinaiinom doon, sapagca
ang isip nang maraming tauo,i, ang pagpauis ay nacauauala sa lahat na
saquit. Datapoua,i, mayroong man~ga saquit, na hindi bagay doon ang
pauis, sapagca hinahacot nang pauis ang pinacatubig na calahoc nang
dugo, at caya ang dugo,i, lumalapot, natutuyo,t, umiinit. Caya n~ga
yata hindi bagay sa nalalagnat ang _triaca,_ ang _alac,_ at ang lahat
na nacacapagpapauis sa tauo.

11. Ang man~ga maysaquit tinatabin~gan, quinucumutan, linilibutan nang
maraming tauo, sinasarhan naman ang lahat na pinto,t, dun~gauan; itong
lahat na gauang ito,i, nacacahirap sa maysaquit, at nacacalubha sa
caniya; na ang ualang saquit ma,i, hindi macacapagtiis noon. Caya
masamang gauin yaong man~ga gauang yaon, lalo na cun ang idinaraying
nang maysaquit ay ang init, at cun naquiquita namang tuyo ang caniyang
balat, ang man~ga labi, ang dila, at ang lalamuhan at saca mapula ang
ihi, at cun ang ibig niyang totoo ay ang man~ga bagay na malamig.

12. Ang ipinacacain sa maysaquit, ay isa namang nacasasama sa caniya.
Ang isip nang nag-aalaga sa maysaquit na yaon ay mamamatay, cundi
pacanin nang man~ga bagay na magaling; caya binibigyan nang masarap na
sabao, itlog, broas, carne, at nang iba pa, na paraparang masama sa
maysaquit, at caya na-aalamang masama, ay cun minsa,i, lungmalaqui ang
lagnat pagca cain noon: ó siya,i, sungmusuca, nag-iilaguin, nasisira
ang bait, at linalabsan nang mancha, para nang pinaiinom mandin nang
lason. Caya gayo,i, sapagca anomang isilid sa sicmura nang tauo na may
dumi sa loob, nabubuloc pagdaca at nacasasama bagcus sa caniya.
Cailan~gang linisin muna ang sicmura, at painomin ang nalalagnat nang
man~ga bagay na nacacatunao nang man~ga malalagquit na dumi doon.
_Uala isamang nalalagnat na tauo na namatay dahil sa gutom:_ at alin
mang nalalagnat, di man pacanin nang anoman sa loob nang ilang lingo,
hindi ma-aano, houag lamang maual-an siya nang tubig.

Caya pacatalastasing maigui nang mang-gagamot, na yaong maysaquit na
marumi ang dila, na nananab-ang nang pagcain, at mapait ang bibig; ang
dungmoroal, ang parating mabaho ang hinin~ga, pati nang ini-iilaguin,
ito anaquing ganitong maysaquit ay hindi sucat big-yan nang _carne,
sabao, itlog, triaca,_ at nang iba pang man~ga maiinit: at hindi
mangyayaring macuha yaong duming malagquit sa sicmura, cundí painumin
nang maraming totoong tubig na nacacatunao noon. At nang maalaman cun
anong ipaiinom doon, ay basahin dito sa libro ang man~ga bilin doon sa
sariling capítulo nang saquit na yaon.

13. Catungculan namang maalaman nang nag-aalaga sa maysaquit, na
masamang purgahin siya ó pasucahin pagca bagong nagcasaquit: cun
minsan ang pasuca sa man~ga saquit na iba,t, iba nacacasira,t,
nacacahirap sa _sicmura, sa baga_ at sa _atay,_ at nagdadala nang
ibang masama. Ang purga nacacasama,t, nacacagulo sa lahat na bituca,
na yaon ang iquinamamatay nang tauo. At nang maalaman cun cailan bagay
sa maysaquit ang purga at ang pasuca, hanapin ang pan~galan nang
saquit dito sa libro sa caniyang capítulo at doon sasabihin ang
gagauin.

_Nota._ Dahil sa casam-an nang pag-gamot sa man~ga maysaquit dito sa
Filipinas, ang maraming tagalog ay idinaraying nilang may matigas sa
canilang tiyan; at bagamán hindi nacacamatay yaong saquit na yao,i,
cun minsan nacagugulo sa man~ga catungculan nang sicmura,t, bituca.
Itong saquit na ito,i, maliuag gamutin; magaling doon ang suero
número 17, ang píldoras número 18, pati nang sa 57; maigui rin ang
man~ga gulay at ang man~ga _saguing_ etc. na nacagagaling-galing cun
malaon.




=CAPÍTULO 3.=

_Ang gagauin nang tauo, capag nararamdaman, na siya,i, magcacasaquit
na._


14. Caya mahahalata nang tauo na malapit na siyang magcasaquit, cun
hindi siya malicsi, ó masipag na para nang dati; cun nananab-ang nang
pagcain; cun masaquit-saquit ang sicmura; cun madaling mapagod, ó cun
mabig-at ang caniyang ulo, ó cun mahaba ang tulog, datapoua,t, hindi
mahimbing; cun siya,i, ga namamanglao, at masaquit nang caunti ang
dibdib; cun inurun~gan nang pauis, ó cun madali siyang pauisan; cun
hindi husay ang pagtiboc nang pulso, ó cun siya,i, guiniguinao na
parati. Cun gayon ang man~ga nararamdam nang may catauan, malapit na
siyang magcasaquit.

15. Pagca ganoon ang damdam, ang gagauin niya,i, houag titiquim siya
nang carne, sabao, ó itlog; ó alac; houag siyang magsasaquit gumaua:
inomin niya ang bilin sa numero 1 ó 2, ga dalaua ó tatlong botella
carami maghapon: cun aayao siya doo,i, uminom nang tubig na malacuco
na huhulugan nang caunting _suca_. Cun ualang _suca_, ang dalauang
botellang tubig na malacuco ay doonan nang caunting asín, at yaon ang
inomin. Cun baga mayroong _pulot_ ay mabuting lag-yan ang tubig nang
tatlo ó apat na cuchara noon. Magaling naman ang tubig na pinagbabaran
nang _bulaclac_ nang _alagao_; na-aari pati ang _suerong_ malinao.
Saca siya,i, magsumpit nang tubig na malacuco, ó nang bilin sa número
5. Cun gayon ang gaua nang tauo cun sungmasama ang damdam, magpatuloy
man ang caniyang pagcacasaquit, caalam-alam hindi siya lulubha.




=CAPÍTULO 4.=

_Ang mahusay na gaua sa may man~ga malalaquing saquit_.


16. Touing sasabihin dito sa librong ito, na ang maysaquit _ilalagay
sa husay_, gagauin ang lahat na nauutos dito tungcol sa cacani,t,
iinumin noon, at sa isusumpit sa caniya; at caya tambing sinasabi co
dito nang houag cong uliting parati doon sa casaysayan nang baua,t,
isang saquit.

17. Cun ang tauo,i, maysaquit na, at ang init at ang lagnat ay totoong
nararamdaman na, ang mahusay na susundin ay ganito. Houag lilibutin
nang tauong marami ang maysaquit, at masama ang in~gay at ang init
doon sa tinatahanan niya. Cailan~gan namang mahan~ginan ang silid;
datapoua,t, houag ilagay ang maysaquit doon sa dinaraanan nang
han~gin; touing iihi, ó mag-iilaguin, itatapon agad ang dumi; cun baga
pacacanin ang maysaquit, ang ipacain doo,i, ang tinapay na dinurog sa
tubig na marami; ang tubig na may tinapay, pacuculoin sa apoy hangan
sa matunao ang tinapay, saca sasalain, at siya lamang ang iinomin
niya. Cun ualang tinapay, na-aari ang _linugao_ at ang basabasa.
Masama ang harina nang trigo, sapagca hindi pa luto sa apoy.

18. Mapacacain naman ang maysaquit nang man~ga bun~gang hinog nang
cahoy, di man lutuin; datapoua,t, ang hilao pa hindi sucat ipacain sa
tauo, cundi pacalutuin muna sa tubig. Caya ang _saguing_ ang man~ga,
_ates_, ang _albay_, ang _duhat_ ang _sapinit,_ ang _dalandan,_ at
ang iba pang bun~gang hinog na hinog nang cahoy, ay macacain nang
maysaquit, sapagca macaguiguinhaua sa caniya yaon.

19. Ang maysaquit painumin nang malimit nang alin man doon sa sinabi
co na sa párrafo 15.

20. Cun hindi nananabing macadalaua arao-arao ang maysaquit, ay
cailan~gang sumpiting minsan man lamang touin arao, nang bilin sa
número 5; at yaon din ang gagauin cun hindi marami ang inaiihi, ó cun
mapula ang ihi, ó cun tila naghuhunghang ang maysaquit, ó cun
malaquing totoo ang lagnat, at masaquit ang ulo,t, bay-auang, ó cun
ibig sumucang parati. Ang minsang sumpitin ang tauo ay magaling pa sa
inomin niya ang apat na gayón tubig; caya sucat pagpilitang gauin sa
maysaquit itong ganitong pagsumpit, palibhasa,i, nacacaguinhaua sa
caniya; houag lamang gauin cun pinapauisan. Sa librong ito ay
sasabihin co, cun anong magaling isumpit sa baua,t, isang saquit.

21. Cun baga nacacacaya ang maysaquit, magaling ang siya,i, buman~gon
sa hihigang maminsanminsan, sapagca ito,i, nacacabauas nang saquit
nang ulo, at ang lagnat ay ungmoonti, at ang isa pa roo,i, madaling
umihi, pag nagban~gon ang tauo.

22. Arao-arao papalitan ang damit nang hihigan, at ang sa maysaquit,
datapoua,i, houag ihahalili roon ang hindi toyong-toyo.




=CAPÍTULO 5.=

_Ang gagauin nang maysaquit na magaling-galing na._


23. Cun ang tauo,i, nacalalo na sa pan~ganib nang saquit at
maigui-igui na, itong man~ga bilin dito ang susundin, maca siya,i,
umuling magcasaquit. Houag cumain siya nang marami, sapagca hindi
macacayanan nang caniyang sicmura. Ang caniyang cacanin ay ang isang
bagay lamang, at houag ang sarisari. Houag siyang iinom nang maraming
tubig, sapagca hindi lalacas ang caniyang sicmura, at cun minsan
nacacapamaga sa paa yaong pag-inom nang marami; saca ang maysaquit na
magaling-galing na, ay bagay sa caniya ang siya,i, lumacad na parati ó
sumacay sa cabayo. Cacaonti lamang ang caniyang cacanin cun gab-i. Cun
baga namamaga ang caniyang paa, houag alomanahin yaon, at mauauala
pag siya,i, lumacad, at gumaling na totoo. Cun hindi nananabi minsan
man lamang touing icalauang arao cailan~gang sumpitin, at lalo pa cun
sungmasaquit ang ulo, at mainit ang caniyang pagcaramdam.

24. Cun baga magaling-galing man ang maysaquit, hindi pa siya
lumalacas, cundi parating mahina, at ang sicmura ay gulo, at
maminsanminsan ga nalalagnat na, iinumin niya maghapon ang bilin sa
número 14, timbang tatlong bahagui. Houag naman siyang magsasaoli sa
datihang gaua, hangan hindi pa siya malacas na totoo.




=CAPÍTULO 6.=

_Ang saquit na Pulmoníang totoo, na ang baga sa loob nang dibdib nang
tauo,i, ang masaquit, at yaon din cun minsan ang pinangagalin~gan nang
ética._

25. Pinan~gan~galang Pulmoníang totoo yaong saquit na yaon, na ang
baga sa loob nang dibdib nang tauo, siya ang namamaga, na anaqui may
sisibol doon. Palibhasa,i, hindi maquita ang naroroon sa loob nang
catauan nang tauo, caya lamang nahahalata na mayroong saquit sa baga
nang tauo, sapagca cun minsan naguiguinao ang maysaquit, at parating
balisa na hindi mandin macatahan; saca ang humahalili sa guinao na
yao,i, ang init, na may calahoc na siya,i, pinan~gin~gilabutan nang
guinao; ang pulso,i, matulin, malacas, puno, matigas, at husay, cun
hindi malalaqui ang saquit; cun malaqui ang saquit, ang pulso,i, munti
malambot at gulo; dumaraying ang may catauan, na masaquit saquit ang
isan~g cabilang dibdib; cun minsan ang uica niya, na anaqui mayroong
siyang mabigat sa ibabao nang puso; cun minsan ang boong cataua,i,
masaquit, at lalo pa ang bay-auang; hindi lumagay ang maysaquit cundi
tihaya at bihirangbihira doon sa nagcacasaquit nang gayong saquit, ang
nacacatahan nang pataguilid; nag-uubo ang may catauan cun minsan, na
ualang inilulura; cun minsan dungmarahac na may dugong casama;
mabig-at ang caniyang ulo; nasisira cun minsan ang bait; ang muc-ha,i,
namumula at cun minsan hindi, bagcus nag-iiba sa dati, na cun gayo,i,
mapan~ganib ang buhay nang maysaquit; ang man~ga labi, ang dila, ang
n~galan~gala, pati nang balat ay tuyo; mainit ang hinin~ga; ang
inaiihi niya ay caunti at mapula cun bago, cun malauo,i, marami at
hindi lubhang mapula, at mayroong latac; nauuhao ang maysaquit at cun
minsan ibig niyang sumuca; datapoua,t, hindi sucat big-yan nang
pasuca, at mamamatay cun pasucahin. Touing gab-i lungmalaqui ang init
at ang pag-uubo na ualang nacucuha. Ang ilinulura ay may dugong
caunting casama, na sa icapitong arao nauauala. Cun minsan ang saquit
nang baga,i, ungmaabot hangan sa lalamunan, na hindi macalunoc ang
maysaquit, at caya ang isip niya,i, mayroon siyang _garrotillo_.

26. Cun ang saquit ay malaquing totoo, ay hindi macahin~ga ang
maysaquit cundi locloc; ang pulso,i, totoong unti at maralas;
nan~gin~gitim ang muc-ha, pati nang dila; tungmitin~gin ang maysaquit
sa magcabicabila; hindi mapalagay; sira ang bait; ang isang cabilang
camay cun minsa,i, patay na di maiquibo; linalabasan nang manchang
murado sa dibdib at liig cun siya,i, lungmulubha, at namamatay tuloy.

27. Cun ang gayong saquit ay bigla,t, malaqui, cun ang pagca guinao ay
malauon, at ang maysaquit ay totoong naiinitan pagca nacaraan ang
guinao, cun ang ulo,i, nasisira pagcaraca, cun ang may saquit ay
nag-iilaguin nang darag-is, ó pinapauisan nang marami; ó cun totoong
tuyo ang balat, ó nag-iiba,t, sungmasama ang hichura nang muc-ha, at
hindi dungmarahac, ó cun lungmulura, ay dugo lamang ang lungmalabas,
ay nasasapan~ganib ang maysaquit.

28. Ilalagay agad ang maysaquit _sa husay_ (Capítulo 4.) Houag
paiinumin nang malamig na totoo; iinumin niya ang bilin sa número 2, ó
ang sa número 7, na lalo pang magaling. Susumpiting macadalaua man
lamang arao-arao nang bilin sa número 5. Pag nacaraan ang guinao,
sasangrahan pagcaraca, na ang dugong cucunin, ay timbang labing
dalauang piso, ó labing apat cun ang maysaquit ay bata pa at malacas;
itong pagcuha nang dugo siya ang bagay na gamot dito.

29. Cun ang lagay nang maysaquit ay para nang sinabi co sa párrafo 25,
yaong pagsasangrang yaon ay macacaguinhauang madali sa caniya;
datapoua cun sa loob nang ilang oras ungmooli ang saquit, ay
sasangrahang uli ang maysaquit, at cucunan nang timbang labing dalaua
ring pisong dugo; ito,i, sucat na caalam-alam; datapoua cun baga sa
loob nang sampuong oras ó calahating arao lungmulubha ay cunan pa
mandin nang dugo. Gayon din, cun baga nang tauaguin ang médico, may
ilang arao nang maysaquit ang tauo, at malaqui ang caniyang lagnat,
cun mahirap ang paghin~ga, at hindi dungmarahac, ó cun dumahac ay dugo
lamang ang nacucuha, ay sasangrahan din, may sampuong arao man ang
caniyang pagcacasaquit. Doon sa dugong nacucuha sa nagcacasaquit nang
_Pulmonía_, mayroong naquiquitang anaqui balat na maputi sa ibabao;
cun minsan nama,i, ualang balat na gayón.

30. Cun ang damdam nang maysaquit ay para nang sinabi co sa párrafo
26, ang pagsasangra,i, hindi macacagaling, cundi macasasama sa caniya
cun minsan. Caya mapan~ganib ang caniyang lagay; datapoua ang gagauin
doo,i, gayon.

31. Arao-arao babañusan hangan tuhod ang maysaquit nang calahating
oras calauon sa tubig na malacuco, at saca cucumutang maigui.

32. Touing icalauang oras iinumin niya ang bilin sa número 8, na siya
ang totoong magaling na gamot.

33. Sisipsipin niya ang singao nang tubig na mainit para nang turo sa
número 53. Cun malubha na ang maysaquit, hindi ang sin~gao nang tubig,
cundi ang sa _suca,_ siya ang sipsipin nang malauong panahon.

34. Magaling ding lag-yan ang maysaquit sa dibdib at sa liig nang
bilin sa número 9.

35. Cun ang lagnat ay totoong laqui paiinumin touing oras nang bilin
sa número 10, ga isang cuchara carami, na maisasama doon sa datihang
ipinaiinòm sa caniya.

36. Cun lungmulubha ang maysaquit, ó cun para nang dati ang caniyang
lagay, yaon ding man~ga sinabi co n~gayon, siya ang ituloy gauin doon,
at cun baga gumagaling-galing sa icatlo, sa icapat ó sa icalimang
arao, at hindi lubhang malaqui ang pag-uubo, cun uala nang maraming
dugong calahoc ang inilulura, cun guinha-guinhaua naman ang paghin~ga,
at malinao sa rati ang caniyang ulo, cun ang ihi ay marami na,t, hindi
na totoong pula; ang gagauin lamang doo,i, _ilalagay sa husay,_ at
susumpitin ang maysaquit touing hapon. Cun minsan dinaraanan nang
malaquing hirap ang maysaquit sa icapat na arao.

37. Ang saquit na _Pulmonía_ ay nauauala,t, nacucuha sa paglura, at
sa pag-ihi: dito sa ihi nang maysaquit sa dacong icapitong arao
mayroong naquiquitang latac na marami, na ang color ay maputing itim,
at cun minsan nana ang nadoroon. Saca hungmahalili ang pauis na
nacagagaling sa maysaquit. Bago gumaling-galing ang maysaquit,
dinaraanan siya nang hirap na malaqui, na nacatatacot sa nag-aalaga sa
caniya. Caya gayón ay ang pinaca camandag nang saquit gungmagala sa
catauan; datapoua,t, cun guinagamot nang husay ang maysaquit, hindi
maano; at cun siya,i, dumahac, umihi,t, pauisan, mauauala yaong hirap
na yaon. Caya cun daanan noong hirap na malaqui, houag big-yan nang
man~ga _cordial, triaca, castor, ruda,_ at macacasama bagcus doon. Ang
gagauin lamang, ay susumpitin ang maysaquit nang bilin sa número 5, at
doroonan nang basahang babad sa malacucong tubig sa tiyan, at sa
bay-auang; bucod dito ang guinagauang dati doo,i, itutuloy na para
nang dati. Masama sa gayong saquit ang pasuca, ang purga, at ang
man~ga bagay na nagpapatulog; sapagca ang guinagamot noong gayo,i,
naguiguing _éticong_ totoo.

38. Cun guinagamot nang husay ang maysaquit sa loob nang man~ga
labing apat na arao gungmagaling-galing na siya, at cun ibig niyang
cumain, sundin ang bilin sa capítulo 5; datapoua,t, cun mapait ang
bibig, cun mabigat ang ulo, at nananab-ang nang pagcain, cailan~gan
siyang purgahin nang bilin sa número 11.

39. Cun minsa,i, binabalin~goyn~goy ang maysaquit na ito,i, magaling
sa caniya; caya houag ampatin ang dugo, at tatahan siyang cusa. Cun
minsan naman nag-iilaguin ang maysaquit, na ang lungmalabas ay
madilao; datapoua hindi masama ito.

40. Cun biglang nauala,t, tungmahan ang pagdahac, at ang maysaquit ay
dinaraanang uli nang hirap at lungmulubha, ay sasangrahang agad sa
camay, cun baga hindi siya quinunan na nang maraming dugo. Pasipsipin
namang parati nang sin~gao nang tubig na mainit at suca; at paiinomin
nang bilin sa número 2. Ito ang gagauin sa maysaquit na malacas pa, na
hindi pa nalalauong magcasaquit. Datapoua cun mahina na at lauon nang
maysaquit, at nacunan na nang maraming dugo, houag nang sangrahan,
cundi lagyan nang parapit sa dalauang binti, at paiinomin nan~g bilin
sa número 12.

41. Cun ang maysaquit ay hindi guinamot nang paanyo, at hindi mauala
ang pamamaga nang baga; lungmulubha siya, at sinisibulan nang _baga_
doon sa caniyang baga, at itong tungmutubo roo,i, pinan~gan~ganlang
_Vómica_ sa uicang Castila. Ang gagauin doo,i, ganito:

_Ang gagauin sa maysaquit na may sibol doon sa caniyang baga._

42. Caya naquiquilala, na ang nagcacasaquit nang _Pulmonía,_ may sibol
sa caniyang baga, sapagca nacalalo na ang labing apat na arao nang
caniyang pagcacasaquit, at hindi pa siya dinaraanan nang malacas na
paglura, pag-ihi, pag-iilaguin, ó hindi siya pinauisan. Caya hindi pa
siya gungmagaling-galing bagcus ang lagnat ay para nan~g dati; matulin
ang pulso, at cun minsan mahina at malambot; datapoua,t, cun minsan
nama,i, matigas, at ga nag-aalon-alon; ang paghin~ga ay mahirap;
pinan~gin~gilabutan nang guinao na maminsanminsan; gab-i gab-i
lungmalaqui ang lagnat; ang pisn~gi ay mapula; tuyo ang man~ga labi,
at nauuhao ang maysaquit. Saca pagca nacapagnana na ang sibol sa baga,
sungmasama pa mandin ang damdam nang maysaquit; parati nang nag-uubo,
at sa touing cumibo,i, lungmalacas ang ubo; cun minsa,i, natatacot
siyang humiga nang tihaya, at hindi macatulog; saca cun minsa,i,
pinapauisan sa dibdib at sa muc-ha; ang ihi ay mapulapula na anaqui
may bula, ó lan~gis sa ibabao; mapait ang bibig, lungmulubog ang mata,
at cun minsa,i, lungmalabo.

43. Cun ang sibol sa loob ungmaabot hangan sa ibabao nang baga, at
bucod dito hindi lubhang malalim, cun pumutoc ay nabububo ang nana sa
loob nang dibdib sa pag-itan nang baga at tad-yang; itong pagca putoc
ay mahirap, cun ang sibol ay malaqui, sapagca biglang lalabas ang
maraming nana, at namamatay tambing ang maysaquit. Datapoua,t, cun ang
butas nang sibol ay munti nang macaputoc na, at ang maysaquit ay
malacas pa, mailulura niya ang nanang lungmalabas, at gungmiguinhaua
ang damdam. Cun minsan ang sibol ay hindi pumutoc, bagcus lungmalaqui,
at ang boong baga nabubuloc at napupuno nang nana; caya mamamatay ang
tauo na ualang magaua.

44. Dahil dito, cun ayon sa sinabi sa itaas sa párrafo 42,
nahahalatang mayroong sibol sa baga, cailan~gang gumaua nang
capaanyoan, nang mangyaring pumutoc ang sibol nang magaling na
pagputoc, nang houag mamatay ang tauo, at gayon ang
gagauin.--Pasisipsipin ang maysaquit, cun baga malacas-lacas pa, nang
sin~gao nang tubig na mainit, ayon sa turo sa nómero 53 at ito,i,
gagauing parati. Cun ang pagsipsip nang sin~gao na yao,i, inaacala
nang nacalambot sa sibol, paiinoming parati ang maysaquit nang
maraming totoong tubig na pinaglagaan nang _cebada ó palay_ man;
maigui rin ang tubig na may calahoc na gatas. Dahilan dito sa
pag-iinom nang marami, palibhasa,i, ang sicmura,i, naroong parating
puno, ay malacas lumaban sa _baga,_ at hindi pinababayaang mabubo ang
nana sa dibdib, cundí pinipilit magpaitaas sa lalamunan, at cun
gayo,i, mailulura nang maysaquit. Saca pinapag-uubo ang may catauan
nang suca at tubig, na biglang isinusumpit sa loob nang bibig nang
isang sumpit na munti, na cauayan man. Pinapag-uiuica ang maysaquit,
pinasisigao, at pinatataua, harin~gang pumutoc ang sibol. Bucod dito
paiinumin din touing icalauang oras nang bilin sa número 8, ga isang
cuchara carami. Mabuti ring isacay ang maysaquit sa carretón,
datapoua,t, painumin muna nang maraming maraming tubig na pinaglagaan
nang _cebada,_ ó _palay,_ cun tubig na may casamang gatas; at cun
minsan itong yagyag na paglacad nang carretón nacacapagpaputoc sa
sibol.

_Ang gagauin sa maysaquit, pag nacaputoc na ang sibol sa baga._

45. Doon sa oras nang pagputoc nang sibol sa baga, ang maysaquit ay
lumulubha na anaqui hindi nacacaramdam. Datapoua,t, cun paamoyin nang
suca, ay nasasaulan cun baga ang pagputoc nang sibol ay hindi masama,
ayon sa sinabi co sa itaas sa párrafo 43; sapagca cun masama, ualang
magagaua at mamamatay ang maysaquit.

46. Cun paanyo ang pagputoc nang sibol, at hindi namamatay pagcaraca
ang maysaquit ang gagauin doo,i, ganito.--Cun ang inilulura nang
maysaquit ay totoong malagquit at maganit, touing icalauang oras
paiinomin nang bilin sa número 8, ga isang cuchara carami, at cun
malaonlaon, painomin naman nang isang taza nang turo sa número 13.
Datapoua cun hindi malagquit at maganit ang inilulura, houag gamitin
itong man~ga bilin, cundí ang gatas nang baca, na siya lamang ang
caniyang cacaning parati ó cun ibig isama sa caniyang quinacain. Saca
macaapat maghapong paiinumin nang bilin sa número 14 na isinasama sa
caunting tubig. Ang iinomin niyang parati, ay ang tubig na pinaglagaan
nang _cebada ó palay_, ó ang tubig na ang sa icapat na bahagui ay
gatas. Saca siya,i, lumacad arao-arao ó sumacay sa cabayong-yagyag.

47. Cun ang maysaquit ay nananabi touing icalaua ó icatlong arao,
sucat na yaon; at masama ang sumpitin nang malimit.

48. Cun ang maysaquit ay nilalagnat touing hapon, at ang inilulura ay
masama sa dating tingnan, sucat nang mahalata na hindi mababahao ang
sugat sa baga, na cun gayon siya,i, maguiguing _éticong_ totoo, at
mamamatay sa loob nang ilang bouán. Datapoua,i, atohin ang uica co sa
itaas sa párrafo 46, at cun baga ang calacasan nang pag-uubo yaon ang
di icatulog niya, painumin cun gab-i nang dalaua ó tatlong cuchara
nang bilin sa número 16, na isasama sa isang basong tubig na
pinaglagaan nang _cebada ó palay_.

49. Cun baga tungmatahan ang pagdahac nang may sibol sa baga,
pasipsiping agad nang sin~gao nang tubig na mainit ayon sa turo sa
número 53; touing oras bibig-yan nang isang cuchara nang turo sa
número 8 at bucod dito,i, painumin nang maraming totoo noong bilin sa
número 12; at cun siya,i, nacacacaya, ay lumacad ó sumacay sa cabayo.
Sasangrahan naman ang ganitong maysaquit cun siya,i, malacas pa; harí
n~gang magsaoli ang canyang pagdahac.

50. Mayroong man~ga maysaquit na anaqui gungmagaling; datapoua,t,
ungmuuli rin silang magcasaquit; saca gungmagaling uli, bago humalili
na naman doon ang pag-cacasaquit; at mahirap man itong canilang buhay,
sila,i, nalalauong di iilang taon, na hindi namamatay. Caya gayón,
sapagca ang sibol sa baga hindi totoong nababahao, at yao,i,
naguiguing parang fuente. Cun ang ganitong maysaquit ay lauon nang
gayon, ualang magauang gamot doon. Datapoua cun bago yaong saquit, ay
matatalo nang gatas, at nang pagsacay sa cabayo; pati nang bilin sa
número 14.

51. Sa saquit nang _Pulmonía_, at sa naguiguing _ético_ dahilan doon,
hindi sucat gamitin ang _trementina_, ang man~ga _bálsamo,_ ang
_incienso,_ ang _almáziga,_ ang _mirra_, ang _camanguian,_ at ang
_bálsamo_ nang _azufre,_ pati yaong gamot na pinan~gan~ganlang
_antiético,_ sapagca nacacalubha bagcus sa maysaquit yaong man~ga
bagay na yaon.

52. Cun hindi paanyo ang pagputoc nang sibol sa baga, cundi nabububo
ang nana sa loob nang dibdib, hindi mailulura nang maysaquit; bagcus
siya,i, mamamatay na ualang pagsala, cundi hiuain sa pagitan nang
dalauang tadyang; datapoua,t, cundi siya totoong marunong na médico,
houag siyang man~gahas gumaua noon.

53. Cun minsan ang ganoong pagsibol nang _baga,_ yaon ang
iquinabubuloc nang baga nang tauo, at yaon din ang iquinamamatay niya.

54. Cun minsan naman hindi tungmutuloy ang pagnanana nang sibol sa
baga, cundi naroong matigas na parati, na anaqui yao,i, isang bucol na
hindi nag-iiba. Ang tauong may ganitong saquit, hindi gagaling na
hamac, datapoua hindi lubhang nahihirapan siya.

55. Ang bagay sa ganitong lagay ay ang _suero,_ ayon sa turo sa
número 17, at ang _pildoras_ número 18. Ang iinumin touing umaga,i,
ang isang basang _suero_ at ang man~ga dalauang puong _pildoras,_
hangan sa apat na puo. Saca parating sisipsipin niya ang sin~gao nang
tubig na mainit número 53.


Ang Pulmonía Nang Apdo.

_Nota. 1_ Bucod sa saquit na _pulmoníang_ totoo na sinaysay sa
capítulong ito, mayroong isa pang bagay na _pulmonía_ na ang pan~galan
doo,i, _biliosa ó pulmonía_ nang _apdo,_ sapagca hindi totoong
pulmonía, cundí catulad nang lagnat nang _apdo_ (Capítulo 20). Ang
maysaquit ay dumurual cun minsan, at nag-iilaguin nang tila madilao at
mabaho ang inilulura niya; hindi gaya nang inilulura nang
nagcacasaquit nang _pulmoníang_ totoo, cundí madilao sa roon. Ang
bibig nang maysaquit ay mapait, hindi pinapauisan siya, tila mayroong
siyang nararamdamang mabigat at masaquit-saquit sa sicmurang palibot.
Ang color nang muc-ha ay madilaodilao, at tila nag-iiba. Ang gamot
dito ay para nang sa _lagnat_ nang _apdo_ (Capítulo 20). Cun baga may
catigasan ang pulso, ó may cainitan ang dugo, sinasangrahan ang
maysaquit. Saca binibig-yan nang bilin sa número 3. Sinusumpit naman
ayon sa turo doon din sa capítulo nang lagnat sa _buloc_ ó lagnat nang
_apdo._ Pagca naalaman nang totoo na uala nang catigasan ang pulso,
cundí malambot na, pinaiinom nang bilin sa número 34 at cun ualang
mapagquitaan nito, na-aari ang sa número 35. Ang ibang gagauin doon ay
isa rin nang itinuturo sa capítulo 20, nang _lagnat_ nang _apdo_.


Ang Pulmonía Falsa.

_Nota. 2._ Mayroong isa pang bagay na _Pulmonía_ na hindi totoo, na
marahil dumaan sa man~ga matatanda, ó sa man~ga bata, ó sa man~ga
tauong mahina, cun bagong nagtatag-arao, na yao,i, dala nang man~ga
malalagquit na cungmacapit sa baga nang may catauan. Ang maysaquit ay
nag-uubo muna nang caonti sa loob nang ilang arao, at cun lumacad ay
tila masiquip siquip ang caniyang dibdib sa caniyang pagcaramdam; ang
muc-ha,i, mapula sa rati; ang ibig niya ay cumaing parati at matulog,
at hindi mahimbing ang caniyang pagtulog; pag nalauong ilang arao,
guiniguinao siya; humahalili roon ang init; hindi siya lumagay, at
lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib. Bucod dito, hindi macatahan sa
hihigan ang maysaquit, at mahirap man ang caniyang pagcaramdam, ay
gumagala sa loob nang silid; ang pulso ay mahina at madalas; ang ihi
cun minsan tila para nang dati; cun minsa,i, mapulapula; ang pag-uubo
niya,i, munti, at maliuag dumahac; maminsanminsan nasisira ang
caniyang bait; hindi macatulog nang mahimbing, at hindi naman
naguiguising na totoo; ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun
minsan namamatay nang biglang pagcamatay, lalo pa cun matanda ang may
catauan. Cun minsan lungmalaqui ang casiquipan nang dibdib, at ang may
cataua,i, hindi macahin~ga cundi locloc; saca nasisira tuloy ang bait;
ang pulso ay ungmoonti at dungmaralas; at pag nalaonlaon, namamatay
ang maysaquit. Itong saquit ay masama; at maliuag matapatan ng gamot.
N~guni ang lalong mabuti roo,i, painuming parati ang maysaquit nang
bilin sa número 26, ó nang sa número 12, na lalag-yan nang timbang
saicaualong _salitre_ sa baua,t, isang tagayang tubig. Touing
icalauang oras bibig-yan nang isang taza nang bilin sa número 8. Saca
pararapitan sa man~ga binti nang sa número 36. Itong man~ga gamot na
ito ay hindi macasasama sa maysaquit, at cun minsan macacagaling. Ang
nagcacasaquit nang gayón, cun minsan ay masamang sangrahan.


_Ang gagauin sa natutuyo ang catauan, na yao,i, pínan~gan~ganlang_
consunción _nang castila._

_Nota 3._ Bagaybagay ang pinagmumulan nang pagcatuyo nang catauan nang
tauo, na yao,i, aquing sasaysayin n~gayon. Ang sibol sa _baga,_ cun
minsan siya ang pinangagalin~gan nitong saquit, ayon sa uica co na sa
párrafo 48. Cun minsan gaua nang _escorbuto_, ó nang _bicat_, ó nang
_hica_, ó nang bulutong ó ticdas. Cun minsan naman dala nang mahalay
na saquit na namamahay sa catauan, na doon mahahalata, cun baga
nagsusugat, ó namumutoc, ó macati ang punong catauan.

Gayón din cun ang tauo,i, parating nacuculong sa bahay na may sara ang
lahat na dun~gauan; ó cun malimit gumaua nang mahalay; ó cun siya,i,
natatapat sa sin~gao nang man~ga tinutunao na tangso; ó cun siya,i,
namamanglao, ó parating pagod; ó cun nag-iisip nang man~ga maliliuag;
cun siya,i, parating pinapauisan, ó nag-iilaguin, ó ungmiihi, ó
pinapanaogan nang malacas nang sa panahon cun baga babayi; ó cun
siya,i, nagpasuso nang malauon, ó cun linalabasan sa punong catauan
nang tubig na malapot at maputi, na yao,i, saquit din nang babayi, na
pinan~gan~galan _flúor albus_.

Cun siya,i, dating linalabasan nang dugo sa puit, para nang
inaalmorranas, ó cun pinapauisan sa paa ó sa catauan, ó dating
binabalin~goyn~goy, at saca siya,i, naual-an at inurun~gan noon man~ga
yaon; ó cun hindi sumago ang fuente, cun baga may fuente, ó cun
nabahao ang caniyang sugat na malauon, ó ang caniyang dating galis,
buni, ó ang ibang man~ga bagay na lumilitao sa catauan.

Ang pinalo nang malacas, ó nahulog, ó sinicaran nang hayop ang
mayroong nararamdamang bucol sa tiyan, ó sa bituca, ang napupuyat, at
tuloy ungmiinom nang maraming alac; ang ungmaabay sa maysaquit, na
dahil doon siya,i, nasalinan nang caniyang saquit. Ang parating
locloc, at tun~go ang ulo, para nang man~ga sungmusulat, man~ga
sastre, zapatero, man~ga babaying nagdurugtong nang abaca, man~ga
hungmahabi, at ang malauong cumanta ó tumugtog nang flauta. Ang
cungmacain naman nang man~ga mahanghang, ó nang man~ga maalat ó man~ga
maban~go.

Cun minsan naman itong saquit ay minamana, na cun gayo,i, ualang
magagauang gamot doon.

Caya cailan~gang mag-in~gat ang tauo, at pagca mayroon siyang
naramdamang saquit para nang man~ga sinabi co sa itaas, ay cailan~gang
siyang magpagamot na madali; maca cun pabayaan ang saquit sa catauan,
ang sumunod doon sa gayón ay ang pagcatuyo nang catauan niya.

Ang nagcacasaquit nang _consunción_ ó ang natutuyo ang catauan ay
nag-uubo muna nang ilang bouan calauon. Cun baga siya,i, dungmoroual ó
sungmusuca pagca cain ay yaon ang señal na caalam-alam matutuyo ang
catauan. Ganoon din cun mainit sa rati ang caniyang pagcaramdam, ó cun
siquip ang dibdib, lalo pa cun siya,i, cungmiquibo; cun ang caniyang
inilulura ay maalat, ó may calahoc na dugo; cun siya,i, namamanglao,
cun nananab-ang nang pagcain, at nauuhao; cun ang pulso,i, matulin,
malambot at munti (datapoua cun minsan matigas at puno). Ang
hungmahalili rito ay ang paglura nang berdeng maputi na may casamang
dugo. Ang cataua,i, ungmoonti dahil sa lagnat na ética at dahil sa
pauis na malaqui, na dungmaraan sa caniya touing umaga at touing gabi.
Ungmiihi pa siya nang marami, at nag-iilaguin nang malacas; na yao,i,
ang iquinahihina niya. Ang man~ga palad nang camay totoong init, at
ang muc-ha,i, pungmupula pagca cain. Ang caniyang man~ga daliri ay
totoong onti; ang man~ga cuco ay baluctot na pailalim, at nalalaglag
ang buhoc. Saca ang maysaquit ay nanghihinang totoo, lungmalalim ang
caniyang mata, hindi macalonoc; namamaga ang paa, at nanlalamig ang
man~ga dulo nang paa,t, camay, at ang sungmosunod doon ang camatayan.

Ang gagauin nang may catauan cun ang caniyang saquit ay bagong-bago
pa, ay magbago siya nang lugar, cun baga ang caniyang tinatahanan
hindi pinapasucan ó hindi natatapat na magaling sa han~gin. Saca
siya,i, magpilit sumacay na parati sa cabayo, at houag siyang hihiga
na basa ang damit. Ang lahat na caniyang cacanin ay ang man~ga ualang
liuag matanao sa sicmura: caya ang bagay lamang sa caniya ay ang
man~ga gulay at ang gatas. Dito sa lupa nang Filipinas magaling ang
gatas nang cabayong babayi. Na-aari naman ang gatas nang babaying
tauo, at ang magaling ay doon na sumuso ang maysaquit. Ang gatas nang
cabayong babayi iinumin cun mainit pa, na bagong galing sa suso. Ang
isang inom ay dalauang taza, na yao,i, gagauing macaipat maghapon, ó
macaitlo man lamang. Ang gatas ay doroonan nang ilang sopas na
tinapay. Cun ualang gatas nang cabayong babayi na-aari ang sa baca, ó
ang sa cambing; datapoua cailan~gang alisin ang pinacataba noon. Cun
ibig nang maysaquit ay masasamahan ang gatas nang caonting canin.
Macacain naman nang maysaquit ang man~ga bun~ga nang cahoy na totoong
hinog para nang man~ga atis etc. Cun baga nararamdamang mabigat sa
sicmura ang gatas, ay hulugan nang caonting azucal.

Cun ang maysaquit ay nag-iilaguin dahilan sa gatas, ay cumuha ca nang
man~ga paa,t, sipit nang hipon, iyong bayohin at isama mo sa gatas.

Ang guinagaua nang iba hindi ang gatas cundi ang _suero_ noon, siya
ang iniinom. Caya cun baga nacacayanan ang suero nang sicmura nang
maysaquit, ay mabuti inumin niya yaon; houag lamang uminom siya
pagcaraca nang marami hangang hindi pa bihasa. Datapoua gamitin man
nang maysaquit ang gatas, gamitin man ang suero hindi macagagaling sa
caniya cundi ituloy gauin nang ilang bouan calauon. Maigui rin dito
ang _talaba_ na yao,i, hindi lulutuin, cundí pagcaraca,i, cacaning
hilao.

Dito sa Filipinas ang natutuyo ang catauan ay magaling uminom siya
nang _tuba sa niyog ó sa caong,_ datapoua houag ang maasim. Mabuti rin
ang siya,i, cumain nang man~ga sarisaring matamis na guinagaua sa
man~ga trapiche.

Itong man~ga uica co n~gayon ang sucat gauin nang natutuyo ang
catauan, at cun minsan siya ang nacagagaling sa marami; datapoua
mayroon pang iba na turo ni Buchan na magagaua mo cun ibig mo, at cun
minamagaling mo, na yaon n~ga ang isusunod co rito.

Cun ang saquit nang pagcatuyo nang catauan ay bago pa, at totoong
lacas nang pag-uubo nang may catauan ay masasangrahan siya nang umonti
ang caniyang ubo; at nang houag macahirap sa caniya ang pag-uubo, ay
painoming maminsan minsan siya nang isang cucharang gatas nang _dayap_
na sasamahan nang isang gayon din polot na lulutuin muna sa mahinang
apoy. Ang iinuming parati nang maysaquit ay ang tubig na pinaglagaan
nang _manzanilla;_ datapoua cun baga siya,i, lungmura nang dugo ay
houag painumin noon.

Cun baga ang maysaquit mayroong sibol doon sa caniyang baga, ay
basahin mo ang párrafo 42, at ang man~ga magcasumonod doon.




=CAPÍTULO 7.=

_Ang sintac sa dibdib, na pinan~gan~galan nang man~ga médicong
pleuresia, ó dolor de costado._


56. Ang _pleuresía_ ó ang sintac sa dibdib ay catulad nang saquit na
_pulmonía_ na sinasaysay sa itaas sa capítulong nacalalo. Dito sa
_pleuresía,_ ang _baga_ nang maysaquit ay namamaga rin para doon sa
nagcacasaquit nang pulmonía; datapoua,t, itong pamamaga nang baga nang
sinisintacan ay sa dacong ibabao, at ang nararamdaman niya ay gayón.

57. Guiniguinao muna ang maysaquit, hungmahalili ang lagnat, ang
pag-uubo, ang casiquipan nang dibdib; ang pagsaquit nang ulo, at ang
bahag-ya na macahin~ga ang maysaquit; ang marahil idaing nang
pinipleuresía ay ang matigas na saquit nang man~ga taguiliran nang
dibdib sa ilalim nang susó, at ang canang taguiliran ang malimit
sumaquit; cun minsan nama,i, alin mang lugar nang dibdib ay
sungmasaquit. Bucod dito,i, namumula cun minsan ang pisn~gi, at ga
ibig sumuca ang maysaquit. Cun minsan hindi nararamdaman ang saquit
nang dibdib, cundi lungmalo muna ang ilang oras, ó sa icalaua ó sa
icatlong arao nang pagcacasaquit. Ang pulso nang maysaquit ay matigas;
datapoua cun malaquing totoo ang saquit, at mapan~ganib ang buhay nang
tauo, ang pulso ay malambot at munti. Cun minsan ualang lura, at uala
ring ubo. Mayroon namang iba, na binabalin~goyn~goy, na ito,i,
nacaguiguinhaua sa may catauan. Datapoua cun minsan ang tumutulong
dugo ay buloc, na yaon ang pinacatanda na malapit nang mamatay ang
tauo. Cun minsan tila mamamatay na ang maysaquit, at bagcus siya na
ang paggaling niya.

58. Ang gamot sa _pinipleuresía_ ó sinisintacan ay para nang
pag-gamot sa pinupulmonía. Caya sasangrahan ang maysaquit pagcaraca;
at cun hindi siya gungmagaling, ó gumaling ma,i, ungmooli rin ang
saquit na malaqui, sasangrahan pa mandin; datapoua cun hindi malubha
ang tauo, ó cun hindi totoong lacas ang pagsintac, at ang maysaquit
nacacalura, ay hindi cailan~gan sangrahang uli, cundi parapitan lamang
sa man~ga binti ó doon sa lugar na masaquit.

59. Saca ang ibang gagauin doon ay naituro co na doon sa itaas sa
párrafo 31 hangang sa párrafo 40 Sa lahat na bagay, ang totoong sucat
igamot dito ay ang bilin sa número 8; at pagca bagong nagcasaquit ang
tauo, ay tatapalang agad nang bilin sa número 9; at cun hindi pa
nauauala ang sintac, parapitan doon sa masaquit. Gayon din ang
pag-gamot sa man~ga babaying sinisintacan; at may panahon man,
masasangrahan din.

60. Cun munti ang sintac, ay marahil mauala pag sinangrahang minsan
ang maysaquit, at pag pinainom nang tubig na pinaglagaan nang bulaclac
nang _alagao_; itong tubig ay dinoroonan nang caonting _pulot_.

61. Ang saquit nang pleuresía ay nauauala sa paglura, ó sa pag-ihi, ó
sa pagpauis, para nang pulmonía; cun minsan naman sinisibulan ang
maysaquit nang _baga_ sa loob, ó tinutuboan nang bucol na matigas doon
din sa loob, ó cun minsan nama,i, nabubuloc ang caniyang baga, para
nang sinabi co na sa capítulo nang pulmonía.

62. Ang nagcacasaquit nang gayon hindi sucat big-yan nang _triaca,
cordial, castol, ruda_, at nang man~ga bagay na nacacapagpapauis.

63. Ang tauong ungmiinom nang tubig na malamig, capagca siya,i,
totoong nainitan, ay marahil magcasaquit nang pleuresía ó sintac; at
mayroon cun minsang tauo, na pagcainom mandin, namamatay.

_Nota_. Bucod dito sa saquit na sintac na sinaysay co n~gayon,
mayroong isa pang bagay na sintac nang _apdo_ ó _biliosa_, na yao,i,
isa rin nang pulmonía nang apdo ó biliosa, na sinaysay co sa _nota 1_,
nang párrafo 55, na pati nang pag-gamot ay isa rin. Caya susundin ang
lahat na turo doon din sa _notang_ yaon.




=CAPÍTULO 8.=

_Ang saquit na ang pan~gala,i, garrotillo, at ang ibang man~ga saquit
sa lalamunan nang tauo._


64. Marami ang saquit nang lalamunan nang tauo. Ang malimit dumaan
doo,i, ang pamamaga niyong man~ga casangcapang nadoroon, na siya ang
tinatauag na _garrotillo,_ na camuc-ha rin nang saquit na _pulmonía;_
ibang casangcapan lamang ang nasasaquitan.

65. Cun ang lalamunan ang masaquit, ay bahag-ya na macalunoc ang tauo
nang anoman. Ang tubig at ang lauay lalong maliuag lunuquin.
Guiniguinao ang maysaquit; nalalagnat siya nang malaqui, masaquit ang
ulo, at ang ihi ay mapula. Datapoua cun ang namamaga ay ang naroong
malapit sa dinaraanan nang hinin~ga nang tauo, ang paghin~ga ay
mahirap, hindi tahimic ang maysaquit, at tila nahuhunghang; ungmaabot
cun minsan ang saquit hangan sa baga, at namamatay ang tauo. Cun
namamaga yaong lahat na yaon, sampon nang cutil pati nang puno nang
dila, at ang ibang man~ga casangcapang naroon sa piling noon, ang may
catauan ay totoong cahabaghabag; namamaga ang boong muc-ha; hindi siya
macalunoc; ang paghin~ga ay maliuag; lungmalabas ang dila, ang pulso
ay maralas at mahinang-mahina, at cun minsan lungmilibang; at ang
maysaquit ungmaabot lamang hangan sa icatlong arao, at namamatay. Ang
pinangagalin~gan nitong saquit ay ang pag-urong nang pauis, ang
paglacad sa lupa cun bagong nacaulan at mainit ang arao; ang pagtapat
sa han~ging malamig, ang pagbasa, ó ang pag-uiuica ó pagcacanta nang
malauon, ang pagtulog na basa ang damit, ó ang pag-inom nang malamig
na tubig, cun bagong galing sa init ang may catauan.

66. Ang saquit ay ungmaalis cun minsan sa loob at napapasalabas; cun
gayo,i, magaling-galing ang pagcaramdam nang maysaquit. Datapoua cun
sa utac, ó sa baga mapatun~go,i, mahirap at mapan~ganib ang may
catauan.

67. Ang pag-gamot sa nagcacasaquit nang gayón, ay para nang guinagaua
sa pulmonía. Ang maysaquit _ilalagay sa husay_ (capítulo 4), at cun
baga mahirap na totoo ang caniyang lagay para nang sabi sa itaas sa
párrafo 65, cailan~gang sangrahang macaapat ó macalima sa loob nang
ilang oras; paiinuming parati nang bilin sá número 2, at número 4.
Datapoua sapagca sa ganitong saquit ay hindi sumagui cun minsan sa
lalamunan ang ipinaiinom, caya cailan~gang sumpitin touing icatlong
oras ang maysaquit nang bilin sa número 5; at macaitlo maghapon
ibababad ang caniyang man~ga paa sa mainit na tubig ga calahating oras
calauon. Saca tapalan ang liig niya nang bilin sa número 9.

68. Maigui ring carlitan muna sa liig ang maysaquit, na totoong
malubha na, n~guni houag lalaliman ang carlit, bago tacluban nang
ventosa roon. Pinapagmumumog naman siya nang bilin sa número 19; at
pinasisipsip nang sin~gao nang tubig na mainit na macaanim maghapon.

69. Cun ang cutil at ang dalauang tila bucol na capiling noon, yaon
lamang ang masaquit, at namamaga, ay cailan~gan ding sangrahan ang
maysaquit, lalo pa cun ang pulso ay matigas at puno; ito,i, gagauin
agad, maca cun pabayaan yaong pamamagang yao,i, mapatun~go ang saquit
sa _baga:_ at cun minsa,i, uuling sasangrahan cun cailan~gan pa.

70. Cun munti ang saquit, magpaanyo lamang ang may catauan, at
maghusay sa caniyang pagcain, sa pag-inom, at sa pag-gaua, ay hindi
cailan~gang sangrahan. Datapoua,i, magaling na lalo ang sangrahan, at
painumin nang bilin sa número 2. Saca bañusan hangan tuhod ang
maysaquit cun umaga, at sumpiting minsan cun hapon. Tatapalan naman
ang caniyang liig nang bilin sa número 9. Saca pinapagmumumug nang
aquing turo sa número 19, at macaanim maghapong pasipsipin nang
sin~gao nang mainit na tubig ayon sa bilin sa número 53.

71. Cun baga hindi maalam magmumog ang maysaquit, ang caniyang
ipagmumumog pinatatama nang sumpit na munti, na cauayan man, doon sa
caniyang lalamunan; itong ganitong pagsumpit ay totoong buti, at cun
minsan siya ang iquinapagpapalabas nang maraming malalagquit na
cungmacapit sa ilalim nang lalamunan, at siya rin ang
iquinaguiguinhaua nang maysaquit. Datapoua,i, itong pagsumpit na
ganito ay lilimitan.

72. Cun ang saquit nang lalamunan ay natatalo niyong man~ga gámot na
yaon, sa icatlong arao ó sa icaapat hangang sa icalima, ay gumagaling
na ang maysaquit; at cun ualang sisibol doon, sa icaualong arao
malaqui ang caniyang pag-galing.

73. Cun minsan cun guinagamot ang maysaquit, ay umuunti ang lagnat at
ang ibang man~ga hirap; datapoua,t, ang lalamunan ay para nang dating
masaquit. Ang gagauin doo,i, itutuloy ang pagmumumog, at ang pagsipsip
nang sin~gao nang mainit na tubig número 53; saca cun mayroong
marunong na médico ipahiua sa caniya yaong dalauang bucol ó _agallas_
na masaquit, na naroon sa piling nang cutil, at gagaling ang may
catauan pagca linabasan nang caunting dugo yaong man~ga bucol na yaon.

74. Cun hindi paanyo ang pag-gamot sa maysaquit, cun minsan tinutubuan
nang sibol doon sa lalamunan, na cailan~gang hiuain, cundí pumutoc
siyang cusa sa icalima ó sa icaanim na arao. Ang sibol ay maquiquitang
magaling nang mata, pagca pinan~gan~ga ang maysaquit; caya bago
hiuain, ay maghahanda ang médico nang isang lanceta, na durugtun~gang
magaling sa dulo nang patpat na munti; saca tinatacpan nang damit,
houag lamang ang dulong matulis, at yaon ang ihihiua roon sa sibol, na
naquitang naroroong maputi at malambot doon sa masaquit na lugar. Cun
nahiua na ang sibol ay napupuno nang nana ang bibig, at caya ang
maysaquit ay magmumumog nang bilin sa número 19. Cun minsan ang sibol
ay dalaua.

75. Cun minsan hindi lamang mayroong nana roon sa sibol na naquiquita,
cundi sa ibang lugar nang lalamunan na hindi na-aalaman, caya ang
maysaquit anaqui magaling na, at ang lagnat ay munti at naca-catulog
siya,t, nacacalunoc; datapoua,t, hindi nauauala ang saquit nang bibig;
pinan~gin~gilabutan siya nang guinao, ang dila,i, bungmibigat at
cungmacapal sa caniyang damdam. Mayroon namang man~ga butil na maputi
sa man~ga n~gidn~gid at sa loob nang pisn~gi, pati sa man~ga labi, at
masama ang lasa nang bibig.

76. Ang gagauin nang maysaquit pagca gayon, ay ang malacucong tubig na
may calahoc na gatas, ay siya ang ipagmumog niya. Saca sipsipin niya
ang sin~gao nang mainit na tubig, at doonan ang caniyang liig nang
bilin sa número 9. Saca ipauusisa niya sa médico ang quinadoroonan
nang sibol, at ipahiua sa caniya. Magaling namang sumpitin sa
lalamunan nang tubig na malacuco, upan din pumutoc ang sibol, cun
mag-ubo ang may catauan. Itong pagputoc nitong sibol hindi nacacaano
sa maysaquit, at uala acong narin~gig na namatay dahil doon.

77. Ang nagcacasaquit nang ganitong saquit, cun minsan dínaraanan nang
pagca ibig sumuca, gaua nang man~ga malalagquit na lura na naniniquit
sa lalamunan; caya tandaan ito nang mangagamot, na houag big-yan nang
pasuca ang maysaquit at masama sa caniya yaon.

_Nota_. Bucod sa saquit na garrotillo na sinasaysay co sa capítulong
ito i, mayroong isa pang bagay na pagsaquit nang lalamunan nang tauo,
na cung minsan nacamamatay sa marami. Ang pan~galan doo,i, _mal de
garganta ulcerado, ó garrotillong may sugat_. Ang nagcacasaquit nang
gayong saquit, ay bihira ang di binubucalan sa catauan nang man~ga
butil na mumunti, na sa loob nang ilang arao natutuyo at nalalaglag na
parang calisquis. Sa loob nang lalamunan mayroong namang man~ga sugat,
at mapait ang bibig Ang gamot doo,i, catulad-tulad nang gamot sa
_lagnat_ nang _apdo_ capítulo 20; n~guni hindi sucat sangrahang hamac
ang maysaquit. Ang pasuca número 25, ó ang sa número 35, ay totoong
buti doon, cun uala nang lagnat ang maysaquit. Ang purga, ay hindi
magaling doon. Ang parapit sa binti ay totoong bagay sa saquit na ito.
Gayon din mabuti rito ang pag-inom nang maraming tubig na pinaglagaan
nang bulaclac nang _alagao_, at ang pagmumumog nang bilin sa número
19. Magaling naman sa maysaquit na malubha ang bilin sa número 80, na
yao,i, turo ni Buchan.


_Ang gamot sa bucol, na ang pan~galan nang tagalog doo,i, bayiqui, ó
bayicqui._

78. Cun minsan namamaga yaong dalauang _glándulas_, ó bucol na naroon
sa piling nang tayn~ga,t, sihang; cun minsan yaong dalaua namang
hinihipo sa ilalim nang guitna nang sihang, na _glándulas din yaon_,
at parapara nang sila ang pinangagalin~gan nang lauay nang tauo; itong
saquit na ito ay nauauala pagca pinahiran nang tayom, na tinunao sa
caunting suca. Datapoua cun ang boong liig ay lungmalaqui, na maralas
dumaan itong saquit sa man~ga babayi sa provincia nang Batan~gan, ay
basahin mo ang párrafo 261 at ang 262, at sundin ang man~ga turo doon.




=CAPÍTULO 9.=

_Ang romadizo na pinan~gan~ganlan nang tagalog na sipón._


79. Ang sipón ay catulad nang saquit na pulmonía, pleuresía,t,
garrotillo, munti lamang ang saquit; cun sinisipon ang tauo, ay
namamaga rin nang caunti ang _baga_ sa loob nang dibdib, ó ang ibang
man~ga casangcapang naroroon sa ilong, sa noo, ó sa pisn~gi.

80. Ang sipón hindi sucat hamaquing pabayaan, at cun minsan nacahihila
nang man~ga saquit na malaqui sa dibdib, ó sa ibang lugar nang catauan
nang tauo.

81. Ang pinagmumulan nang sipón ay ang pag-urong nang pauis nang
catauan at ang cainitan nang dugo.

82. Ang calaunan nang saquit na sipón ay bagay-bagay. Ang sipón nang
ulo, hindi lubhang nalalauon; datapoua ang sa dibdib ay malauon sa
roon. Cun nalalauon ang sipón, ay masama, sapagca dahilan sa calacasan
nang pag-uubo, nagcacaramdam ang boong catauan, at napapasaulo ang
dugo. Ang isa pang casam-an noon ay ang di icatulog nang tauo, na
caya nanghihina siya; bucod dito ang may sipón ay marahil aayao
cumain, at yaon ang isa pa manding nacagugulo sa catungculan nang
sicmura. Dahilan doon sa pag-uubo; ay nahihirapan namang totoo at ga
nagagambol ang baga nang tauo, at napupuno nang napupuno nang
sarisaring pinacataib n~g catauan na doon napapatun~go, at lungmalapot
at saca nacacahirap pa sa paghin~ga. Dahil doon naman nalalagnat ang
tauo nang lagnat na munti na hindi nauauala.

83. Ang gamot sa sipón ay para nang sa _pulmonía, pleuresía_ ó
_garrotillo_. Caya cun ang sipón ay malaqui, lalo pa cun ang maysaquit
ay marugo at malaqui ang caniyang ubo, pati nang saquit nang ulo, ay
cailan~gang sangrahan sa camay, nang madaling gumaling. Saca painumin
nang bilin sa número 1, 2, ó 4. Magaling din bañosan bago humiga ang
maysaquit sa tubig na mainit-init hangang tuhod; pati nang pagsumpit
ay bagay rin sa saquit na ito, cun hindi manabi touing arao, ó cun
cacaunti ang inaiihi nang may sipón. Sa catagang uica; cun ang may
saquit _ilagay sa husay_ (capítulo 4) pagdaca,i, gumagaling.

84. Datapoua cun munti ang sipón, di man gamutin ang tauo, ay
gumagaling siya; houag lamang cumaing ilang arao, nang _carne, itlog,
baboy, sabao,_ at _alac._ Ang cacanin lamang ay ang tinapay, ó canin,
ang man~ga gulay, ang man~ga bun~gang hinog nang cahoy at tubig; ang
cacanin cun gab-i ay caonti, at ang caniyang iinumin, ay ang tubig na
pinaglagaan nang palay ó cebada, at cun aayao noo,i, ang tubig na
pinaglagaan nang bulaclac nang alagao, na ang sa icapat na bahagui ay
gatas. Ang baños nang tubig na mainit-init sa paa; at ang bilin sa
número 20, ay nacacapagpatulog sa maysaquit.

85. Cun minsan ang maysaquit ualang lagnat cundi nag-uubo lamang at
hindi macatulog; ang gagauin dito ay cun gab-i bañusan nang tubig na
mainit-init, at cun lauon nang nacacain ang maysaquit big-yan siya
nang isang píldorang _estoraque_ (camanguian), ó nang caunting
_triaca_ at caunting tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao;
ito lamang ay nacacagaling na tambing sa maysaquit, pagca lauon nang
guinamot nang husay, at hindi pa gungmagaling; datapoua cun bago pa
ang saquit, hindi sucat gauin ito, at masama. Mabuti rin bigyang
maminsan-minsan ang maysaquit nang isang cucharang pulot na hinulugan
nang caunting suca, nang lumambot ang pag-uubo; at cun hindi rin
ungmuunti ang pag-uubo doonan nang isang tapal na sahing sa pag-itan
nang dalauang balicat, ayon sa turo sa párrafo 498. Ito,i, aral ni
Buchan.

86. Sa saquit na sipón, ay bagay ang pagsipsip nang sin~gao nang tubig
na mainit ni pinagbabaran nang bulaclac nang alagao ayon sa turo sa
número 53; maigui rin ang _regaliza_ (saga) cun n~gan~gaing parati ang
dahon.

87. Ang tauong sinisipon, na hindi nagbabauas nang caniyang pagcain,
at ang ungmiinom lamang nang mainit na tubig, ay guinugulo niya ang
sicmura; ang pag-uubo ay hindi mauaualang hamac cun gayón, at siya,i,
ooui sa calagayan sinaysay co sa párrafo 82. Ang pag-inom nang anomang
bagay na alac ay nacacasama doon sa sipón; at cun minsan ang sipón na
talagang mauauala na, ay dahilan sa pag-inom nang alac bagcus
lungmalaqui.

88. Cun ang tauong sinisipon ay totoong nanhina na, at hindi
mangyaring mauala ang caniyang sipón iinomin niya arao-arao ang bilin
sa número 14; ang timbang ay cahati ó isang saicapat na isinasama sa
caonting alac. At cun nahahalata, na ang saquit ay napapatun~go sa
baga, dahil sapagca ang pag-uubo ay lungmalaqui nang lungmalaqui, at
ga siquip ang dibdib pati nang paghin~ga, ay doonan ang maysaquit nang
parapit sa man~ga binti número 36.

89. Hindi magaling sa saquit na ito ang tumahan ang maysaquit sa bahay
na mainit at siquip, sapagca ang pagtahan sa ganoong lugar ay para
nang pag-inom nang alac. Saca pag nacalabas sa silid, at salang
mahan~ginan, siya,i, sinisipon pa mandin. Mayroon namang tauo, na
dahil sa calacasan nang pag-uubo pungmuputoc ang man~ga ugat mumunti
nang mata at tila nanhihinola ang bubong nang mata. Ang mabuti roo,i,
basaing parati yaong hinola nang tubig na sinucaan, para nang
guinagaua sa párrafo 272.

90. Yaong man~ga tauong madaling sipunin ay caya malacas dumopoc at
humina ang canilang catauan, sapagca totoong nag-iin~gat sila sa
han~gin, at ang ibig nila ay ang tumahan doon sa may sara ang lahat;
bago,i, ang canilang sucat gauin, ay lumabas at manaog sa lupa, at
uminom nang malamig na tubig: at capag namihasa na sila sa ganitong
gaua, ay lungmalacas at gungmagaling ang pagcaramdam.




=CAPÍTULO 10.=

_Ang saquit nang n~gipin at bag-ang, pati nang sa cabiac nang ulo ó
muc-ha sa uicang castila,i,_ jaqueca, _sampon nang escorbuto na yao,i,
pagdurogo nang n~gipin nang tauo._


91. Tatlong bagay ang pinangagalin~gan nang pagsaquit nang n~gipin at
bagang. Ang isa,i, ang bucboc nang n~gipin. Ang icalaua,i, ang
pamamaga niyong litid na munti, na naroon sa pinacaugat nang man~ga
n~gipin; ó cun minsan ang pamamaga naman niyong pinaca balat na
matigas, na nasasapao sa man~ga n~gipin sa ilalim nang n~gidn~gid, at
caya pati nang n~gidn~gid cun minsan sungmasaquit. Ang icatlong
dahilan nang pagsaquit nang n~gipin ay ang isang pinacataib na malamig
na napapatun~go doon, na nangagaling sa catauan.

92. Cun ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang bucboc, at cun
nahahan~ginan na ang pinaca litid nang n~gipin, sapagca sinira,t,
quinain nang bucboc, ay ang han~gin, ang pagcain, ang pag-inom, ang
init, at ang pag-gaua, itong lahat na bagay ay paraparang nacalalaqui
nang saquit nang n~gipin. Caya cun malaquing totoo ang nacain na nang
bucboc, cundi ipabunot sa marunong, sasaquit nang sasaquit lamang ang
n~gipin, babaho ang hinin~ga, mabubuloc ang n~gidn~gid, at ang ibang
n~gipin ay mararamayan, pati nang sihang cun minsan ay bubucbuquin
din. Datapoua cun hindi totoong sira ang n~gipin, houag bubunutin
cundi magbabad ca nang camunting _pimienta, canela,_ at _clavo_ sa
calahating tazang tubig na malacuco, at dito sa tubig na ito,i, basain
mo ang camunting bulac, na idoroon mo sa binubucboc na n~gipin. Maigui
pa sa rito ang maglulon ca nang caunting papel, na ganga tingting nang
ualis; sindihan mo ang dulo at pag naguing baga na,i, iyong patamain
sa butas nang bucboc, at mauauala ang saquit; bago sindihan ang papel
ay isinasaosao muna ga lan~gis. Itong gamot hindi masaquit. Ang gaua
nang ibang man~ga tauo, ay ang canilang muc-ha pinapahiran nang pulot,
at gungmagaling sila.

93. Datapoua cun baga caya sungmasaquit ang n~gipin sapagca ang litid
na munti nang n~gipin ay namamaga, hindi macucuha ang saquit, cundi
sangrahan ang may catauan at caalam-alam yaon ang icagagaling niya.
Pagca sangra, ay magmumog ang maysaquit nang tubig na pinaglagaan nang
cebada ó palay, ó cun hindi ibig niya yaon, ay ang tubig na may
calahoc na gatas yaon ang ipagmumog niya; saca tapalan ang caniyang
pisn~ging masaquit na ang bilin sa número 9. Caya naalaman, na ang
litid nang n~gipin, ó ang pinacabalat na matigas na naroon sa ilalim
nang n~gidn~gid siya ang nag-darala nang pagsaquit nang n~gipin,
sapagca cun ang may cataua,i, naiinitan, yaon ang pagsaquit nang
n~gipin; cun minsan linalagnat ang may catauan nang malaqui; ang
pulso,i, malacas at puno; mapula ang mucha, ang bibig ay mainit; ang
saquit nang ulo ay malaquing totoo; namamaga ang n~gidn~gid, at cun
minsan sinisibulan nang bucol na munti; pati nang pisn~gi ay namamaga
rin. Caya sinabi co, na bagay dito ang pag-sasangra, at lalo pa cun
ang maysaquit ay lumulubha, gaua nang pag-inom nang alac, ó café etc.
At cun hindi sangrahan, anomang gauin doon, ay hindi macagagaling sa
caniya. Bucod dito touing gab-i ualang liban, babañosan ang maysaquit
nang tubig na malacuco hangan tuhod, at paiinumin nang bilin sa número
20, timbang sa ica-ualo; houag namang big-yan nang carne at _alac_,
lalo pa cun gab-i. Ang _opio_, ang _triaca_, at ang _píldoras_ nan
_estoraque_ (camanguiang) ay masama dito, cun ang dahilan nang saquit
nang n~gipin ay ang litid na nasasailalim noon.

94. Cun ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang pinacasin~gao ó
pinacataib nang catauan na ungmaanod at napaparoon sa n~gipin, hindi
lubhang malaqui ang saquit. Ang pulso,i, hindi lubhang malacas, hindi
puno, at hindi matulin; hindi lubhang malaqui ang cainitan nang bibig,
at ualang pamamagang malaqui. Cun gayon, ay pupurgahin ang maysaquit
nang bilin sa número 21, na yaon ang madaling macauala nang man~ga
maliliuag na saquit nang n~gipin. Saca magagamot cun ibig nang may
catauan nang bilin sa número 22, at malaqui rin ang cabagsican nitong
gamot. Ang parapit sa batoc, sa licoran nang tain~ga, ó sa ibang lugar
nang catauan ay maiguirin. Pagca pinurga ang maysaquit, ay mabibig-yan
nang píldoras nang _estoraque_ (camanguiang.)

95. Cun minsan ang dahilan nang saquit nang n~gipin ay ang cahinaan
nang sicmura; ang bagay dito ay ang polvos sa número 14.

96. Cun ang saquit nang n~gipin ay casama nang ibang saquit, pagca
gamuti,t, mauala itong isa, ay macucuha tuloy pati nang sa n~giping
saquit. Mayroon namang pagsaquit nang cabiac na ulo, ó cabiac na
muc-ha, na yao,i, tinatauag na _jaqueca_ nang castila, at dala nang
man~ga marurumi na tungmatahan sa sicmura; at ang bagay dito, ay ang
purga número 21; saca ang dita número 14 pag pinurga na ang maysaquit.


_Ang escorbuto_

_Nota._ Mayroon namang ilang saquit na ang pan~galan nang castila
doo,i, _escorbuto_ na yao,i, pagdurugo nang n~gipin. Itong saquit na
ito,i, totoong sama cun hindi pagcagamuting agad. Ang nararamdaman
nang nagcacasaquit nang gayón ay ang man~ga ganito. Ang catauan
niya,i, mabigat na totoo, na dahil doon ay aayao siyang cumibo. Ang
man~ga casucasuan nang man~ga buto ay lungmalagutoc, cun lungmalacad
ang may catauan. Ang hinin~ga mabaho, pati nang bibig cung lungmalaqui
na ang saquit. Saca ang man~ga n~gipin ay ungmuuga, at ang man~ga
n~gidn~gid ay linalabasan nang dugo. Bucod dito ang man~ga n~gipin ay
tila nan~gin~gilo at ga gungmagaspang. Ang man~ga paa cun minsan
namamaga; cun minsan ga natutuyo. Ang balat nang muc-ha ay namumutla,
at cun malauon ay ungmiitim-itim. Cun ang saquit ay lungmaqui pa
mandin, ay nan~gabubuloc ang man~ga n~gipin; ang maysaquit ay
linalabsan nang dugó sa iba,t, ibang lugar nang catauan; ang caniyang
man~ga paa, pati nang ibang man~ga casangcapan nang catauan ay
linalabsan nang mancha, na iba,t, iba ang color; saca nagsusugat nang
masamang pagcasugat ang catauan niya, lalo pa ang man~ga hita; at
pagca malubha na ang maysaquit, ay nalalagnat nang lagnat na _ética_,
at ang iquinamamatay niya ay ang pag-iilaguin, ó ang pamamaga nang
caniyang catauan ó ang pasmo, ó ang desmayo, ó ang pagcabuloc nang
caniyang bituca.

Ang gamot sa saquit na ito,i, gayon. Ang maysaquit gagaua nang paraang
mangyaring sumaya ang caniyang loob. Caya magaling sa caniya ang
paglacad na parati, at ang pagdalao na parati sa man~ga caquilala,
nang malibang ang caniyang loob. Mabuti namang pumambo nang malimit sa
malamig na tubig. Houag siyang tatahan doon sa man~ga mababang lugar,
na hindi nahahan~ginang maigui. Ganoon din masama, sa gayong saquit
ang man~ga bahay na siquip, ó ang pagtahan sa piling nang man~ga laua
ó nang man~ga tubig na tahan. Ang pagdurugo nang n~gipin mauauala,
pagca n~guyain nang maysaquit nang malimit ang dahong sariua at hilao
nang _mostaza_. Houag siyang cacain nang man~ga ma-aalat, sapagca
yao,i, masama sa saquit na yaon. Ang carne at ang isda pag hindi
sariua,i, masama rin. Ang magaling canin niyang parati ay itong man~ga
ganito. Ang dalandan, ang dayap, ang tain~gan daga, ang sampaloc, ang
coles, na ito,i, totoong buti sa caniya; ang mostaza ay magaling
namang gulayin niya. Ang damong pinan~gan~galang _paco_, cun doonan
nang suca, ay totoong buti sa caniya; datapoua hilao cun cacanin. Ang
talbos nang _malungay_, ang _onti_, at ang colasiman ay totoong buti
namang canin nang nagcacasaquit nang _escorbuto_. Ang caniyang lahat
na cacanin ay mabuti lag-yan nang suca. Ang man~ga bun~ga nang cahoy,
para nang _papaya, ates, manga, saguing, sapinit, lanzones etc_. ay
bagay sa saquit na ito. Masama sa iniis-corbuto ang pag-inom nang
tubig na malacuco bagcus ang maigui roon ay ang malamig na tubig.

Datapoua ang maiguing-maigui sa saquit na ito,i, ang pag-inom ó ang
pagsipsip touing umaga nang catas nang dalaua ó tatlong dayap na
ualang calahoc. Ito,i, gagauin nang mahabang panahon; n~guni touing
icatlong arao magaling namang itahan, nang houag macasama sa sicmura
yaong maasim.




=CAPÍTULO 11.=

_Ang Apoplegía, na ang tauag nang tagalog sa nagcacasaquit nang gayón,
ay himatayin._


_Nota._ Pinan~gan~ganlan din nang tagalog na _himatayin_ ang
nagcacasaquit nang _epilepsia,_ párrafo 409, pati nang dinaraanan nang
malaquing _desmayo_ párrafo 439. Caya cailan~gang bacayan ang señal
nitong man~ga saquit.

97. Naalaman nang lahat na tauo, at naquiquilala nila ang _apoplegía,_
yaon bagang calagayan nang tauo, na pagcaraca,i, nauaual-an nang
damdam, at hindi macaquibo, at yaon din ang pinan~gan~ganlan nang
tagalog na panhihimatay. Ang pinagmumul-an nitong saquit, ang
malaquing galit ó toua; ang pag-iisip nang maliuag ó pagtin~gin nang
maliuag; ang pagtin~gin nang malauon nang pataguilid; ang pagcain nang
marami,i, masarap; ang pagpambo nang malauon sa mainit na tubig; ang
palo ó sugat sa ulo; ang paggauang parati nang mahalay; ang mahigpit
na tali sa liig, ang pag-aamoy nang masamang sin~gao ó amoy, ó cun ang
may catauan inurun~gan nang pauis, galis ó buni ó nang saquit sa bouan
bouan cun baga babayi; ó cun siya,i, inarauan.

98. Mayroong tauo na parating nanhihimatay, at magaling ang caniyang
damdam pati catauan; ito,i, apoplegía rin; datapoua monti; ang dugo ay
biglang ungmaac-yat sa ulo, at hungmihina pagcaraca ang maysaquit;
datapoua nacacaalam tauo rin nang caunti. Magaling dito sa ganitong
_apoplegía_ ang pagsasangra at ang sumpit; at nang houag umuli ang
saquit, susundin ang ituturo co sa párrafo 104. Ang totoong galing
dito ay ang polvos sa número 24; cun gayón ay umuli man ang saquit, ay
malalauon.

99. Ang totoong _apoplegía_ ay dalauang bagay. Ang isa,i, dala nang
dugo; cun ang dugo ay marami, mabigat, mataba,t, mainit; caya marahil
dumaan itong ganitong panghihimatay sa man~ga tauong malalacas ang
catauan at matataba. Ang icalauang bagay na _apoplegía,_ ay dala nang
dugong matubig, na caya dinaraanan noon ang hindi lubhang malacas na
tauo na may sarisaring bagay na calahoc sa caniyang dugo.

100. Ang panghihimatay na dala nang cáinitan nang dugo, cun minsan ay
nacamamatay na tambing sa tauo, cun malaquing totoo ang saquit; cun
hindi lubhang malaqui ang saquit, ang pulso ay malacas, puno at
mataas, at ang caniyang muc-ha ay mapula, at namamaga; ang liig ay
namamaga rin ang paghin~ga ay mahirap at ga main~gay; ang may catauan
ay hindi nacacaalam tauo, napapaihi, at napapailaguin at cun minsan
dungmuroal. Ang gagauin doon, ay gayon.

101. Houag tatacpan ang ulo nang maysaquit; pati nang catauan ay houag
cumutan nang macapal na damit, bubucsan ang man~ga pinto,t, dun~gauan
nang silid; cun mayroong bigquis ó tali sa catauan nang maysaquit,
cacalagui,t, palulubayin; bibigquisan lamang nang mahipit sa ibabao
nang tuhod; ipalulocloc ang maysaquit sa bangco na ang paa ay lauit,
at ang ulo,i, mataas; sasangrahan at cucunan nang timbang
labindalauang pisong dugo sa paa, ó sa camay, at cun baga malacas
tumaliris ang dugo, ooling sangrahan hangang ga macaitlo, ó macaapat
ga loob nang apat na oras, cun baga inaacalang macacayanan nang
maysaquit; susumpitin naman nang tubig na pinaglagaan nang culutan
na may casamang lana, ó lan~gis na bago nang niyog, ga apat na
cuchara, at isa pang cucharang asin; ito,i, gagauin touing icatlong
oras. Cun mapapainom ang maysaquit, ay painumin nang maraming tubig na
dinoonan nang timbang sa icaualong _salitre_ sa isang vaso. Pag tila
nasasaulan na ang maysaquit, ay painumin nang bilin sa número 23, ó
nang _crémor_ timbang isang salapi ó piso, at saca big-yan nang
maraming _suero_ nang gatas. Houag paamoyin ang maysaquit nang anomang
amoy na matapang. Houag quibuin, hipui,t, tauaguin ang maysaquit, at
masamang totoo sa caniya yaon. Pag yari na itong lahat, cun baga hindi
nauulian; cundí lungmulubha ay uala nang magaua roon.

102. Pagca gumaling na ang maysaquit, nacacaalam tauo na siya;
datapoua cun minsan ang isang camay ó ang paa, ó ang cabiac na muc-ha
ay ga namamatay, pati nang dila, na dahil doo,i, hindi mauauatasan ang
caniyang uica. Itong pinacabacas nang apoplegía ay nauauala cun
malauon, purgahin lamang maminsan minsan ang maysaquit, at houag
pacanin nang marami. Anomang gamot na mainit, ay masama roon; ang
pasuca i, nacamamatay sa inaapoplegía; caya hindi sucat ibigay sa
nagcacasaquit nang gayon; at ibig mang sumuca siya, hindi sucat
big-yan nang mainit na tubig man, at macacasama rin sa caniya.

103. Doon sa icalauang bagay na apoplegía na sinaysay co sa parrafo
99, na ang uica co,i, dala nang dugong matubig, na may bagaybagay na
casama, ay gayon ang pag-gamot. Ang maysaquit sasangrahang miminsan
lamang, cun ang pulso,i, mayroong catigasang munti; at cun malambot
ang pulso, at hindi puno, houag sangrahan ang maysaquit. Saca
ipalocloc sa bangco na ang paa nang maysaquit ay lauit. Pupurgahin
nang polvos número 21; susumpitin nang tubig na pinaglagaan nang
culutan, na dinoroonan nang asin maramirami at _jabón_, ga isang itlog
na munti caramí, at _hojas de sen_ pa _(cangcong ó acapulco)_; ito,i,
gagauing macalaua maghapon, at yaon ay totoong buting gamot. Sa
icatlong arao pupurgahing uli, nang purgang mahina hina at pararapitan
sa dalauang binti. Cun baga pinapauisan ang maysaquit, paiinumin nang
anomang bagay nanacacapagpapauis; itong pagpapauis doon, ay itutuloy
na mahabang panahon, hangan sa siyam na arao, sa halimbaua; at cun
minsan itong pagpauis ay macacauala nan man~ga bacas nang _apoplegía._
Ang nagcacasaquit nitong icalauang bagay na apoplegía na sinaysay co
n~gayon hindi lubhang nahihirapan nang paghin~ga. Ang pulso,i, hindi
lubhang matigas; cun minsan sungmusuca ang maysaquit, at ang muc-ha,i,
hindi mapula, para doon sa isang bagay na apoplegía.

104. Nang houag umuling dumaan ang saquit na apoplegía ó panhihimatay,
cailan~gang maghusay ang maysaquit sa caniyang catauan. Ang lahat na
bagay na apoplegía ay maliuag dumaang uli, cun hindi malacas cumain
ang maysaquit, at lalo pa cun hindi cumain cun hapon. Saca siya,i,
mag-in~gat sa _alac,_ sa _café,_ sa man~ga silid na mainit, pati sa
arao; mabuti ahitin ang ulo, at basaing parati nang malamig na tubig;
houag siyang cacain nang maraming carne, at cun cacain nang carne ay
sisiu lamang; bagay sa caniya ang man~ga gulay, at ang man~ga bun~gang
hinog nang cahoy; lumacad siyang parati; houag pahahabain ang tulog;
at macaitlo touing lingo iinumin niya ang bilin sa número 24 cun
umaga. Touing iinumin, ay saicapat ang timbang; at macaitlo sa
santaong arao siya,i, magpurga nang bilin sa número 23. Datapoua sa
dinaraanan nang icalauang bagay na _apoplegía,_ ang bagay na purga sa
caniya ay ang bilin sa número 21. Magaling naman sa nanghihimatay ang
fuente. Cun baga gumaling man ang maysaquit, siya,i, ga naliliyo, ó
dungmarami ang caniyang dugo, ó quiniquisig siya sa man~ga catauan
niya, ang gagauin agad, ay magsangra siya at maghusay sa caniyang
pagcain, nang houag magcasaquit uli nang malaqui.




=CAPÍTULO 12.=

_Ang gagauin sa nagcacasaquit dahil sa inarauan; sa uicang castila,i,_
insolación.


105. Cun ang arao ay mainit, ang man~ga cahoy, ang man~ga bato, pati
nang tangso ó bacal man, na nalalagay sa arauan, ay totoong ungmiinit,
na cun minsan hindi mahipo nang camay. Gayón din ang tauo cun siya,i,
inarauan nang malauon, at lalo pa cun ang ulo ang tinamaan nang arao,
nagcacasaquit cun minsan nang malaquing saquit na pinan~gan~ganlang
_insolación._

106. Ang tauong inarauan nang malauon, ay hindi matiis niya ang
saquit nang ulo; ang balat ay mainit at tuyo; ang mata ay tuyo rin, at
namumula. Cun minsan hindi macamulat, at hindi macatin~gin sa
maliuanag; mayroong hindi macatulog; mayroong hilim na parati, at
touing maguiguising ay ga naguiguitla. Ang caniyang lagnat ay malaqui;
aayao siyang big-yan nang anomang gamot; hapay ang loob niya at cun
minsan nauuhao, cun minsan hindi. Mayroong tauo, na dahil sa siya,i,
inarauan maghapon, ay namamatay; at ang inasal nang mamamatay, ay para
nang inasal nang quinacagat nang asong ban~gao. Cun ang tauo,i,
nacacatulog sa arauan, ay lalo pang masama; at cun lasing ay lalo pa
man din. Mayroon namang iba, na dahilan sa pagca inarauan, ang mata,i,
sinisin~gauan ó naguiguing lirain, ó ga naguguló ang canilang
pagtin~gin, ó cun minsan anaqui mayroon silang naquiquitang
lungmilipad na parati sa canilang harap. Ang lungmalagay sa arauan, at
nalalauon doon, ay cun minsan dinaraanan nang panghihimatay,
_apoplegía;_ cun minsan ang lalamunan ang masaquit na yao,i, parang
_angina ó garrotillo;_ ó cun minsan namamaos, ó namamaga ang liig. Ang
apoy nacacasama rin sa tauo cung nalalauon siya sa tapat, at isa rin
nang arao.

107. Ang gamot sa inarauan ay ang pagsasangra; saca ang man~ga bagay
na malalamig gagamitin doon sa ipinaiinom, sa ibinabaños, at sa
isinusumpit sa maysaquit. Ang pagsasangra ay cailan~gang totoo, at cun
hindi pa nauauala-uala ang hirap nang maysaquit, uuling sasangrahan.
Ang isusunod sa pagsasangra ay ang baños sa tubig na malahinin~ga
lamang, at houag sa mainit. Ang pagbabaños ay paparatihing gagauin,
sapagca totoong igui sa saquit na ito. Datapoua cun ang maysaquit ay
malubha, ang boong catauan ay babañosan; saca susumpitin nang tubig na
pinaglagaan nang culutan. Paiinumin nang _limonada,_ ó cun ualang
_dayap,_ ang tubig na may _sucang_ caunti ay maigui rin; ang suerong
malinao nang gatas, na sinasamahan nang caunting _suca_ ay lalo pang
mabuti; itong lahat na painom ay malamig cun inumin. Ang noo, ang
quibotquibotan, ó ang boong ulo,i, lalag-yan nang basahang babad sa
tubig na malamig. Ang bilin sa número 32 magaling ding inumin touing
umaga, bago cumain nang anoman ang maysaquit.

108. Cun ang saquit ay malaquing totoo, at hindi nagcacasiya itong
man~ga gamot, sinabi co n~gayon, ay cailan~gang pambohan, ó ibabad ang
maysaquit sa tubig na malamig, pati nang ulo ay bubusan naman nang
malamig na tubig; datapoua bago pambuhan ay sasangrahan muna ang
maysaquit.




=CAPÍTULO 13.=

_Ang_ Reuma, _na ang pan~galan nang tagalog doo,i, balingtamad, na ang
masaquit_ _ay ang man~ga casucasuan nang_ _man~ga catauan nang tauo._


109. Ang saquit na balingtamad, ó _reuma,_ ay may lagnat na casama;
cun minsan ualang lagnat. Cun mayroong lagnat, nan~gan~galigquig muna
ang maysaquit; hungmahalili ang lagnat na malaqui, at ang saquit nang
ulo; mainit ang pagcaramdam, at ang pulso,i, matigas; sa icalaua, ó sa
icatlong arao, mayroong sungmasaquit na casucasuan na di maiquilos
yaong casangcapang nasasactan, na namumula cun minsan at namamaga. Ang
tuhod ang marahil sumaquit, at cun minsan ang dalaua,i, nagsasabay.
Cun ang saquit ay talagang mananatili sa catauan, ay ungmuunti ang
lagnat. Cun minsan lungmilipat ang saquit sa ibang lugar. Ungmaalis
sa bulalo nang tuhod sa halimbaua, at napaparoon sa paa, at ungmaacyat
sa sin~git; ungmaalis dito at napaparoon sa bayauang, ó sa balicat
caya ó sa sico, sa batoc ó sagalang-galan~gan nang camay; cun minsan
ang maraming casucasuan, cun minsan ang lahat ay sungmasaquit, na
totoong cahabaghabag ang lagay nang maysaquit; maghapo,t, magdamag ay
tili, at salang hipuin, ay sungmisigao. Ang totoong lauong saquit ay
ang sa bayauang, ang sa batoc, at sa balisacang.

110. Cun ang saquit ay nananatili sa balat nang ulo, sa bubong nang
mata, ó sa n~gipin ay totoong nahihirapan ang maysaquit; at lalo pang
mahirap at mapan~ganib cun napapasaloob ang saquit. Cun ungmacyat sa
ulo, ay nagbabalais ang maysaquit; at cun sa sicmura, ó sa bituca
mapatun~go, ó sa baga, siya,i, mamamatay caalam-alam.

111. Mayroon namang nagcacasaquit na binalingtamad, na di nalalagnat
nang malaqui; at capag sungmasaquit na ang man~ga casucasuan, nauauala
ang pagcalagnat.

112. Cun ang saquit ay nalalauon sa isang casucasuan, hindi na
maiquilos cailan man yaong casangcapang nasaquitan.

113. Ang dahilan nang saquit na ba-balingtamad ay ang pag-inom nang
alac na marami, ang pag-urong nang pauis, ó pinacataib nang catauan,
ang paglacad cun gab-i, ang han~ging malamig na may casamang ulan, at
ang calaputan nang dugong mainit. At cun hindi paual-in muna itong
calaputan, ó cainitan nang dugo, hindi lilitao uli ang pauis. Cun
minsan itong saquit ay casama nang escorbuto ó nang pan~giqui.

114. Cun naquiquilala nang magaling ang saquit, susumpitin muna ang
may catauan nang bilin sa número 5, at pag lungmalo ang isang oras at
ang maysaquit ay marugo, ay sasangrahan sa camay, at cucunan nang
timbang labing dalauang pisong dugo; ang maysaquit _ilalagay sa husay_
(capítulo 4); paiinumim naman nang bilin sa número 2, ó cun hindi
minamagaling nang maysaquit ito, ay iinumin niya ang malinao na
_suero_ na may pulot na calahoc, at siya ang totoong buti sa saquit na
ito; pati sa pagsumpit doon, na-aari ang _suero._

115. Cun baga sangrahan man ang maysaquit, hindi pa gungmiguinhaua ang
caniyang damdam, ay cailan~gan sangrahang uli sa loob nang ilang oras;
at cun minsan hindi pa magcasiya ang macalauang sangrahan.

116. Arao-arao susumpitin, at cun hindi marami ang iniilaguin niya,
uuling gagauing macalaua maghapon, lalo pa cun masaquit ang ulo;
datapoua cun baga hindi maquibo, at hindi masumpit ang maysaquit,
painumin nang _suero_ arao-arao, at saca cun umaga at cun hapon
painumin naman nang bilin sa número 24, timbang saicapat ang isang
inom. Ang man~ga hinog na bun~ga nang cahoy macacain nang maysaquit.

117. Pag nauala na ang lagnat at malambot na ang pulso, ay pupurgahin
ang maysaquit nang bilin sa número 23; at cun siya,i, nanabing
macalima ó macaanim, caalam-alam yaon ang pag-guinhaua nang damdam
niya; saca cun malauonlauon ay pinu-purga uli.

118. Cun baga malaquing lubha ang saquit nang casucasuan, ang
maysaquit ay cuculubin sa sin~gao nang tubig na mainit na ualang
calahoc, at ang casangcapang masaquit ay itatapat sa sin~gao nang
tubig. Magaling tapalang parati nang bilin sa número 9. Ang pagpambo
sa malacucong tubig ó ang baños man lamang hangang tuhod, ay
macaguiguinhaua rin sa maysaquit, pag sinangrahan at sinumpit ayon sa
sinabi co na sa itaas. Datapoua cun pambohan muna ang maysaquit, bago
sangrahan, ó purgahin, ay lulubha siyang bagcus.

119. Cun gab-i ang saquit ay malaqui; datapoua malaqui man, hindi
sucat big-yan nang anomang bagay na patulog ang maysaquit, at masama
bagcus sa caniya.

120. Ang saquit na balingtamad nauauala sa pag-iilaguin ó sa pag-ihi
nang ihing malabo,t, malapot na may latac na tila madilao, ó sa
pagpauis. Marahil dumaan ang pagpauis sa catapusan nitong saquit; at
cun gayo,i, magaling painumin ang maysaquit nang tubig na pinaglagaan
nang bulaclac nang _alagao_ nang mapauisan pa mandin.

121. Cun minsan naman cun mauala na ang saquit na balingtamad, ay
nagcacalintog ang man~ga paa na cun malauo,i, naguiguing sugat; itong
sugat hindi sucat gamutin agad, at uuli ang saquit; ang pagpurgang
maminsan-minsan, at ang pagiin~gat sa pagcain marami, ay nacauauala
roon sa man~ga sugat na yaon.

122. Cun minsan ang maysaquit, ay sinisibulan nang baga, ó ibang bagay
na sibol doon sa lugar na masaquit, ó dapit doon. Caya cun mayroong
naquiquitang sibol, ay gagamuting agad nang médico. Mayroon namang
maysaquit na guinagalis at yaon ang pag-galing niya.

123. Ang saquit na balingtamad hindi lungmalalo sa labing apat na
arao; datapoua mauala man ang saquit, cun minsan namamaga pa, ó
nan~gin~gimay ang casucasuan. At nang mauala itong pamamaga, ó
cahinaan nang casangcapang nasactan, ay cucuscusin touing umaga at
touing hapon nang isang basahang tuyo; lalacad ang maysaquit at
susundin niya ang lahat na bilin sa capítulo 5, tungcol sa maysaquit
na gungmagaling-galing na.

124. Mayroong namang binabalingtamad na tauo na hindi marugo, may
sarisaring calahoc lamang, ó malapot caya ang dugo noon. Ang ganitong
tauo; lagnatin man nang malaqui, hindi cailangang sangrahan; ang bagay
dito,i, ang purga, at saca ang man~ga parapit. Ang polvos número 25,
ay maigui rin; datapoua cun baga matigas ang pulso nang maysaquit,
masama, sa caniya ang parapit.

_Ang saquit na binabalingtamad na malauon._


125. Pinan~gan~ganlang balingtamad na lauon ang ungmuuli sa tauo at
nauauala, at saca ungmuuli rin, na parati ganoong nauauala,t,
sungmisipot; ualang casamang lagnat, hindi maraming casucasuan ang
sungmasaquit; cun minsan hindi namumula; at hindi namamaga ang
masaquit na catauan; datapoua cun minsan namamaga,t, namumula. Ang
saquit na balingtamad na sinaysay co sa itaas, ay marahil dumaan sa
man~ga tauong matataba,t, malalacas; datapoua itong isang saquit ay
dungmaraan sa man~ga mahihinang tauo at sa man~ga babaying masasactin.

126. Itong isang bagay na saquit na balingtamad, cun hindi guinamot
nang paanyo, ay nalalauon nang mahabang panahon at di iilang taon cun
minsan; lalo pa cun namamahay sa ulo, sa bayauang ó sa balacang, ó sa
hita, na yaon ang tinuturang _ceática._ Cun minsan lungmalagay ang
saquit sa isang cabila lamang nang ulo, ó sa sihang, sa isang daliri,
sa bayugo nang tuhod, sa isang tadyang, ó cun minsan sa isang suso,
na ang isip nang may catauan na yao,i, _cancro._ Cun sa baga
mapatun~go, ang maysaquit ay nag-uubong parati at totoong lungmulubha;
cun sa sicmura, ó sa bituca manatili, ay ang maysaquit anaqui may
_cólico;_ at cun sa pantog nang ihi paroon ang saquit, ay ang acala
nang may catauan ay mayroon siyang bato roon.

127. Ang pag-gamot dito sa ganitong saquit na balingtamad, ay iba-iba
nang caunti sa pag gamot doon sa isang bagay na saquit na sinaysay co
sa itaas. Cun malacas ang maysaquit, at malaqui naman ang saquit niya,
ay sasangrahan, at paiinomin siyang parati nang bilin sa número 26, at
ito,i, gagauing limang arao. Pag pinainom na nitong gamot, ay
pupurgahin nang bilin sa número 21.

128. Cun baga ang saquit hindi pa nauauala, bibig-yan ang maysaquit
nang píldoras número 18; at paiinumin nang tubig na pinaglagaan nang
bulaclac nang _alagao._ Pagca guinaua na itong lahat na gamot at ang
maysaquit ay ualang lagnat, cun husay naman ang caniyang sicmura, at
ugali ang caniyang pananabi, at cun hindi rin namamaga ang
casangcapang masaquit, at hindi mainit, ó ga tuyo ang catauan nang
maysaquit, ay mabibig-yan siya bago humiga nang polvos número 25 sa
isang tagayang tubig na hinulugan nang caunting _triaca,_ ga ualong
butil na maiz carami; at caalam-alam gagaling na, lalo pa cun tapalan,
ó cumutan ang casangcapang masaquit nang isang basahang babad sa tubig
na turo sa número 27.

129. Sa lahat na bagay na saquit na balingtamad, ang _ceática_ na
sinaysay sa itaas sa párrafo 126, yaon ang totoong lungmalaban sa
man~ga gamot. Datapoua magaling lag-yan nang parapit ang masaquit na
casangcapan, at lalo pang magaling sa parapit ang tacluban nang pito ó
ualong ventosa; at ito,i, paparatihing gagauin. Ang isang _lienzo
encerado,_ sa macatouid, ang isang caputol na damit na isinaosao sa
pagquit na tunao ay maigui ring itapal na parati doon; ó tapalan caya
nang dahon nang _papaya,_ ó nang dahon nang _lin~gansina_
(tan~gantan~gan). Gayon din ang apog na bagong yari at ang
pulutpocquiotan ay minamasa capoua at itinatapal. Ang isang _fuente_
sa ilalim nang hita ay maigui rin. Datapoua cun hindi mangyaring
mauala yaong saquit na yaon, ay pasuin ang casangcapang masaquit;
houag lamang ang ulo, cun naroroon na ulo ang saquit.

130. Magaling sa saquit na ito ang pagpambo sa mainit na tubig na
bungmubucal sa lupa para nang sa bayang pinan~gan~ganlang _Los Baños;_
datapoua pupurgahin muna ang maysaquit, bago pumambo siya doon. Ang
pagpambo sa malamig na tubig pag magaling na ang maysaquit ay sucat
gauin nang malimit, nang houag umuli ang saquit na balingtamad.
Mabuting totoo naman, ang cuscusin touing umaga nang isang basahang
tuyo ang boong catauan, lalo pa ang casangcapang masaquit. Sa panahong
tag-guinao ay magaling gumamit ang maysaquit nang damit nang balahibo
nang tupa na pasasayarin sa laman; na-aari rin ang damit na tinina
nang azul. Ang pag-inom nang mahabang arao nang tubig na pinagbabaran
nang _trifolio fibrino,_ (pan~gasvit) ay magaling na totoo sa saquit
na balingtamad; at cun baga ang balingtamad ay casama nang escorbuto
ang mabuti roo,i, magbabad sa calahating botellang tubig ó alac sa
misa nang timbang isang salaping _quina (dita)_ at timbang cahating
_ruibarbo,_ at touing arao iinumin nang maysaquit ang isang calahating
tazang mahiguit.

131. Masama dito sa ganitong saquit ang aguardiente, at ang ibang
man~ga maiinit na bagay, pati nang man~ga ungüentong may tabá. Mayroon
namang tauong binabalingtamad, na gamutin man nang paanyo, ay hindi
gungmagaling, bagcus lungmulubha; itong ganitong maysaquit ay magaling
pa sa caniya ang houag gamutin, lalo pa cun matanda.




=CAPÍTULO 14.=

_Ang saquit na pinan~gan~ganlang piyo, sa uicang castila,i,_ gota.


132. Ang saquit na ang pan~gala,i, _piyo_ ay marahil mamahay sa paa;
ang damdam nang maysaquit ay siya,i, dinaraanan, ó binubusan nang
malamig na tubig sa caniyang paa; cun minsan ang damdam niya,i, anaqui
linalagari, ó binabatac, ó pinapaso ang man~ga daliri nang paa.
Mayroon namang tauo, na pinipiyo sa camay ó sa ibang lugar nang
catauan. Ang nagcacasaquit nang ganito ay ang matamaring cumibo, ang
malacas cumain, ang nag-iisip nang man~ga maliliuag, ang napupuyat,
ang namamanglao, at ang inurun~gan nang pauis, galis, ó nang saquit
sa bouan bouan cun baga babayi.

133. Ualang maalamang gamot sa _gota_, ó _piyo:_ at masama namang
gamutin, sa pagca mauala man yaong saquit na yao,i, mamamatay
caalam-alam nang biglang pagcamatay ang may catauan, ayon sa uica ni
Buchan. Caya ang sasabihin co lamang n~gayon, ay ang magaling gauin sa
maysaquit na inuurun~gan nang piyo.

134. Cun yaong pinipiyong tauo,i, nauala,t, inurun~gan noong saquit na
yaon, at dahilan doon sa pag-urong nang saquit, siya,i, dinaraanan
nang _apoplegía_ (panhihimatay), ó garrotillo, ó hinihica siya, ó
nahihilim, ó masaquit ang sicmura, ó nagcacasaquit nang iba, ang
gagauin agad ay ang isusunod na ituturo co n~gayon.

135. Babañusang parati ang maysaquit sa tubig na mainit hangang tuhod;
cucuscusin nang tuyong damit ang caniyang paa. Saca sasangrahan dito
rin sa paa. Lag-yan nang parapit número 36, at cun malubha ang
maysaquit, ay lalac-han ang parapit. Ang paa siya ang pararapitan, cun
baga ang maysaquit datihang pinipiyo sa paa, ó sa camay, ó sa ibang
lugar nang catauan. Datapoua cun mahirap na ang maysaquit, at
mapan~ganib ang caniyang buhay, doon pagdaca pararapitang malapit sa
masaquit na casangcapan, sa itaas nang camay sa halimbaua, ó sa ibabao
nang sico. Pag magaling na ang damdam nang maysaquit at ang saquit na
piyo ay nararamdaman din doon sa rati, hindi na mapan~ganib ang
maysaquit; at hangan siya,i, malubha pa, at hindi nagsasaoli ang
saquit doon sa datihan, _ilalagay siya sa husay_ (capítulo 4), at
paiinumin nang tubig na pinagbabaran nang bulaclac nang alagao, na
dinoroonan nang salitre, timbang sa icaualo maghapon; saca babalutin
nang damit na tinina nang azul yaong lugar na yaon, na ibig paroonan
nang piyo, at macaitlo maghapon paiinumin ang maysaquit nang
_triacang_ itinuturo sa número 42, na tutunauin sa tubig nang _alagao_
na sinabi co can~gina.




=CAPÍTULO 15.=

_Ang gagauin sa quinagat nang asong bang-ao, na ang tauag nang castila
sa ganoong saquit ay_ mal de rabia.


136. Ang aso pati nang pusa ay nababang-ao ó nauulol di man cagatin
nang ibang hayop na ulol. Ang nababang-ao na aso, ay quinatatacutan
nang capoua aso, at sa malayo man ay ungmiilag doon, sapagca
pinaquiquiramdaman nila ang caniyang saquit. Cun ang aso,i,
nababang-ao na, ay hindi ungmaabot sa icapat na arao, at namamatay
siyang cusa.

137. Cun mayroong tauong quinagat nang pusa ó nang asong ulol, ang
sugat ay nababahao, para nang ibang man~ga sugat. Caya ang man~ga
tagalog na ualang isip, sila,i, nararayaan nang man~ga médicong
hunghang na canilang tinatauag; at sa canilang acala ay uala na silang
saquit, sapagca ang sugat ay nabahao na. Datapoua aco,i nacaquita na
nang labing limang maysaquit sa isang bayan lamang na quinagat nang
asong bang-ao; at nan~gamatay rin, baga man nan~gabahao ang canilang
man~ga sugat, at sinangrahan nang man~ga médico at sinipsip pa,t,
vinentosahan ang canilang man~ga sugat. Ang sugat na gaua nang pusa ó
nang asong ulol, ay nabababao n~ga cun minsan siyang cusa, di man
gamutin; datapoua pag nacaraan ang tatlong lingo, ó ang isang boua,t,
calahati, ó tatlo cayang bouan, ay nararamdaman nang may catauan na
masaquit-saquit yaong lugar nang sugat na nabahao. Saca hungmalili
dito ang pamamaga nang pilat nang sugat; namumula tuloy at
pungmuputoc, at linalabasan nang tila tubig na mabaho, at ga
mapulapula. Ang maysaquit ay namamanglao at ga natatamlay; naguiguitla
siya, at pinan~gin~gilabutan nang guinao ang boong catauan; ga
quinacapus siya nang paghin~ga at balisang parati; masaquit ang man~ga
bituca; ang pulso,i, mahina,t, gulo; ang pagtulog ay hindi mahimbing,
bagcus parating naguiguising at natatacot; ang pananabi ay sala rin;
parating pinapauisan siya nang malamig, na munti ang pauis at
sumandaling oras lamang calauon; cun minsan masaquit ang lalamunan.
Ito ang man~ga unang nararamdaman nang quinagat nang asong bang-ao.

138. Ang sungmusunod dito,i, itong iba pa; ang maysaquit ay nauuhao na
totoo, at nahihirapan cun ungminom, datapoua cun malauo,i, aayao na
siyang uminom, at touing ilalapit sa caniya ang tubig, ó cun
naquiquita niya, ó naririn~gig man ang pan~galang _tubig_ ay
nasisindac ang caniyang boong catauan. Ang man~ga hirap at ang man~ga
saquit niya ay hindi masaysay. Ang pagtin~gin niya ay titig, at ga
mabagsic; anopa,t, catacot-tacot panoorin ang caniyang lagay.

139. Bagaybagay ang gamot na ang uica nang man~ga tauo,i, maigui rito;
datapoua ang gamot na totoong-totoo doo,i, ang _mercurio_, ó _azogue_.
Caya ang pagsasangra sa maysaquit, ang ventosa, ang pagsipsip nang
sugat, at ang sun~gay nang usa na sinunog, na inilalagay roon, ay
hindi naniniya cun minsan; at mayroon ding namamatay na maysaquit na
guinamot noon. Caya ang gagauin nang quinagat nang pusa ó nang asong
bang-ao, siya,i, magsusugo sa Mainila (cun sa ibang bayang may botica)
nang isa catauo, at ipacucuha niya doon sa botica ang bilin sa número
28. Ito ang totoong gamot, at ang lalong magaling na lunas sa quinagat
n~g asong ulol. Caya mabuti disin, cun sa lahat na bayan mayroon
magamit na gayong gamot, doon man lamang sa bahay n~g tauong mayaman,
ó sa tinda nang man~ga mercader; ang halaga niyong gamot na yaon ay
isang salapi ó piso. Datapoua cun bibili ang man~ga mercader sa
botica, ay magaling bumili sila nang mercurio lamang na ualang
calahoc, sapagca ang mantica,i, ungmaanta, at ang isa pa,i, cun
gagamitin na, ay ualang liuag samahan nang mantica ayon sa turo sa
número 28 doon sa nota.

140. Ang gagauin n~ga sa tauong quinagat nang pusa ó nang asong
bang-ao ay gayon. Pagcaraca mag-iinit ca nang tubig na dinoonan nang
caunting asin. Ang sugat ay huhugasan at lilinising magaling na
magaling nitong tubig na malacuco na dinoonan nang asin, nang macuha
ang lauay nang asong nacacagat. Saca cuscusing palibot ang man~ga tabi
nang sugat, hangang sa tatlong daliri calayo doon sa sugat, nang
timbang saicapat nang ungüentong tinuran co can~gina, na bilin sa
número 28; at ito,i, gagauing minsan arao-arao. Ang sugat ay gagamutin
at babahauin para nang ibang man~ga sugat; datapoua maigui ring
pabayaan munang magnacnac nang malauon. Tungcol sa husay nang
maysaquit, cailan~gan ang houag siyang cumain nang maraming carne;
saca magin~gat sa alac, sa man~ga mahanghang at sa man~ga mainit; at
nang lumaqui ang cabagsican nang mercurio, susumpitin ang maysaquit
touing arao, at babañosan arao-arao sa malacucong tubig hangang tuhod.
Ang caniyang iinuming parati ang bilin sa número 2. Maraming
totoongtauo, ani Tissot, ang guinamot co nang gayon na quinagat nang
asong ulol, at hindi sila naano. Caya yaon ang cailan~gang pagpilitang
gauin nang tauong ibig masiguro ang caniyang buhay. Caya quinucuscos
ang man~ga tabi nang sugat nang ungüento nang _mercurio,_ ay nang
lumura ang maysaquit nang man~ga labing limang arao, ó tatlong lingo.

141. Datapoua bago gamutin nang gayon ang maysaquit, cun mayroon
siyang dugong marami at mataba, at magaling na totoo ang caniyang
catauan, pagca hinugasan na ang sugat nang tubig na may asin, ay
cailan~gang sangrahan, ó ipacagat sa anim na linta ang caniyang camay;
ó tanducan, ó tacluban nang ventosa, at cunan nang dugó na man~ga apat
ó limang piso ang timbang. Datapoua cun yayat ang maysaquit, ay houag
cunan nang dugo. Saca isusunod doon ang pagcuscos nang man~ga tabi
nang sugat, at ang ibang man~ga biling co sa itaas sa párrafong
sinundan nito, hangang sa icalabing dalaua ó icalabing limang arao.
Ang maysaquit na guinagamot nang _mercurio,_ ay hindi sucat yumapac sa
basá; at totoong sama yaon. Gayon din cailan~gang mag-in~gat siya sa
hamog at sa ulan; houag lumacad siya sa lupa cun gab-i, ó cun madaling
arao, at paraparang masama yaon. Ang man~ga babaying may panahon cun
quinagat nang _asong_ bang-ao, ay gagamutin din para nang iba; houag
lamang damihan ang ipinapahid sa caniya, at houag namang pahiran
arao-arao cun hindi cailan~gan. Masama namang sangrahan.

142. N~guni,t, cun ang tauong quinagat nang pusa ó nang _asong_
bang-ao na hindi guinamot nang paanyo, ay sungmasama na ang caniyang
pagcaramdam, at mahirap na ang caniyang lagay, ang gagauing
madaling-madali doo,i, gayon. Sasangrahan, ó cucunan nang maraming
dugo, at ito,i, uuling gagauing macalaua ó macaitlo ó macaapat, cun
baga cailan~gan. Cun baga mapambohan ang maysaquit nang malacucong
tubig ay pambohan agad nang macalaua maghapon. Sumpiting macalaua, ó
macaitlo maghapon nang bilin sa número 5. Cuscusin ang man~ga tabi
nang sugat na macalaua maghapon nang ungüento nang _mercurio,_ para
nang utos sa párrafo 140. Yaong casangcapang quinagat nang pusa ó nang
aso, lalahiran nang lan~gis ó lana man, at babalutin nang basahang
babad din sa lan~gis; macaualo maghapon, paiinumin nang tubig na
pinaglagaan nang alagao; at macaualo rin palulunuquin ang maysaquit
nang isang pelotilla nang turo sa número 31. At cun baga ibig niyang
sumuca, painumin nang bilin sa número 35. Ang maysaquit na guinamot
nang gayon, cun baga nalauo,t, hindi pa gungmagaling na tatoo, bagcus
naroon mahina,t, hapay ang caniyang loob ay paiinumin nang bilin sa
número 14, timbang tatlong bahagui maghapon.

Cun sa iyong bahay mayroon cang in~gat na _mercurio_ ay siya na yaon,
at hindi cailan~gang magsugo canang tauo sa botica. Ang timbang pisong
_mercurio_ ay doonan mo nang timbang tatlong salaping _manticang_
sariua nang baboy, at timbang isang salaping _sebo_ nang _baca_ ó
_tupa_; saca bayuhin itong tatlong bagay, hangang hindi na maquita ang
_azogue_, sa isang bayohang bacal ó tangso, ó sa lusong man, ó sa
tagayan man, at pagca bayo na,i, yaon ang ungüentong ipapahid mo sa
sugat para nang turo co sa itaas, párrafo 140