The Project Gutenberg EBook of Mga Dakilang Pilipino, by Jose N. Sevilla This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org Title: Mga Dakilang Pilipino o ang kaibigan ng mga nagaaral Author: Jose N. Sevilla Release Date: February 18, 2006 [EBook #17786] Language: Tagalog Character set encoding: ISO-8859-1 *** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK MGA DAKILANG PILIPINO *** Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This file was made using scans of public domain works from the University of Michigan Digital Libraries.) [Paalala ng Nagsalin: Sa orihinal na pagkalimbag, tinangal ng maykatha ang lahat ng "n" at ginamit lamang ang ~g. Dahil ninais ng maykatha na gamiting ang libro ng mga estudyante para sa kanilang pagaaral ay binalik namin ang "n" sa web version para madaling basahin ng mga kabataan ngayon. Ang plain text na edisyon naman ay hinayaan naming manatili ang porma ng orihinal na pagkalimbag ng libro.] [Transcriber's note: The author removed all the "n" and used tilde g or ~g in the original publication. Since the author intended the book as reference for students, we placed the "n" back in the web version to make it easier to read. The plain text version however retains the original form as it was published.] =SA LA~GIT N~G BAYA~G PILIPINAS.= M~GA DAKILA~G PILIPINO o A~G KAIBIGAN N~G M~GA NAGAARAL SININOP NI _Jose N. Sevilla at Tolentino_ UPA~G MAGAMIT NA AKLAT NA BABASAHÍN UNA~G PAGKALIMBAG MAYNILA, 1922 Limbagan nina Sevilla at mga kapatid at Kn. MAYNILA, K.P. HANDÓG Sa kabataan n~g lahi~g Tagalog upa~g pakinaba~gan at mágamit na isá~g mabuti~g basahin sa panahón n~g pagaáral. Ang Kumatha. A~g karapatán sa aklát na itó ay ipinamamana ko sa aki~g m~ga pama~gki~g Emillo, Jesús, Aurelio at Predesvindo Alvero y Sevilla upá~g kanilá~g pakinaba~gan ku~g sumapit silá sa sapát na gula~g. José N. Sevilla. [Larawan: JOSE N. SEVILLA AT TOLENTINO] Nagi~g Kapitán n~g Artilleria n~g Republica Filipina Kasa~gguni n~g «Suliranan n~g Wika» Nagi~g Gurň n~g Panitika~g Tagalog sa Colegio «La Juventud» Namatnugot n~g m~ga Pahayaga~g «Buhay Pilipinas», «Malalaya~g Ma~gagawŕ» at «Katuwiran» Nagtamň n~g Ganti~g Pala~g Medalla de Plata at Diploma Sa Ta~ghala~g Panama Pacifico, 1915, Sa lilim n~g ta~ghal n~g Biblioteca de Filipinas Kasa~gguni n~g Lupo~g sa Pátakarán at Palatuntunan N~g Una~g Kapulu~ga~g Balagtás, 1922. Kasapi sa «Ilaw at Panitik» =PAUNA~G SALITA= Isa~g sulirani~g kasalukuyan na humihi~gi n~g isá~g ágara~g paglutas ay a~g náuukol sa pagsisikap na tayo'y magkaroón n~g isá~g wika~g pambansâ na makabibigkís n~g boó~g higpít sa atin sa isa~g pagkakáwatasa~g ganáp sa tuló~g n~g isá~g sarili~g wikŕ, upá~g mapapánatili~g lagi~g mainit, nagáalab at nakadádará~g yaó~g dî mati~gkalá~g mithî na pinagbubuan n~g lalo~g mahalagá~g dugô at itinulň n~g masasakláp na luhŕ n~g m~ga naulila doón sa m~ga bayani~g naiwan sa ságupaan sa kadilimán n~g gabi. A~g sanhi~g itó rin a~g pinagbuhatan n~g isá~g katagâ n~g kapulo~g na Lope K. Santos na~g kasalukuyá~g pinagtátalunan sa Kapulungang Balagtas niyaó~g ikalawa~g araw n~g Abril n~g taó~g isá~g libo siyam na raán at dalawampuo't dalawa, a~g suliranin n~g pagtuturň n~g wika~g Tagalog sa m~ga páaralan na anyá'y «anó~g aklát a~g pagáaralan n~g ati~g m~ga batŕ sa wikŕ~g Tagalog?» Ipinagtátapát ko~g sa kasalukuyan, ku~g may m~ga aklát ma~g Tagalog na náuukol sa m~ga Balarilŕ n~g wikŕ ay tahás na dî tumútugón sa m~ga pagkakáunlád n~g wika~g Tagalog dito sa dáanang taó~g ika dalawam puo yayamá~g a~g m~ga yaón ay halos tinagalog lama~g sa m~ga aklát na gayón din a~g urě na m~ga ibá~g wika~g Kastilá ó Ingles, n~guni't di nagtátagláy n~g sarili~g diwŕ at m~ga paraán n~g wika~g Tagalog sa kanya~g sini~g na sarili~g sarili. Dahilán a~g sanhí~g itó na~g ipinagpanayám namin n~g kasalukuyá~g Patnugot n~g Instituto de Mujeres na nagmu~gkahi sa akin, na bila~g pa~guna~g aklát ay lumimbág muna n~g isá~g babásahi~g káwiwilihan n~g m~ga nagáaral sa sarili~g wikŕ, n~guni't sinikap ko~g sa pagtugón sa kanyá~g mungkahi ay yumari n~g isá~g aklát na ta~gi sa káwiwilihang basahin ay kápupulutan namán n~g m~ga dakilá~g huwaran sa kapitápitaga~g halimbawa~g ipinamana sa atin n~g m~ga bantóg na m~ga kababayan na sa gálawan n~g kanila~g kalágayan, magi~g sa kapamayanán, sa duno~g at sa kabayanihan man ó sa pagtatá~ggol n~g m~ga dakila~g mithî, ay kinábakasán n~g tápata~g pagibig sa mutyâ nati~g Pilipinas. A~g sa langit ng bayang Pilipinas ay nipót n~ga sa init n~g ha~gád na a~g wika~g Tagalog ay magi~g isa~g wika~g pagbansâ, at yáyama~g a~g napili nami~g batayán ó sáligan n~g aklát, ay a~g kagyát máukit sa pusň n~g ati~g m~ga batŕ a~g sarisari~g aral na inii~gatan n~g m~ga dakila~g pa~gyayari sa sarili~g lupŕ ay máituturi~g na a~g aklát na handóg namin ~gayón ay hindi básal, bagkús isa~g hapyáw sa m~ga násulat na~g m~ga tudli~g, bakás n~g kasaysaya~g sa m~ga dakila~g aklát na náuukol sa mani~gni~g na dahon n~g ati~g kasaysayan ay nagi~g pahiyas, at sa kapanahunan namán, ay sa m~ga pagyayari~g lumúluta~g ku~g minsan ay sa bugsô n~g kapusukán, kalupitán, ó kabayanihan kayâ na pawang may sarili~g samyô, na ku~g ibúbukód ay tahás na pakikinaba~gan upá~g makayari tayo sa ati~g m~ga batŕ n~g m~ga diwang malalakí, kalooba~g matitibay, kálolwá~g dî magígipň n~g m~ga panuyň at hinuhod yáyama~g tahás na gumágaláw sa udyók na násasalig sa pinakamara~gál sa lahát n~g udyók na dili ibá't n~g mani~gas na pagasa~g magi~g tapát na anák n~g baya~g tinubuan. Ihináhandóg namin sa kabataan n~g lahi~g Tagalog a~g m~ga hapyáw, sipě, at sinóp na itó sa m~ga panitik n~g m~ga lalo~g litáw na tao~g ami~g hinugutan n~g m~ga ináakala~g karapatdapat basahin, makilala, at pagaralan n~g ati~g m~ga batŕ sa m~ga unang bugsô n~g pagaaral, bilang paghahandâ sa kanilá na ma~gigí~g matitíbay na muóg n~g ati~g ihináhandá~g baya~g malusóg, malayŕ at karapátdapat sa isa~g bukás na malayŕ. At sa pagasa~g a~g ta~gkilik n~g m~ga mambabasa ay igagawad sa amin, ay lumuwal a~g sa langit ng Bayang Pilipinas, na tagláy a~g lahát n~g kakanyahán n~g isa~g bagó~g hugis na babásahin. Bila~g pa~galawa~g aklát na ami~g ilálathalŕ ay dî iba't "Ang aklat ng tagalog" na málalathalŕ sa dalawá~g wikŕ, ó sa malinaw na sabi ay sa Tagalog at Ingles, na kápagáaralan n~g m~ga lihim na iníi~gatan n~g wikŕ, bu~ga n~g isá~g matamá~g pagsisinop. Dito ay magkatulo~g kami ni Dr. Paul Rodríguez Verzosa, isá~g dalubhasá~g mapagsuysóy n~g m~ga kapakanan n~g wikŕ at lahi~g Tagalog. At pa~gatló sa taó~g itó ay isusunód namin a~g isá~g. Maikling Balarila na kásisinupán n~g m~ga alituntunin at paraán n~g wikŕ sa kanyá~g kakayahán, m~ga paglalapilapě sa tulo~g na~g m~ga tipik at pagbabago n~g m~ga diwŕ n~g salitŕ sa pamamagitan n~g paguulit n~g panti~g ó ugát kayâ sa ~gayon sa kahili~gan n~g siní~g. Umáasa kami na sa pamamagitan n~g ta~gkilik n~g m~ga Páaralan at n~g báya~g mahiligin sa pagaaral ay sásapit tayo sa pagkakaroón n~g isá~g Batás na kákali~gŕ sa ati~g m~ga kathâ na ha~ggá ~gayón ay lúluta~gluta~g sa dagat na waláng pampá~g n~g kapabayaan. Ku~g magkakagayón ay matitiyák nami~g a~g wala~g maliw na punyagî n~g Kapulungang Balagtas na ami~g kináaaniban ay dî naaksat maáasaha~g pagáanihan n~g m~ga sagana~g biyayŕ. Jose N. Sevilla. =ALI MUDIN= Si Ali Mudin ay isá sa m~ga lalo~g nápabantóg na Sultán sa Huló. Siyá ay anák ni Maula na napabila~g sa m~ga lalo~g litáw na Harě sa nába~ggít na Pulô. A~g magamá~g itó kailán ma'y hindî napasuko na~g hukbó~g kastilŕ anó ma~g sikap n~g ginawâ upá~g lupigin a~g kanila~g kaharian. Na~g humalili si Ali Mudin sa kanyá~g amá ay sinikap n~g m~ga kastilŕ na magtamó sa kanyá n~g isá~g kásunduan, at sapagka't si Ali Mudin ay maibigín sa kapayapaan ay nagpadalŕ sa Maynilŕ n~g limá~g sugň, niyao~g Enero n~g 1737 upá~g makipagtalo sa m~ga mu~gkahi~g kásunduan n~g m~ga kástilŕ. Sa m~ga sugo~g itó ay kabila~g siná Dadia Deila, Radia Poot Salikaya at si Panduta Mahomed Ismalis. Ang m~ga sugó~g itó n~g Sultan na si Ali Mudin ay siyá~g na~gasiwŕ sa pakikipagkásundô sa m~ga kastilŕ na pinagtibay niya sa Huló, at sa pinagkásunduán ay nabibila~g a~g m~ga sumúsunód: I.--Maghahari sa dalawá~g pa~gkát na nagkakásundô a~g kapayapaan. II.--A~g dalawá~g pa~gkát, o a~g m~ga moro at m~ga kristiano ay magtúlulo~g na makipagbaka sa alin ma~g kaaway nila~g dalawá. III.--Magkákaroón silá~g dalawá n~g malaya~g pagkakálakalan. IV.--Sakali~g sino man sa dalawá~g dako ay puminsalŕ sa ka~gino man sa kanilá o maghasik n~g sigalót sa isá sa kanilá, a~g naminsalŕ o sanhî n~g kapinsalaan ay magbábayad sa pininsalŕ n~g isá~g halagá~g híhigín n~g napinsalŕ. V.--Magpapŕlitan n~g bihag. Si Ali Mudin ay nagí~g tunay na Harě, at a~g kanyá~g kapa~gyarihan ay kinilala n~g m~ga kastilŕ ha~gga~g sa niyáo~g taó~g 1749 ay sumirŕ sa kásunduan a~g m~ga kastilŕ at si Ali Mudin ay nábihag at dinalá sa Maynilŕ niyaó~g Enero n~g taó~g nába~ggit. Sa pagkábagsŕk ni Ali Mudin ay humalili si Bantilan, isá~g dakila~g Datň n~g panahó~g yaón. Nanahanan sa Maynilŕ si Ali Mudin na kasama n~g kanyá~g anák na si Israel na pinahintulutan n~g m~ga kastilŕ na makapa~garal sa Páaralá~g San José. Sa boó~g panahó~g ipinakipamayan ni Ali Mudin sa pili~g n~g m~ga kristiano ay nahikayat na pabinyág at a~g pa~gala~g iginawad sa kanyá ay Fernando I. Pagkalipas n~g ilá~g panahón, ay sinikap n~g Gobernador Obando na si Ali Mudin ay mábalík sa kanyá~g pagká Harě, at si Ali Mudin kasama n~g ilá~g sasakyá~g punô n~g kawal ay tumulak na patu~go sa Huló binaka nilá a~g m~ga kutŕ roón ha~ggá~g sa na~g dî na máipagta~ggol n~g m~ga moro ay kanilá~g napasukň at isá~g panibago na namá~g kásunduan a~g linagdaán n~g m~ga moro at n~g m~ga kagawád n~g m~ga kastilŕ. A~g m~ga sasakyán ay lumayag na patu~go sa Zamboanga at sa pagka't di nakasama si Ali Mudin sa m~ga kastilŕ sa pagtulak na yaon ay sinapantahŕ n~g m~ga kastilŕ na siyá ay nagtaksíl, at siyá, kasama n~g mahigit na dalawá~g daá~g kasamahán ay dinakip at mulí~g ibinalik sa Maynilŕ at ibinila~ggô sa Fuerza de Santiago. Buhat noón ay pinasimulán na n~g m~ga kastilŕ a~g walá~g maliw na pagbaka sa m~ga moro; ~guni't pawa~g walá~g tagumpáy na masásabi na kanilá~g tinamo sa Timog n~g Kapuluan. Hinilí~g ni Ali Mudin sa m~ga kastilŕ na a~g kanyá~g anák na si Fatima ay pahintuluta~g makapagbalík sa Huló, niyaó~g Febrero n~g 1753 upá~g magsikap sa ikapagharě n~g kapayapan doón, at a~g gayó~g kahili~gan ay dini~gig at pinahintulutan n~g m~ga kastilŕ; bila~g bu~ga n~g paglalakbáy na itó ni Fatima ay nagtamó siyá n~g isa~g sulat buhat kay Bantilan na nagsasabi~g si Ali Mudin ay pabalikin sa Huló, upá~g maghari~g mulî róon at lumagdâ sa isa~g bago~g kásunduan a~g dalawá~g dako~g dati~g magkaaway na m~ga moro at kastilŕ. A~g lahat n~g kahili~gan ni Bantilan ay dingi~g n~g m~ga kastilŕ, subalit hinilí~g na si Ali Mudin ay palayain ~guni't mamámalagě sa Maynilŕ sa pili~g n~g Arzobispo Rojo na siyá~g kumuha sa kanyá sa Fuerza Santiago at nagbigáy sa kanyá n~g isá~g táhanan at m~ga lingkód. Niyaó~g 1762 a~g Maynilŕ ay sinalakay n~g m~ga Inglés at si Ali Mudin sa pili~g n~g limampuô katao ay lumabás at nakibaka~g kasama n~g m~ga kastilŕ sa bago~g kalaban na dumadagsâ at humuhugos sa kamaynilaan. Ipinamalas ni Ali Mudin a~g isá~g dî karaniwa~g katapa~gan na katutubň n~g m~ga moro at lubha~g marami~g Inglés a~g kanilá~g pinuksâ bagá ma~g a~g Lunsód ay napasok at napasukň. A~g m~ga Inglés ay dî naglaón sa Maynilŕ at sa kanilá~g paglayas, sa kautusan ni Simon de Anda at Zalazar ay pinapanumbalik si Ali Mudin sa Huló upa~g muli~g lumuklók pa kanyá~g luklukang harě. Gumawâ n~g isá~g lína~gin sa Balamba~g a~g m~ga Inglés na kanilá~g linibid n~g matitibay na kutŕ at sa dî pagkawilě dahilán sa a~g sigáw ay dî nilá matagalán ay lumipat sa isá~g pulô na malapit sa Huló. A~g ganitó~g pa~gyayari ay dî minabuti n~g Sultan Mahomed at ni Israel na anák ni Ali Mudin, sapagka't dî nilá matiís na a~g kanilá~g lupaín ay ariin n~g m~ga banyagŕ; at naghanáp silá n~g isá~g kátaó~g ikapagtatabóy sa m~ga ma~ggagagá. At a~g panahó~g itó ay dumatí~g niyaó~g bihagin n~g m~ga kawal na Inglés si Dato Tente~g, isá sa m~ga malalakás at pinaníniwalaa~g Datň, at isá sa m~ga maiinit na araw n~g Marso niyaó~g 1772 na~g makalayŕ na si Tente~g, ay nakipagalám sa m~ga iba~g Datň na siná Dakula at Zama~ggo-Isaák, kasama n~g ilá~g kawal na sumalakay sa kinalalagyán n~g m~ga kawal na Inglés, at sa ganitó~g ságupaan ay na~gágsitakas a~g m~ga Inglés sa m~ga ba~gká~g lundáy na pinaghábol n~g mabibilís na sasakyá~g moro. Sinikap n~g Gobernador na Inglés na makipagkásundô, ~guni't dî tinalima n~g m~ga moro at silá ay ipinagtabuyan at sa pagtakas ay na~gaiwan nilá a~g kanilá~g m~ga sasakyán, m~ga kanyón, baril at apat na puô at apat na libong piso. Namatáy si Ali Mudin sa Huló, n~g boó~g kasiyaha~g loób, sapagka't náitabóy niyá a~g m~ga manlulupig sa kanyá~g bayan. Si Ali Mudin ay nagí~g tudláan n~g dî kawasa~g pagha~gŕ n~g kanyá~g m~ga sŕkop. [Larawan: Ali Mundin] =RAHÁ SOLIMAN= Bago nagí~g Rahá si Solimán, ay nagí~g katulo~g muna sa pa~ga~gasiwŕ n~g m~ga súliranin dito sa Maynilŕ, ni Rahá~g Matandâ. Si Lakán Dulŕ na nanánahanan sa Tundó ay siyá niyá~g kasama. Itó ay na~g kapanáhunan ni Rahá~g Matandâ na~g taó~g 1570. Noón ay isá~g pulutó~g na~g m~ga sasakyá~g kastilŕ na pinamumunuan ni Martin de Goití at Juan de Salcedo a~g dumao~g sa luók n~g Maynilŕ. Niyaó~g una~g datí~g dito niná Goití ay dî sila nakalunsád pagdaka. A~g Maynilŕ, ay may matitibay na m~ga muóg at sila'y pinaputukán at sinagupŕ. Nabalitaan niláng isá sa m~ga makapa~gyarihan doón ay si Solimán, kaya't nagpadalá sina Goití rito n~g sugň na nagsásaysáy na silá'y dî naparito upá~g makidigmâ kundî upá~g makipagkásundô, at a~g ganitó'y tinugón sa pamamagitan n~g sugň, na a~g Hari sa Maynilŕ ay nagnanasŕ n~g makipagkaibigan sa m~ga kastilŕ. Pagta~ggáp ni Goití n~g paklí ni Solimán ay nasók siyá at a~g kanyá~g m~ga tao sa ilog n~g Pasig at silá'y lumunsád sa isá~g baybáy na itinakdâ n~g Harě. Sinalubo~g silá ni Raháng Matandâ at nakipagkamáy sa kanilá, pagkaliban n~g ilá~g sandali ay dumatíng si Rahá Solimán at nakipágkamáy din ~guni't nagpasubalě n~g gayari: «Kamí ay nagnánasa~g makipagkaibigan sa m~ga kastilŕ samantala~g silá'y mabuti sa amin; ~guni't mahíhirapan silá n~g gaya n~g hirap na tiniís na n~g ibá, kailán ma't nasain nilá~g kami'y alisán n~g puri». Pagkaraán n~g ilá~g araw si Goití ay nagkula~g sa pagkakáibigan sa pagpapaputók n~g kanilá~g kanyón, at si Rahá Solimán ay napilita~g magbago n~g kilos. Ipinawasák nitó a~g m~ga sasakyán nina Goití at ipinapuksâ a~g kanyá~g m~ga kawal. Nápakabuti a~g pagtata~ggól sa m~ga kutŕ at dî nagawâ na~g m~ga kastilŕ a~g makapasok agád, ~guni't na~g ma~gasalantŕ a~g m~ga tao ni Solimán at maubos na a~g m~ga punlô ay napipilan din. At na~g makuha n~g m~ga kastilŕ a~g Maynilŕ ay sinalakay a~g bahay ni Solimán at dito'y nátagpuán nilá a~g isá~g mainam na gusali, maiinam na kasa~gkapa~g sigay, m~ga damit na mariri~gal na nagkakahalagá n~g may 23.000 piso. Hindî nagtaksíl kailán man si Solimán, gaya n~g ipinararata~g sa kanyá n~g m~ga kastilŕ. Siyá'y tumupád lamá~g sa kanyá~g dakila~g katu~gkulan na makibaka sa sino ma~g magnánasa~g sumirŕ n~g kanyá~g kapurihá~g pagkaharě, at yáyama~g a~g m~ga kastilŕ ay siyá~g nagpasimulâ n~g pagbabaka, ay siyá ay nagta~ggól lama~g at natalo, ~guni't hindî kailán man nagtaksíl. A~g kanyá~g pagibig sa sarili~g Lupŕ ay nagudyók sa kanyá~g makibaka at siyá ay nakibaka dahil doón. Ku~g saán mákikita~g ang pagguhň n~g kaharian ni Solimŕn ay uta~g sa kagahaman n~g isá~g lahi~g ma~gaalipin; sa isá~g pámahalaá~g pinagágaláw n~g lakás n~g lakás at di n~g lakás n~g katuwiran. Kawawa~g baya~g maliliít na linúlupig at ginágahasŕ n~g malalakíng bansâ. A~g daigdíg ay patu~go sa pagunlád, at buhat niyaó~g 1914 na gahasain a~g Belhika, ang malalakí~g Bansâ ay nagsasapě at ipinagta~ggól a~g katwiran n~g maliliít na bayan. Panibago~g kilos sa daigdíg na bu~ga n~g mayama~g diwŕ n~g dakila~g Wilson sa kaamerikahan. [Larawan: Raha Soliman] =RAHA LAKAN DULA= Si Rahá Lakán Dulŕ ay isá sa m~ga lalo~g bantóg na namunň sa Bayan n~g Tundó. Siyá ay isá sa m~ga kasan~gguně ni Rahá Matandâ, si Lakán Dulŕ ay siyá~g Pámumuán n~g panahó~g siná Legaspi ay dumaó~g sa ati~g lunsód, niyaó~g taó~g 1571. Na~g sumapit si Legaspi sa ati~g Lupaín at lumunsád sa Tundó ay nátagpuán niyá~g dito'y naghaharě a~g kapayapaan, namámayaně a~g matatalino~g m~ga batás, at may matitíbay na muóg na pana~ggól sa ma~gagsísisalakay. Kiníkilala~g Harě rito si Lakán Dulŕ n~g m~ga kanugnóg na lupaín, at a~g kaniyá~g na~gasásakupan ay bumábayad sa kanyá n~g buís at lagí~g tapát sa kanyá, magí~g sa kapayapaán at magí~g sa digmâ. A~g m~ga sasakyá~g insík at Hapón na dumaó~g dito ay pawa~g nagbábayad n~g buwís kay Lakán Dulŕ, bago lumunsád at ma~galakal sa tagarito. Kinilala rin namán ni Legaspi a~g kapa~gyarihan ni Lakán Dulŕ at gumawâ silá n~g Sa~gusapan at pagkarán n~g ilá~g panahón si Lakán Dulŕ ay nagí~g kakampí n~g Espańa. Tumulo~g si Lakán Dulŕ sa pagtátatag dito n~g m~ga táhanan n~g m~ga kastilŕ at pagkaraán n~g ilá~g panahón siyá at a~g kanyá~g m~ga anák ay napabinyág na lahát. A~g pa~gala~g iginawad kay Lakán Dulŕ ay Carlos. Niyaó~g taó~g 1574 na a~g lupaí~g itó ay salakayin ni Limaó~g, isá~g insík na tulisá~g dagat, a~g Rahá~g itó at a~g kanya~g m~ga anák ay nakilaba~g kakampí n~g m~ga kastilŕ sa m~ga insík na nagsisalakay. Napauro~g siná Limaó~g n~g m~ga kampón n~g Rahá Lakán Dulŕ at a~g m~ga itó ay nagtatag n~g kanilá~g kaharian sa Pa~ggasinán at doó'y pinágusig silá n~g hukbó ni Lakán Dulŕ ha~ggán~g nápatayán silá n~g kay rami~g alagád at náitaboy silá sa labás n~g m~ga lupaí~g sakop n~g Rahá~g Tagalog na itó na nagpakita n~g gayón na lama~g tapa~g. Si Lakán Dulŕ ay nagkaroón n~g tatló~g anák na lalaki at siyá at a~g kanyá~g m~ga anák sa kapanahunan ni Lavezares niyaó~g 1572 ha~ggá~g 1575 ay patuloy silá~g nagi~g katúkatuló~g sa pagpapalaganap n~g kakristianuhan sa Kagayán, Kamarines, at Zambales; a~g kanyá~g apó~g si Makapagál ay isá sa lumitáw sa tanán niya~g m~ga kamaganak. Si Makapagál sa kanyá~g katápatan sa Espańa ay ginawá~g «Maestro de Campo» at pagkatapos noón ay nagi~g Heneral siya sa Apalit, Arayat at m~ga kabundukan n~g Zambales. Na~g magkáalít a~g m~ga kapampa~gan at m~ga pa~ggasinán ay dî naapulŕ, samantala~g hindî namagitan si Makapagál; at na~g mulí~g sumalakay a~g m~ga insík sa kapanahunan ni Heneral Figueroa ay hini~gî a~g tulo~g ni Heneral Makapagál at itó a~g humawě sa nagsisisalakay. Sa pagkilala sa dakila~g tulo~g ni Heneral Makapagál sa Espańa ay silá'y tinimawŕ n~g m~ga kastilŕ sa anó ma~g bayarin sa Pámahalaán at a~g lahát n~g kanyá~g kamaganakan ay gayón din. Itó'y namarati ha~ggá~g sumapit a~g taó~g 1883. Si Rahá Lakán Dulŕ ay isá sa m~ga lalo~g kilala~g harě sa kapanahuna~g yaón n~g ati~g kasaysayan. Nagí~g kakampí siyá n~g m~ga kastilŕ sa pagká't naniwalŕ siyá~g a~g m~ga kastilŕ ay magigi~g tapat sa kásunduan at pa~gakň. Tumulo~g siyá sa pagsalasŕ sa nagsisalakay na m~ga nagnánasa~g magharě rito at sakupin a~g kanyá~g a~gkán; at lagě siyá~g tumulo~g sa pagapulŕ n~g m~ga himagsikan, sapagká't inŕakalŕ niyá~g a~g gayón ay nagguguhň lamá~g n~g kapayapaán n~g kanyá~g m~ga sakop. Ku~g a~g m~ga kastilŕ ay hindî tumupád sa pa~gakň at sumirŕ sa sa~gusapan, ay hindî kasalanan ni Lakán-Dulŕ; kasalanan n~g kasakiman na náaayos sa símulain ni Bismárk na a~g maliliít ay talaga~g kákanin n~g malalakí. Samantala~g hindî naghaharě a~g pagkakapantáypantáy n~g m~ga tao sa haráp n~g katuwiran at a~g kawagasán ay isá~g kabaita~g násusulat lamá~g at dî ginágampanán n~g lahát at bawa't isá, talagá~g a~g kapa~ganiban sa m~ga maliět na Bansŕ ay lagi~g nakabalŕ. Itó ang dakila~g gáwain n~g m~ga tao n~g Daigdigan. Itó a~g simulai~g nasa~g pairalin n~g dakilai~g Wilson na~g siya'y mamagitan sa nagiinapóy na digmaan sa Europa. Anó a~g malay natin ku~g yaón din a~g ma~gi~g matibay na sáligan n~g ganáp natí~g kasarinlán. =TOMAS PINPIN= Laki~g kapabayaan at kapabayaá~g lubhá~g pumipinsalŕ sa ati~g pagkabansá~g liná~g a~g pa~gyayari~g a~g ati~g m~ga dakilá~g tao ay nálibí~g sa limót at walá~g nagukol kahit na hapyáw man lama~g na pagbabalitŕ sa kanilá~g m~ga kabantugan. A~g limba~gan ay isá~g dakilá~g biyayŕ sa katauhan, sa pagka't túnay na mabisa~g katulo~g sa paglálaganap n~g m~ga mithí~g bu~ga n~g m~ga kisláp n~g diwŕ n~g tao ~guni't katakátaká mandín na a~g káunaunaha~g manlilimbág dito sá Kapuluán ay hindî naka pagpapamana sa atin n~g haláw man lama~g n~g kanyá~g buhay, subalě't gaya n~g a~g m~ga dakilá~g pa~gyayari ay nagiiwan n~g m~ga dakilá~g bakás gayon a~g na~gyari sa ati~g kababaya~g itó na pinagúukulan ~gayon nitó~g maigsí~g úlat. A~g limbagan ay isá~g dakila~g biyayŕ sa katauhan, biyaya~g mabisa~g katulo~g sa paglalaganap n~g m~ga kaha~gaha~gá~g kisláp n~g diwŕ na higit sa dagidab na sumasakaalaman n~g lahát at napapanatili at nagágamit at sunodsunoran sa kapakanán n~g katauhan. Ku~g a~g limbagan ay isá~g tunay na biyayŕ sa katauhan, dísapalŕ ay karapatdapat na pagpugayan at handugán n~g isá~g ganáp na pagturi~g a~g m~ga taó~g na~gákatulo~g sa pagpapalaganap niyaón. Si Tomás Pinpin, sa ~gayon sa m~ga kasulata~g amí~g násuysóy ay siyá~g káunaunaha~g Tagalog na naglaganap n~g limbagan sa dako~g itó n~g daigdigan. Kilalá at nahihigi~gan na siyá'y isá~g Tagalog at káunaunaha~g manlilimbág dito sa Filipinas at Tagalog na may díwa~g liná~g sa itinítímpalák n~g káunaunahá~g aklát na «Libro~g Pagáaralan n~g m~ga Tagalog n~g Wika~g Kastilŕ» subali't hindî nákikilala gaya n~g malao~g dî nábalitaan a~g kanyá~g pa~galan, sa pagká't walá~g nagukol sa kanyá n~g isá~g karapat dapat na gunitâ. A~g ganitó~g m~ga kapabayaan ay dî dapat mamarati, sa pagká't lubha~g pípínsalŕ sa ati~g pagkabanság kasalukuya~g tinátawaran at ayaw kilalanin. N~guni't sino si Pinpin? Kailan siyá ipina~ganak? Saang bayan siyá Sumibol? M~ga tano~g na dî matugón n~g tiyakan at walá~g m~ga kasulatan maturól yayama~g a~g karamihan n~g mápagsasá~ggunia~g tálaan sa m~ga Simbahan ay nalipol at na waldás n~g ati~g m~ga himagsikan. Hindî máaari~g malimutan, hindî dapat malimutan a~g m~ga dakila~g gawâ n~g m~ga lalň pa~g dakila~g tao na gaya ni Pinpin. Sa kanyá~g aklát ay matítiyák a~g kanyá~g sikháy na tayo'y mákawatas n~g na~gamiminunň sa atin at n~g sa gayó~g paraán ay tahás nati~g mákilala a~g kanilá~g urě, kara~galan at diwŕ dahilán itó~g sukat na, upá~g si Pinpin ay mákintál sa pusň n~g taná~g pilipino at magsikap na siyá'y mákilala at pag-aáralan. Umanó'y tubo~g Abukay, sakóp n~g lalawiga~g Bataan niyaó~g lalawigan pinakípamuhayam ha~ggá~g sa huli~g sandalî n~g ati~g dakila~g Balagtás; niyaó~g lalawiga~g sinibulan n~g isá~g utak na hina~gaan n~g Daigdig na ha~gga~g sa kamatayan ay pawa~g kara~galan sa kanyá~g buhay a~g idinudulot sa kanyá~g sarili~g lupŕ, n~g kagala~g-gala~g na Arellano. Sa~gayon sa isá~g aklát na kanyá~g sinulat, si Tomás Pinpin ay tao~g Bataan, dátapuwa't dî maturól na~g tiyakan ku~g alí~g bayan sa Bataan a~g kanya~g kinákitaan n~g una~g liwanag; kapabayaan n~g ati~g m~ga pa~ganay na sanhî ~gayón n~g kapinsalaá~g itó, bagá ma~g dî íilán a~g nagsásabi~g a~g kababaya~g itó ay tubň sa bayan n~g Abukay. Talagá~g a~g m~ga dakila~g tao ay pinagaagawán n~g m~ga bayan, gaya halimbawŕ n~g na~gyayari sa ati~g Balagtás, na aná~g m~ga tagá Udyó~g ay anák itó n~g baya~g yaón, baga má~g a~g m~ga kasulatá~g nátuntón n~g masipag na mánunuysóy na si G. Hermenegildo Cruz ay tumítiyák na a~g ati~g Makatŕ ay tubň sa Pa~ginay, sakop n~g Bigaa, Bulakán. Saan ma~g bayan sumilá~g si Pinpin, ay nakasísiyá na sa amin a~g matiyák na siya'y isá~g Tagalog at siyá~g káunaunaha~g manunulat na naghandóg n~g isá~g mahalagá~g aklát n~g sini~g, sa kapakinaba~gan n~g kanyá~g m~ga kalahi. Uta~g sa masikap na mánunulat na si G. Manuel Artigas, a~g muli~g pagkálimbág n~g «Librong Pag-aaralan Ng Mga Tagalog Ng Wikang Kastila» sa kanyá~g «La Primera Imprenta en Filipinas» at doón ay mabábakás n~g m~ga mairugin sa m~ga kabantugan n~g ati~g m~ga kababayan a~g m~ga mahahalagá~g aral n~g ati~g Pinpin sa kanyá~g mahalagá at pan~ganay na aklát na may gayó~g uri na kabantugan n~g pánitika~g Tagalog. Sa kanyá~g pagkamanlilimbág ay natitiyák na siyá ay nagí~g isá~g matapát na aralán ni Parě S. José, at sa isá~g maigsí~g bugsô n~g panahó~g ikinatatag dîto n~g limbagan ay nakápaghandóg agád n~g mayama~g bu~ga n~g kanyá~g diwŕ. Niyaó~g 1610 na limbagin a~g kanyá~g aklat ay nagtamó, n~g malugód na papuri ni Pari Roque Barrionuevo sa kanyá~g mu~gkahi upá~g bigyá~g pahintulot at sa ilá~g katagâ ay kalakip itó~g: «Y es mucho de estimar por ser su autor un natural tagalog.» Siya a~g nagi~g Patnugot n~g uná~g limbagan dito sa Pilipinas magbuhat niyaó~g taó~g 1610 gaya n~g mátataluntón sa «Arte y Reglas de la Lengua Tagala» at a~g ganitó~g tu~gkulin ay ginampanan niyá han~gá~g sumapit a~g taó~g 1630, at na~g lumipas a~g ilá~g panahon ay lumipat siyá sa Limbagan n~g m~ga Pari~g Hesuitas niyaó~g 1637 ha~gga~g 1639. Si Tomás Pinpín n~gâ sa~gayon sa m~ga nátataluntó~g balitŕ ay siyá~g matandá~g kapatid n~g ati~g m~ga manlilimbág na dî nagaksayá n~g panahón at nagi~g sáligan a~g katiyagaán ha~ggá~g sa magí~g isá~g dalubhasa~g tagapagpanuto n~g kanyá~g m~ga kapanahón gaya n~g mákikita sa katagá~g ami~g sísipiin dito sa kapakinaba~gan n~g ami~g m~ga mambabasa: «Dí baquin ang langgam ay nacararating sa cacaon~gin ay bahaguia n~g macalacad.» Mahalaga~g aral na magagawá~g isá~g mainam na sáligan upá~g sapitin a~g alin má~g matataás na indayog n~g pá~garapín. At itó~g sumusunód; «ay lalo ring iquinapagpilit nang loob cong tayong lahat ay paraparag macaalam nang uicang Castila ay ang caloloua nating ay nang maiquinabang sa P. Dios nang Canyang mga Auaauang marami». Ku~g saan mapagkikita~g sa kanyá~g banál na pananampalataya ay dî niya naligtaan a~g m~ga kalahě na dî makinaba~g n~g biyayŕ noón. Ku~g a~g na~gáuna sa atin ay nagsikap na magpamana sa m~ga sumisiból n~g bahagyâ man lama~g ulat tu~gkól dito sana'y nápagaralan natin gayón a~g m~ga dakila~g halimbawŕ sa ati~g kapakinaba~gan. Ku~g isá~g araw ay makasapit ka giliw na mambabasa sa Liwasa~g Cervantes at doón ay makita mo a~g isá~g bantayog ay masdán mo si Pinpín na nakapakň a~g matá sa lupŕ at tila may mahalagá~g bagay na ináaninag; ináapâ niya marahil ku~g a~g nagi~g bu~ga n~g limbagan sa kanyá~g tinubua~g lupŕ ay nagí~g isá~g biyayŕ ó naghatíd sa kapa~ganyayaán. Nálalamán niyá~g a~g limbagan ay isá~g mabilis na pakpák n~g diwŕ upá~g a~g bu~ga n~g kanilá~g m~ga likhâ ay magtawira~g walá~g pa~ganib sa malalawak na karagatan n~g daigdigan, nálalaman niyá~g a~g limbagan ay isá~g mabutí~g paraán upá~g a~g lahát n~g m~ga pa~gyayari ay huwág máliblib sa ma~gágsísisibol na áapuhin, at itó a~g kanyá~g ginawâ ku~g kayâ kahit hapyáw, ay siya'y ati~g nábabalitaán ~gayón. N~guni't dî dapat mákailâ sa atin a~g pa~gyayari~g a~g limbagan ay isa~g mabisa~g katulo~g sa paninira~g puri. Nariyán a~g isa~g tao~g nagpagál sa kapakinaba~gan n~g kanyá~g baya~g tinubuan. =Francisco Baltazar (Balagtas)= [Larawan: Francisco Baltazar] Hindi maáari~g sumulat n~g ukol sa pánitika~g Tagalog na~g dî bába~ggitín a~g pa~galan n~g dakila~g Makatŕ n~g Wika~g Tagalog, n~g Harě n~g m~ga ma~gaáwit, na si Francisco Baltazar. A~g maykathâ n~g «Florante at Laura» ay isá sa m~ga nápilě at namukód na higít sa isá~g mani~gní~g na talŕ at karapátdapat na mápapili~g kina Goethe, Virgilio, Dante Aligieri na pinípigi~g n~g m~ga «Diosa» sa kanyá~g dula~g, na dî nadádaluhán nino mán kundî n~g m~ga tunay na diwŕ lamang n~g m~ga lahě. Si G. Hermenegildo H. Cruz ay nagukol sa kanyá n~g isá~g mahalagá~g aklát na kátataluntunán n~g kanyáng m~ga lálo~g lihim na pina~gdaánan at búhay. Si G. Epifanio de los Santos Cristóbal sa pagsasálin n~g kanyá~g «Florante at Laura» sa wika~g kastilŕ ay naninop n~g boó~g panítiká~g Tagalog magbuhat n~g 1593 ha~ggá~g 1886, upáng sa gitnâ n~g masayá~g halamanan n~g pánitiká~g Tagalog ay pagitawin siyáng isá~g maba~gó at kaha~gaha~ga~g buláklák noón na a~g samyô ay walá~g pagkapawi. Sa pánitíká~g Tagalog ~gâ ay si Balagtás a~g dakilang ta~gláw at sa m~ga tilamsík n~g kanyá~g liwánag ay sukat mabuô a~g lalo~g maririkit na kathain. Siyá'y ipina~ganák niyaó~g ika 2 n~g Abril n~g taó~g 1788. Anák palibhasŕ n~g m~ga tunay na Tagalog, si G. Juan Balagtas at Juana Cruz, at kumita n~g una~g liwanag sa m~ga lupaí~g Tagalog. Sa Pa~ginay, Bulakán, a~g si~gáw dito na lumílikhâ n~g m~ga túlain ay gumisi~g sa kanyá~g diwa~g sila~ganin na umawit tuwi na; ~guni't isáng pagáawit na nagbabadhâ n~g m~ga dakilŕ at lagi~g kapanahó~g m~ga aral, gaya n~g sabi ni G. Lope K. Santos, na a~g kanyáng m~ga katagŕ sa «Florante» ay isá~g ebanhelyo sa m~ga a~gká~g Tagalog na naníniráhan sa m~ga tagó~g nayon nitó~g Kapuluán. A~g «Florante» ay inawit, binasa, pinaki~ggan, at tinándaán, ínulítulit na tandáan at awitin n~g na~gakári~gíg na dî maruno~g bumasa, upáng matándaán at tuwî na'y talúntunin at paganihan ang kanyá~g mayama~g diwŕ n~g ikapapanuto at ikapagigi~g mapalad n~g madlâ. Aní Mariano Ponce, si Balagtás ay «a~g Principe n~g m~ga Makata~g Tagalog», at aní Dr. José Rizal, na~g tukuyin a~g kanyá~g walá~g kamátaya~g awit: «Ang Florante ay isá~g kathâ sa wikang Tagalog, na~g kapanáhuna~g a~g wika~g Tagalog ay lumulusog at dumídi~gal». Nagaral si Balagtás gaya n~g lahát n~g m~ga tubň rito sa atin n~g m~ga una~g dako, sa «Cartilla», «Misterio», «Trisagio» at «Doctrina Cristiana», m~ga aklát na ginágamit sa m~ga unang bugsô n~g pagaaral na~g kanyáng kapanahunan. Anák dukhâ palibhasŕ at iniwi sa duyan n~g karálitaán, ay dî nagawá~g lina~gin na~g gaya n~g kanyáng hilig a~g sarili~g muně at napilita~g a~g lakás niyá ay ilako~g agád, at yama~g wala~g anó ma~g kata~gia~g gáwain na mapagukulan sa pag~gagdóg buhay, ay minabuti~g mások na alilŕ sa isá~g maganak sa Bayan n~g Tundó, málapít láma~g sa kamayniláan (Atenas)[1] na ku~g saán ninánasa~g tuklasín a~g m~ga una~g balitŕ n~g karunu~gan. Bukál palibhásŕ ang kabaitan at pagkámasúnurin, biyayŕ na ikinapata~gě tuwî na n~g m~ga salát sa ginhawa, ay kinálugdan siyá n~g kanyá~g m~ga pa~ginoón, at siyá kinali~ga~g tulad sa anák na tunay. Pinápa~garal siyá sa Páaralá~g San José, at doó'y kinápansinán siyá n~g isá~g siból na kata~gian sa pagtulâ at isá~g dî karaniwa~g talino na ikinámahál sa kanyá n~g m~ga Gurô roón. Niyaó~g 1835, ay nanahanan siyá sa Pandakan, at binatŕ siya palibhasŕ, ay linigalěg ang kanyá~g pusň n~g himalá~g gandá ni M. A. R. (María Asunción Rivera) isá~g magandá~g dalaga~g Tagalog na kinabalisahan n~g taná~g binata~g kapanahón. Dayo siyá palibhasŕ sa baya~g Pandakan, ay pina~gimbuluhan siyá n~g m~ga binata~g binihag din n~g kagandahan ni María, at a~g m~ga kabasa~gál (Adolfo sa kanyá~g awit) ay lumikhâ n~g m~ga pakanâ na kanyá~g ikápapahamak han~gá~g siyá'y másadlák sa dilím n~g isá~g kakilákilabot na bílanguan. Sa palihá~g itó n~g hirap, na ku~g saán linílikhâ a~g m~ga dakila~g kálolwa, ay dito binuô a~g walá~g kamataya~g «Florante at Laura», tulad kay Victor Hugo n~g Francia na sa kadilimán n~g isá~g bilan~gguan sa Bruselas kinathâ a~g isa sa kanyá~g m~ga dakila~g aklát na pinamatá~g «Napoleon, el pequeńo:» Na~g tamuhín niyá a~g layŕ ay nanahanan siyá~g mulî sa makasaysaya~g bayan n~g Tundó, at dito ay nakilala niyá a~g isá~g babai~g guró sa sini~g n~g pagtulâ, si ali~g Mandi~g (Agapita Bernardo Rivera) at a~g balitan Husén Sisiw na lubós masásabi~g siyá niyá~g una~g pinagpara~gálanan n~g kanya~g kinathá~g awit bago limbagín. Sa atas n~g likas na pagnánasa~g tumuklás n~g kaligayahan sa silo~g n~g ibá~g la~git ay tinawíd niyá a~g luok n~g Maynilŕ at nanirahan siyá sa Bala~gŕ at nások na tagasulat sa Hukuman, at sa m~ga pistá n~g bayan sa m~ga nápabantóg siyá~g lubhâ sa kanyá~g m~ga maririkit na «Moro-moro» na siyá~g ta~gi~g liba~gan n~g m~ga panahó~g yaón. Niyaó~g 1842 ay lumipat siyá sa bayan n~g Udyó~g at dito tinamaán n~g kanyá~g malas a~g isá~g babai~g pumukaw na mulî n~g kanyá~g pusň si ali~g Juana Tiom~gbe~g, isá~g maharliká~g babai na nábihag n~g kanyá~g sinumpaán n~g isá~g wagás, dalisay at dî magmámaliw na pagibig. Aná~g kanyá~g m~ga anák na nabúbuhay pa ha~gga ~gayon na dinalaw ko~g sadyŕ upa~g makilala, ay náririníg, nilá, umano, sa kanila~g tatay ku~g nanínibughô a~g kanila~g nanay, na a~g M. A. R. sa «Florante» ay hindi María Asunción Rivera, na lubha~g pumúpukaw n~g kaligaligán ni ali~g Juana, kundî María Ana Ramos. Ku~g saán mapagkíkita~g a~g Makatŕ ni Laura ay nátututo ri~g mama~gkâ sa dalawá~g ilog. Si Francisco Balagtás, ay nagí~g maginoó sa bayan n~g Udyó~g, at siyá'y nagtagláy n~g m~ga katu~gkula~g «Juez Mayor de Sementera» at «Teniente Mayor». Sa isá~g kapusukán n~g loob ay ginupitán niyá n~g buhók a~g isá niyá~g alila~g babai, na nagí~g daán n~g isá~g panibago~g pagúusig sa kanyá at mulí~g idinalaw sa mapá~gangláw na silid n~g bila~gguan. Ang ibon ay kahit piitín sa isá~g kulu~gá~g bakal ay dî napipigila~g umawit, at si Balagtás ay gayón, sa loób n~g nápipiníd na bíla~gguan na pawa~g pa~gláw a~g naghaharě, pawa~g mukhŕ~g na~glílisik, pawa~g luhŕ, at kadalamhatían sa pagkákawalay sa m~ga kapilas n~g búhay, sa gitnâ n~g búhay na yaón, a~g kanyá~g panitik ay dî na~glumó at a~g kanyá~g «La India Elegante y la Negrita amante», a~g «Orosman at Záfira» at ibá pá~g kathâ, ay binuô niyá roón, at lumwál sa maliwanag at nagpáyaman n~g pánitiká~g Tagalog. Na~g tamuhín niyá~g pamulî a~g layŕ ay dinatnán niyá~g hughóg na a~g kanilá~g kabuhayan dahil sa malakí~g usapí~g hinaráp n~g kanyá~g asawa, at salamat sa kanyá~g m~ga kathâ at nabigyán niyá n~g maginhawa~g kabuhayan a~g marami niyá~g anák na na~ga~gaila~gan n~g kanyá~g arugâ. Magsalitá n~g nanúkol sa kabuhayan n~g dakila~g Hari n~g Tula~g Tagalog ay na~ga~gahulu~gá~g gumawâ n~g sapagka't walá~g dakila~g bu~ga n~g lahát n~g tanyág na panitik na hindî kumadlô sa m~ga dakilŕ niyá~g simulain, walá~g káliliklika~g nayon na hindi umáawit n~g kanyá~g «Florante»; walá~g sa~ggol na iniwi sa lilim n~g la~git n~g Pilipinas na hindi ipinaghele n~g kanyáng m~ga magagandá~g tulâ; walá~g dakila~g hatol na iginawad a~g m~ga nunň sa kanilá~g m~ga apó na hindî sa simulain ni Balagtás hinugot; walá~g anóma~g paálaala n~g kaibigan sa kaibigan na hindî nába~ggit a~g m~ga katagá ni Balagtás; anó pa't si Balagtás at a~g mabuti~g gawî ay magkapatid na tunay. Kaáliwan n~g na~galulunos, pambúhay sa na~glúlupaypáy na pusň, panuto n~g nagasa kamalian, at dakíla~g guró n~g lipi~g Tagalog. Tinawag siyá sa sinápupunan ni Bathalŕ niyaó~g iká 20 n~g Febrero n~g tao~g 1862, ~guni't a~g luni~gni~g n~g kanyá~g walá~g kahulilip na kaisipán ay tumáta~gláw pa ha~ggá ~gayón sa ati~g pánitikán at táta~glaw ha~ggá~g sa bukas n~g ati~g lipi. [1] Sa Florante: "Ipinadala ako sa Atenas ..." [Larawan: Francisco Baltazar] =DAHONG LUGAS NG "FLORANTE"= Sa loob at labas ng bayan cong saui caliluha,i, siang nangyayaring hari cagalinga,t, bait ay nalulugami ininis sa hucay ng dusa,t, pighati. Ang magandang asal ay ipinupucol sa laot ng dagat ng cutia,t, lingatong balang magagaling ay ibinabaón at ilinilibing ng walang cabaong. N~guni,t, ˇay! ang lilo,t, masamang loob sa trono ng puri ay ilinulucloc at sa balang sucab na may asal hayop mabangong incienso ang isinusuob. Caliluha,t, sama, ang ulo,i, nagtayo at ang cabaita,i, quimi,t, nacayuco santong catouira,i, lugami at hapo ang luha na lamang ang pinatutulo. At ang balang bibig na binubucalan ng sabing magaling at catotohanan agad binibiac at sinisicangan ng calis ng lalong dustang camatayan. Oh! tacsil na pita sa yama,t, mataas oh! hangad sa puring hanging lumilipas icao ang dahilan ng casam-ang lahat niaring nasapit co na cahabaghabag. Ipinahahayag ng pananamit mo taga Albania ca at aco,i, Persiano icao ay caauay ng baya,t, secta co sa lagay mo ngayo,i, magcatoto tayo. =JOSE CRUZ (Huseng Sisiw)= A~g pa~gala~g itó ay bago sa m~ga bata~g pandi~gig, ~guni't sa m~ga mawilihin sa Tulá~g Tagalog ay isá~g Tala~g nápakaliwanag. Siyá'y nagi~g Guró n~g ati~g Balagtás sa pagtulŕ at lahát halos n~g m~ga binata~g kanyá~g kapanahón ay pawa~g lumuhog sa kanyá na itulŕ n~g m~ga panambitan, liham, lowa, at m~ga palabás dulaan na totoó~g hina~gaan at pinapurihan n~g kanyá~g m~ga kapanahón. Sa kanyá~g kabataan ay walâ siyá~g nádamá kungdi pawa~g hirap, palibhasa'y anák dukhâ. A~g pintuan n~g Páaralan ay bahagyá na niyá~g nápasok, at mata~gi sa págunahi~g pagaaral na ginampanán n~g kanyá~g ali at sa isá~g ta~gi~g guró na nagturo sa kanyá ha~gga~g 40 ańo ay wala~g masásabi~g tinuklasán niyá n~g duno~g na naghatíd sa kanyá sa dalubhasa~g tawag na talaisip at pasimunň na sinunód na lagi n~g kanyá~g m~ga kababatŕ. Umanó'y isá~g araw, na~g si Huse~g Sisiw ay batŕ pa~g wawaluhi~g taón lama~g ay naliligň siyá sa isá~g ilog sa may tabi n~g kanilá~g bahay at na~g m~ga sandali~g yaón ay dalawá~g nagháhanáp n~g táwiran upá~g pasá ibayo at si Husé a~g kinausap. A~g m~ga Hesuita ay hindî maruno~g n~g Tagalog at si Husé sa tuló~g n~g kanyá~g pagkapalabasá ay nakapakipagintidihan sa m~ga banyaga~g kausap sa sarili nila~g wikŕ. Lubhá~g náha~gŕ a~g m~ga Hesuita sa katalinuhan at pagkamagala~g n~g batŕ, kayá,t nalibá~g na siyá'y kausapi~g mahabá n~g sandali. Noón ay sádaraán a~g isá~g tao at sa pagka't hindî na na~gakapagpatuloy n~g pagtawid a~g m~ga Paré, ay inusisá na lama~g ku~g sino a~g bata~g kanilá~g nákausap, ku~g ka~ginó anák at ku~g saán nagáaral. «Siyá--aná~g m~ga Hesuita--ay isá~g «bata~g-matandâ» lubhá~g umindayóg n~g pagiisip.» Na~g si Husé~g Sisiw ay magbinatá na, ay dito na kinapánsinán n~g isá~g kainama~g pananagalog, malalaki~g kaisipan, m~ga lalá~g n~g diwá na nakágigisi~g n~g puso~g idlip kaya't halos ináakalŕ n~g m~ga kanayon na siyá ay isá~g tunay na pantás na nakatatarók n~g lahát n~g lihim. Itó'y nagbuhat sa walá~g maliw niyá~g pagbabasá n~g m~ga Kasáysayan n~g Biblia na natúturól niya a~g m~ga banháy na kaila~ganin sa pagsasalitâ, na ikinapaghinala n~g madlŕ na siyá'y isá~g tao~g nakatátarók n~g lahát n~g pagbabago~g dinaanan n~g Daigdigan buhat sa mulŕ at mulŕ. Nátuto siyá~g magisá sa sarilí~g sikap n~g Filosofía, Cánones, Teología at iba pa~g m~ga karunu~gan, gayón din n~g latín at griego, ta~gi pa n~g kastilŕ na ginagamit niyá~g para~g sarili~g wikŕ. Dahilán itó na~g ku~g bakit na~g panahó~g yaón ay lubhá~g marami~g pari~g Tagalog a~g sumása~gguni sa kanyá n~g kanikanilá~g m~ga sermón na paubaya~g ipinababago sa kanyá ku~g mayroon siyá~g hindî mainamin na nasa~g iwastô. May isá~g lalo~g himalá~g ginawâ si Husé~g Sisiw na~g siya'y anyayahan n~g Kura sa Bata~gan na maglabás n~g kanyá~g m~ga dulŕ sa Pista n~g Bayan doón, at sabihin pa ba, dinalá niyá~g lahat a~g kanyá~g m~ga sipi~g yari, na m~ga dula~g bu~ga n~g kanyá~g walá~g pagál na panitik at ipinagpara~galan niya sa Kura na piliin a~g nasa~g palabasin sa araw n~g kapistahan, at sa masamá~g palad ay walá~g nápilě isá man a~g Kura; ~guni't ipinakita sa kanyá a~g isá~g «Kasaysayan» na siyá~g nasa~g palabasin, at noón din ay binasa ni Husé at boó~g tapa~g na nagsabi~g «Hindî tayo mápapahiyâ amo~g». Dispirás na n~g Pista n~g Bayan na~gibigay sa kanya a~g sipi n~g «Kasaysayan» at a~g ati~g si Husé~g Sisiw, pagkabasa~g saglit n~g kasaysayan ay tinipon a~g kanyá~g m~ga «comediante» at isaisá~g inanasán n~g kanikaniyá~g sásabihin na tila bumabasa n~g isá~g dulá~g yari at násusulat sa wika~g Tagalog. Kinábukasan ay nasok sa kuból si Husé~g Sisiw at ang kanyá~g m~ga sinanay na m~ga «comediante» ay na~ganupád n~g kaníkaniyá~g tu~gkól sa dulŕ n~g boó~g kasiyahá~g loób n~g lahát at tagi~gta~gě a~g Kura na lubha~g námanghŕ sa himalá~g yaón na ipinamalas ni Husé~g Sisiw. At dî lamá~g itó a~g kata~gian ni Husé~g Sisiw. Siyá ay nakadidiktá sa limá~g tagasulat ku~g siyá'y nagmamadalî; gaya halimbawŕ n~g ku~g may nagpápagawâ sa kanyá n~g anó ma~g katibayan, paányaya, sulat sa pa~gi~gibig at tulâ sa kara~galan ni gayón at ni ganitó. Pinaúupô niyá~g sabáy a~g m~ga tagasulat at sabáy na dinidiktahán n~g kanikaniyá, ano pa't nakatátapos na lahát na sabáy at wala~g pánaghilian. Tinawag siyá~g si Husé~g Sisiw, sa pagka't siyá ay mahiligi~g kumain n~g sisiw, kailan ma'y áayáw siyá n~g inahin ó tanda~g; magi~g sa m~ga gulayin ma'y nasŕ niyá a~g lalo~g murŕ ó walâ pa sa panahon, ku~g makáisip siyá~g kumain n~g inihaw na baboy ay a~g kaniyá~g pinipilî ay a~g pásusuhín pa halos. At sa pagka't itó a~g kanyá~g himalí~g lahát halos n~g kanyá~g m~ga kaibigan na nagkákauta~g n~g loób sa kanyá~g magpasulat, ay dinádalhán siyá n~g sisiw na lalo~g pinakamatabâ. At sa pamagát na Husé~g Sisiw siya nákilala n~g lahát n~g kanyá~g m~ga kapanahón. Si José Cruz ay tubň sa makasaysaya~g bayan n~g Tundó at aná~g marami ay siyá a~g talaga~g ipina~ganák na Makatŕ. Nila~g siya sa maliwanag niyaó~g taó~g 1778. Umanó'y isá~g araw ay pinagdayo siyá n~g m~ga Pantás at Dalubhasa n~g kanyá~g panahón upá~g makilala a~g dakilá~g Makatŕ at Guró nina Balagtás, «Florante» at ni Ananias Zorrilla sa «Dama Inés» niná Juan at Prudencio Feliciano sa kanilá~g «Loco por el viento», «D. Alejandro at Don Luis», «Atamante at Manople», «Jason at Medea» at Dn. Gonzalo de Córdoba», at kalu~guyň at lagí na~g sinambit ni ali~g Manding (Agapita Bernardo Rivera) na tánu~gan n~g m~ga mánunulat noón ay na~gyari a~g ganitó~g ságutan: --Ma~g Husé, saán pô nároón a~g m~ga aklát ninyó~g sa~ggunian? --M~ga Ginoó, a~g aklatan ko pô ay a~g sarili~g pagiisip. Ináakalŕ ko pô na hindî kaila~gan a~g isá~g mayamá~g aklatan ku~gdi násasaulo a~g m~ga linalaman noón. Ku~g saán mapagkikita na si Husé~g Sisiw ay isá~g dalubhasa~g palalň, sanhî marahil na~g hindî niyá ikinápagpalimbág n~g kanyá~g m~ga kathâ. Aná~g m~ga matatandá~g ami~g nápagtanu~gán, si ma~g Husé ay lubhá~g mai~gat sa kanyá~g m~ga sulat at kailán ma'y hindî siyá nasiyahán sa m~ga hináhan~gaan na n~g ibá na kanyá~g m~ga kathâ, dahilan itó n~g ku~g bakit iilán a~g kanyá~g «Corrido» na nakilala at ito'y a~g «Clarita», «Adela at Florante» at «Teodoro at Clavela». Tu~gkol sa may mahigít na ku~g ila~g daá~g «Comedia» at «Dulŕ» ay na~gi~gibabaw a~g m~ga itó: «La Guerra Civil de Granada», «Hernandez at Galisandra», «Reyna Encantada ó Casamiento por fuerza» at «Rodrigo de Vivar». Si Huse~g Sisiw ay nagi~g Tagasuri n~g m~ga «Comedia» at «Dulŕ» na itinata~ghál sa «Teatro de Tondo» na ari ni G. Domingo Celis. A~g alin ma~g «Dulŕ» ó «Cómedia» na kanyá~g bigyán n~g «subali» ay hindi natata~ghál doón. A~g kanya~g pasiyá ay wala~g tutol at iginagala~g. «Ah Sayang na sayang, sayang nang pagibig sayang nang sinsing cong nahulog sa tubig cung icaw din lamang ang makasasagip, mahangay hintin cong cumati ang tubig.» Itó umanó ay kanyá~g tinulâ n~g inip na inip na n~g káhihintay sa isá~g katipán na di dumaló sa tagpuan. Si Husé ay lagi~g pidagdamutan ni Kupido. At na~g isá~g kataón ay tinugón siyá n~g isá~g dalaga na «Magsabi po cayo sa aquing mga magulang», ay tinugon pagdaka n~g isá~g tulá na gayari: Sa aqu,i, huag mo nang matuimatuiranin na may magulang cang dapat sanguniin di baquin si Cristo ay nacapaghain ng Langit cay Dimas, di may magulang din? Tátapusin namin a~g ulat na itó sa pagsipi n~g ilá~g tulá ni Husé~g Sisiw bila~g aláala sa kanyá~g kabantugan, na~g huag matulad sa bulâ na ginahasa n~g ha~gin; sa ba~gó~g panandalia~g linipasan n~g halimuyak ó sa kawiliwili~g tinis n~g kanyá~g kudyapî na napápawi sa pakinig, pagkalipas n~g isá~g saglit na pagkaalíw at pagkawili. Oh caauaauang buhay co sa iba Mula at sapol ay gumilio gilio na Nguni,t, magpangayon uacas man ay di pa Nagcacamit tungcol pangalang guinhaua. Ano,t, ang ganti móng pambayad sa aquin Ang aco,i, umasa,t, panasanasain At ilinagac mong sabing nahabilin Sa langit ang aua saca co na dinguin. Ang aua n~g langit at aua mo naman Nagcacaisa na caya cung sa bagay? Banta co,i, hindi ri,t, sa aua mong tunay Iba ang sa langit na naibibigay. Ano ang ganti mo sa taglay cong hirap. Sa langit na hintin ang maguiguing habag? Napalungi namang palad yaring palad Sa ibang suminta,t, gumilio ng tapat. =P. PEDRO PABLO PELAEZ= Isa sa m~ga lalo~g paham na tao niyaó~g nagsásapól a~g dáana~g taó~g lumipas, si Parč Pedro Pelaez, Doctor en Teologia, na, pagúukulan n~gayón nitó~g sapyáw na ulat, bila~g pabunyî sa kanyá~g kadakilaan at m~ga paglili~gkód sa Tinubua~g Lupŕ, sa abot n~g gálawan n~g kanyá~g pagka Parč. Sa matulá~g lalawigan n~g Laguna ay dito sumila~g a~g marilág na si Parč Pedro Pablo Pelaez, at anák n~g m~ga litáw na tao. A~g kanyá~g amá ay kasalukuya~g Alkalde mayor niyaó~g ika 12 n~g Hunio n~g taó~g 1812, na siyá'y iluwál sa maliwánag. Inalô n~gâ si Parč Pedro Pelaez sa duyan n~g kaginhawahan; ~guni't sa buhay na itó n~g m~ga pagbabago ay kanyá~g dinanas a~g lahát n~g m~ga dapat danasin n~g m~ga laruan n~g palad at siyá'y naulila sa maága~g panahón n~g kanyá~g kabataan at, walâ nama~g gaano~g naiwan sa kanyá~g pamana, a~g amá~g pumanaw, kayá't sa panahón n~g kanyá~g pag-áaral ay di gágaano~g pagsasakit a~g kanyá~g tinawíd bago namulat a~g kanyá~g kutád na muni sa malawak na gálawan n~g karunu~gan. Maglálabi~g isá~g taón pa lama~g siyá n~g masok sa Páarala~g Santo Tomás sa pamamagitan n~g «beca» dahil sa kara~galan n~g kanyá~g m~ga magula~g at a~g panahón n~g kanyá~g ipinagaral, ay siyá~g nagi~g sáligan n~g pamagát sa kanyá~g Pantás at Dalubhasa~g Parč, na iginawad sa kanyá sa panahón n~g kanyá~g pamamayani sa buhay na itó n~g m~ga dalamhati. Boó~g kasyaha~g loób na tinamó niyá a~g katibaya~g «Bachiller en Fiosofía», «Bachiller en Teología», at «Licenciado en Teologia»; Kaparahunan noón n~g balita~g Pantás na Pari~g kastilŕ na si R. P. Francisco Ayala, di nalaunan at tina~ggáp a~g katibayan sa pagká «Doctor en Teología», kátaástaasa~g karunu~ga~g mahihintáy na kamtin n~g isá~g Parč. Dahil sa di niyá karaniwa~g kapahamán ay nakasapit siyá sa Koro n~g Katedral at tina~ggáp siyá~g «Canónigo de Gracia», ~guni't hindi niyá naami~g siyá'y mamalagi sa gayó~g para~g limós na katu~gkulan at siyá'y lumaban n~g páligsahan, at tinamó niyá a~g pamagát na «Canónigo Magistral». Siyá'y may m~ga kalilihili~g m~ga sermón na lubhá~g hina~gaan at kanyá~g ipinalimbág sa Madrid niyaó~g 1860, sa kahili~gan n~g kanyá~g m~ga kasamahan na nagnanasa~g magi~gat n~g kayamana~g yaón n~g kanyá~g diwŕ. Sa pagka «Predicador» ay nápabantóg n~g gayón na lama~g si Parč Pelaez, at sa kanyá~g wala~g tila~g pagaáral ay tinamó niyá a~g m~ga katu~gkula~g «Juez Apostólico», «Comisario Subdelegado de la Santa Cruzada» at «Vicario Capitular en Sede Vacante» sa Siudad n~g Maynilŕ. Aná~g isá~g pahayag n~g «La Patria» tu~gkól sa Pare~g itó: «A~g m~ga karapatdapat na m~ga Prelado na siná Ecmo. Seńor D. José Seguí at José Arangoren ay nagpahalatá tuwî na n~g pagtata~gi sa kakayahá~g hindî karaniwan n~g m~ga hiyas na itó ni Parč Pedro Pelaez, at itina~gi siyá~g pina~gsa~ggunian tuwî na, lalo~g lalň na n~g Preladong si G. Arangoren at siyá a~g kalihim nitó. Yaó~g dakila~g utak na nápabantóg at nagtaás n~g gayón na lama~g sa kanyá~g lipě, ay pininsalŕ niyaó~g lindól n~g taó~g 1863 na~g gumuhň a~g Katedral. Namatay siyá~g gaya n~g isá~g bayani sa kapanahuna~g a~g kanyá~g karilagán ay sumisikat, ~guni't a~g kanyá~g aláala ay lagi~g sariwŕ tuwî na sa kanyá~g m~ga kababayan. At sa «Universidad de Santo Tomás» bila~g aláala sa kanyá~g kadakilaan ay ginawá~g pahiyás a~g isá niyá~g malaki~g larawan, sa kanilá~g «Galeria de Ilustres personalidades» na inii~gatan sa bulwagan n~g nasabi~g Páaralan, bila~g ta~gláw marahil sa na~gagsisipagaral doón. =P. JOSE BURGOS= [Larawan: P. JOSE BURGOS] Sa Pilipinas ay marami~g dakila~g Bayani at sa m~ga itó ay kabila~g a~g huwaran n~g m~ga Pari~g pilipino na si Dr. José Apolonio Burgos. Niyaó~g ika 9 n~g Febrero n~g taó~g 1837, ay sumilang sa maliwanag a~g ami~g pinagúukulan ~gayón nitó~g haláw na dahon n~g m~ga Dakilang Pilipino. Siyá'y anák n~g Teniente n~g Milisya na si G. José Burgos at ni Gina~g Florencia ni Burgos, sa bayan n~g Vigan, Ilokos Sur. Si Dr. José A. Burgos ay naulila sa kamusmusán, at sa marubdób na nasŕ n~g kanyá~g mairugi~g iná na a~g kanyá~g munî ay mámulat sa m~ga dakila~g aral, ay sinikap ni aling Florencia na a~g kanyá~g anák ay máipadalá sa Maynilŕ, at palibhasa'y anák siyá n~g isá~g Pámunuá~g Hukbó, a~g gayó~g nasŕ ay nagí~g isá~g pa~gyayari sa tulo~g n~g m~ga makapa~gyarihan n~g panahó~g yaón. Siya'y tina~ggáp n~g waláng gugol sa Páarala~g San Juan de Letrán. A~g katalinuhan niyá~g dî karaniwan ay nábunyá~g at sa ta~gláw noón ay kanyá~g nápansín batŕ pa man a~g m~ga kahidwaan n~g pamamalakad sa loób n~g Páaralan. Pan~gulo siyá palibhasŕ n~g taná~g nagáaral na kanyá~g kapanahón kayá't kanyá~g tinutulan a~g gayó~g dî niyá minabuti~g nápansin, n~guni't sa halíp na dingín a~g kanyá~g tutol, ay siyá'y itinawalag sa Páaralan. A~g una~g binhî n~g kaapihan ay nápapunlâ sa kanyá~g pusň. Sa gitnâ n~g gayó~g kapinsalaán ay náipagpatuloy din niyá a~g pagaaral sa maruno~g na Pari~g si G. Mariano García ha~ggá~g siyá'y máihandá~g ta~ggapín sa Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás. Nápata~gě siyá n~g gayón na lama~g at sa kanyá~g m~ga sikap ay napagkilala~g tunay na alagád siyá n~g Kardenal Ceferino Gonzales, sa karunu~gan n~g «Teología». Sa Páarala~g itó niyá tinamó a~g m~ga katibaya~g pagká «Bachiller en Fělosofia», «Doctor en Derecho Canónico» at «Doctor en Teologia». Na~g matapos a~g kanyá~g pag-aaral sa Páarala~g-madlâ ni Santo Tomás ay náhira~g siyá~g magí~g Patnugot n~g Páarala~g San Juan de Letrán at guró sa wika~g latín, wika~g ayón sa m~ga mánunulat n~g panahó~g yaón ay ginágamit niyá na~g gaya n~g paggámit n~g sarili~g wika. Na~g siyá'y yumakap n~g katu~gkula~g pagká Parč at a~g káunaunahan niyá~g «Misa» ay kanyá~g ~ganapín ay napilitan niyá~g bitiwan a~g tu~gkulin niyá sa San Juan de Letrán, ~guni't siyá'y ilinipat na Patnugot n~g m~ga nagaaral sa Sto. Tomás, tu~gkuli~g hindî niyá pinagtagalán at a~g hinarap ay a~g kanyá~g pagká Parč. Si Dr. José A. Burgos ay nagí~g pa~galawa~g Kura sa Katedral nitó~g Maynilŕ, nagí~g Mahistrado at Punň sa Katedral, Tagausig n~g Hukuma~g Eklesiastiko at Pa~gulo~g Punň n~g pagdiriwa~g sa Páarala~g-madlâ ni Sto. Tomás. Na~g taó~g 1767, na~g a~g m~ga Pari~g Hesuita ay palayasin dito sa Pilipinas, noón, a~g dako n~g Mindanáw ay nása kamay n~g m~ga Rekoletano, at sa kalágitnaan n~g Lusón, ay sa m~ga Pari~g tubň rito sa Kapuluán; ~guni't n~g pabalikín sa Kapuluán a~g m~ga Hesuitas niyaó~g taó~g 1859 ay siyá~g isinugň sa Mindanáw at a~g m~ga Rekoletano ay ilinípat sa gitnâ n~g Lusón na siyá~g nása kapamahálaan n~g m~ga «Clérigo» ó m~ga Parí~g tagarito sa ati~g lupaín, a~g ganitó~g panibago~g pagkawalâ n~g karapatán n~g m~ga Pari~g pilipino ay tina~ggap n~g m~ga itó na para~g isá~g malakí~g paglait ó paglapasta~gan sa kanilá~g karapatán, at a~g gayón ay nagí~g simulâ n~g isá~g pagtutol na pinamatnugutan n~g bantóg na si Dr. José A. Burgos. Isá~g kasulatan a~g pinasapit sa Espańa na humihi~gî n~g kataru~gan para sa m~ga Pari~g napinsalŕ, ~guni't gaya n~g m~ga lalo~g dakila~g gawâ na dî tuwî na'y nagtagumpáy a~g kanilá~g kahili~gan ay nalupig n~g kapa~gyarihan n~g kanilá~g m~ga katu~ggalî, at a~g gayó~g pa~gyayari ay nagí~g simulá na n~g isá~g pipi~g paghahamók n~g m~ga Pari~g pilipino at n~g m~ga Pari~g kastilŕ. Ika 14 n~g Hulyo n~g taó~g 1870 na~g siná Parě Burgos at José Guevarra ay nagpadalá n~g isá~g kasulatan sa Kapitan Heneral G. Carlos Ma. Latorre, sa m~ga parata~g na sa kanilá'y ibinuhat n~g m~ga «regulares» at nagmumu~gkahi~g litisin ku~g mayroon ~gâ ó walá~g «filibusterismo» dito sa Pilipinas. Sa gitnâ n~g alimpuyó~g itó n~g paglalaban n~g isá't isá, sa kabila~g dako, a~g m~ga Pari~g tubň rito sa atin, at sa kabila~g dako ay a~g m~ga Pari~g banyagŕ, ay nápataón sa Himagsika~g kawal sa Kabite niyaó~g 1872, pa~gyayari~g nágamit n~g m~ga kaaway ni Dr. José A. Burgos, upá~g a~g násabi~g Parč at sampu ni Pari Mariano Gómez at Jacinto Zamora ay mákasa~gkót sa násabi~g himagsikan. At gaya n~g lahát n~g pa~gyayari sa m~ga baya~g nasusukuban n~g kapa~gyarihan n~g ibá~g Bansâ, a~g m~ga pakanâ ay nagtagumpay; sa malinaw na sabi a~g tatlo~g dakilá~g Parč, ay umakyát sa bibitayán upá~g diligin n~g kanilá~g dugô, upá~g pagalayan n~g kanilá~g maaga~g pagpanaw a~g kalaitlait na kamataya~g dapat lama~g sa m~ga sálarín. Silá'y binitay niyaó~g iká 17 n~g Pebrero n~g taó~g 1872. Bago binitay si Dr. José A. Burgos ay nagsabi n~g: «Ako'y wala~g sala», at tinugón n~g «Verdugo»: «Amo~g, ako'y patawarin mo at a~g pagbitay ko~g itó sa iyó ay laban sa aki~g kalooban, ~guni't nanúnupád akó n~g isá~g utos.» A~g gayón ay pinaklihán ni Dr. Burgos n~g gayari: «Pinatatawad kita, at nasŕ ko~g a~g utos ay iyó~g tuparin». Noón ay nagdilim a~g la~git, humagunot a~g kulóg, a~g lintik ay nagsiguhit n~g boó~g tatalím at a~g ulán ay bumuhos. A~g m~ga tao~g karamiha'y luksâ na dumaló sa Bagumbayan ay para~g ipinagtabuyan n~g m~ga «elemento», at a~g tatlo~g Parě ay binitay. A~g kamatayan ni Dr. José Apolonio Burgos ay máituturi~g nati~g: «Binhě n~g Himagsikan». At a~g diwŕ n~g kanyá~g ipinagta~ggól na katuwiran n~g m~ga Parč ay nagtagumpáy sa ati~g pinagpala~g Himagsikan niyaó~g taó~g 1896, na a~g una~g tagumpáy na máituturi~g na ha~ggá gayón ay nanánatili sa ibabaw n~g kasakimán n~g m~ga banyagá ay a~g pagkákilala sa karapatán n~g m~ga Pare~g tubň rito sa atin na karamihan ay na~gagháhawak gayón n~g m~ga katu~gkulan at Kara~gala~g Obispo. Nagí~g gawî tuwî na, na a~g m~ga Pari~g náhatulan sa m~ga kalaitlait na kasalanan ay hinúhubarán n~g pagká Parč, at a~g gayón ay hinili~g sa M~gl. na Arzobispo n~g Maynilŕ; ~guni't wala~g mákita~g matuwid a~g násabi~g Arzobispo kaya't dî silá hinubarán n~g pagká Parč sa oras n~g kamátayan. Si Gat Rizal, sa kanyá~g paglalathalŕ n~g pa~galawá~g bahagi n~g «Noli», a~g kanyá~g «Filibusterismo» ay ihínandóg sa tatló~g dakila~g Parč bila~g pa~gbawě, sa m~ga upasala~g sa kanilá'y iginawad: Sa ganá~g amin a~g tatlo~g dakilá~g Parč ay dî nagkâsala kahit bábahagyâ na dapat lapatan n~g gayó~g kalupit na hatol; ~guni't silá'y nagi~g kasa~gkapan n~g m~ga pa~gyayari, upá~g a~g binhî n~g paghihimagsík ay payabu~gin n~g kanilá~g dugô. Tátapusin namin a~g ulat na itó sa m~ga salitâ ni P. Gómez: «Yaó~g na~gagsisiibig sa Ina~g Bayan ay dî na~gamamatay sa kanilá~g hihiga~g sarili». [Larawan: Ang liwasan ng Bagumbayan, na pinagpala ng kamahalmahalang dugo ng Bayani ng mga Bayani, na sa isang kapusukan, sa sigabong di mapigilan ng kalupitan ng mga tao, ay ginawa na ang liwasang ito ay maging Golgota ng bayang Pilipinas.] =JUAN LUNA Y NOVICIO= [Larawan: Juan Luna] Sa isá~g maliít na bayan, sa Badók, Ilocos Norte, isá~g baya~g halos dî kilalá dahil sa kaliitan, ay nagí~g bantóg at kapuripuri dahilán sa pinalad na sibulán n~g isá~g tao~g dakilŕ, na walá~g alinla~gan masásasabi~g siyá~g pinakádakilŕ at bantóg sa lahát n~g pintor na pilipino, siya ay si Juan Luna. Ipinaganák siyá niyaó~g ika 23 n~g Octubre n~g taó~g 1857, isá sa m~ga anák ni G. Joaquin Luna at Laureana Novicio, mapalad na magasawa~g naghandóg sa Ináng Pilipinas n~g m~ga anák na bayani. Si Antonio a~g dakila~g Heneral, si Juan, a~g dakila~g Pintor, si Joaquin a~g Gobernador, at si José Luna, a~g bantóg na ma~ggagamot. A~g kanyá~g pagaaral ay pinasimulán sa sarili~g bayan at kanyá~g ipinagpatuloy sa «Ateneo Municipal», ku~g saán siyá kinagiliwan n~g gayón na lamá~g n~g kanyá~g m~ga guró: a~g una~g nagturň sa kanyá n~g pagguhit ay si G. Agustin Saez. Dito siyá nagpasimulâ n~g pagibig sa sini~g, na kanyá~g ikinápabantóg n~g gayón na lama~g. Buhat sa Ateneo ay lumipat siyá sa «Academia Naval», at na~g mátamó niyá a~g m~ga katibayan sa pagaaral ay siyá'y sumakay upá~g ipagpatuloy a~g pagsasanay n~g kanyá~g pinagarala~g pagkamandadagat. Lálabí~g anim na taón siyá noón. Tinahak niyá a~g katimugan n~g dagat China at India, dinalaw a~g Singapore at Colombo, m~ga bayan at lunsód na kanyá~g dinalaw, na nakapukaw sa kanyá~g pusň n~g marubdób na nais na dumakilŕ. Niyaó~g 1874, na~g siyá'y lalabi~gpitohi~g taón pa lama~g ay tina~ggáp niyá a~g katibaya~g makapaghawak na n~g ugit (piloto) n~g sasakyan sa matataás na dagat. Siyá'y lubhá~g kilalá sa kanyá~g pagkámandaragát, ~guni't hindî itó a~g tunay niyá~g hilig, at baga ma~g siyá'y hina~gaan sa kanyá~g katu~gkula~g yaón na ginágampanán, ay tilá may bumubuló~g sa kanyá~g diwŕ na hindî yaón a~g kanyá~g dapat na pamalagian. Samantala~g siyá'y náglalayág, sa Luok n~g Maynilŕ ay nagaral siyá n~g pintura, at a~g kanyá~g nagí~g Guró ay si G. Guerrero isá~g bantóg na pintor n~g kapanahunan. Iniwan niyá a~g pagkámandaragat at nasok siyá sa «Academia de Bellas Artes» sa Maynilŕ. Dito niyá nákilala a~g tunay na pagibig sa sini~g, sumiglá na~g sumiglá a~g kanyá~g sigasig at niyaó~g 1877 ay lumayag siyá~g patu~go sa Espańa. Pagdati~g na pagdati~g niyá sa lupai~g itó n~g m~ga Hari, ay nasok siyá agád sa «Academia de Bellas Artes de San Fernando», sa Madrid, at yáyama~g dî nakasísiyá sa kanyá~g hilig a~g pagtuturň doón ay bumayad siyá n~g isá~g ta~gi~g Guró upá~g siyá'y turuan sa sarili~g tahanan at kanyá~g náhira~g si G. Alejo Vera, isá sa m~ga lalo~g dakilŕ at bantóg na pintór sa Espańa. Nagí~g matalik silá~g magkaibigan n~g bago niyá~g Guró at silá ay naglakbáy sa Italia niyaó~g 1878, doón sa pinagpasikatan niná Rafael at Miguel Angel at doó'y magkatulo~g silá~g gumawâ sa dakila~g «Bayan n~g Sini~g». Niyaó~g magbukás n~g Ta~ghalan sa Madrid, na~g taó~g 1881, a~g pa~galan ni Juan Luna at nakapa~ggilalás sa m~ga lalo~g bantóg na pintór na kastilŕ at italiano. A~g kanyá~g cuadrong «A~g kamatayan ni Cleopatra» ay nagtamó n~g pa~galawa~g ganti~g pala at isá~g medalla~g gintô kalakip n~g isá~g libo~g piso~g salapi~g kastilŕ. Buhat noón a~g Tagalog ay nagkaroón n~g mabuti~g pa~galan sa Daigdig n~g Sini~g at dî na ipinalagay na m~ga «maninipě». Na~g lumipas a~g tatló~g taón, niyaó~g 1884 a~g wala~g kamataya~g «Spolarium» ay lumabas sa maliwanag, at a~g gawá~g itó ni Luna ay nagtagumpáy sa daigdigan n~g sini~g, at a~g m~ga papuri ay nagsikip halos sa Sansinukob. Sa kanyá~g kara~galan ay pinigí~g siyá n~g m~ga pilipino~g nanánahanan sa Espańa. Lubha~g marami~g papuri a~g kanyá~g tina~ggáp sa na~gagsipanalumpati at isá rito ay a~g ati~g dakila~g bayani~g Dr. Rizal na nagsabi n~g gayarě: «Paghawě n~g tabi~g at makita natin a~g «Spolarium», ay máriri~gig na natin, a~g ta~gisan n~g m~ga alipin, n~g kakilákilabot na takot sa digmaan, at a~g taghoy n~g m~ga ulila». «A~g tánawi~g iyán ay siyá~g tunay na damdamin n~g lumikhâ at tagabadhâ n~g ati~g kasalukuyan sa ati~g tinubua~g lupŕ. Oo, a~g m~ga kuadro~g ganyán ay dî lama~g umaliw sa ati~g m~ga matá, kundî nakikipagusap na banayad sa ati~g puso.» Lumipat siyá sa Paris at doó'y nakipagisá~g pusň sa isá~g anák n~g kastilŕ sa pilipina na pina~garapan niyá n~g isá~g kaligayahan sa buhay, at pinaghandugán n~g lahát niyá~g tagumpáy. Hindî siyá naglikát n~g pagliliná~g n~g kanyá~g sini~g at niyaó~g 1887 ay napa sa Espańa siyŕ~g mulî upá~g ita~ghál sa Madrid a~g kanyá~g «Batalla de Lepanto» at a~g «Rendicion de Granada» na pawa~g nagtagumpáy at nagtamó n~g gantí~g palŕ sa nasabi~g Ta~ghalan. Isá~g pigí~g na naman n~g m~ga kalahě a~g nasaksihán sa Madrid na idinaos sa kara~galan ni Juan Luna, a~g dakila~g Pintór. Si Lopez Jaena ay isá sa na~gagtalumpatě. A~g katahimikan sa nagtatagumpáy niyá~g buhay, ay hindî nasiyahán mandin at sa loób n~g táhanan ay nanuluyan a~g ligalig, a~g kanyá~g katahimikan ay nahalinhan n~g isá~g «infierno~g» napakainit, dinará~g a~g kanyá~g pusň at sa haráp n~g dî dapat talimahi~g pagupasalŕ ay nagkahalagá n~g isá~g buhay, at buhay n~g kanyá~g pinakamamahal pa naman: a~g sa kanyá~g minamahal na kabyák n~g pusň. Isá~g usapin a~g nagi~g buntót n~g sigalót na yaón; ~guni't pinawalá~g sala si Juan Luna n~g Húkuma~g humatol. Na~g mulí~g bumalik dito sa Pilipinas a~g ati~g kalahi~g itó ay pinaghinalaa~g kinaalám n~g na~gaghíhimagsík at niyaó~g 1896, siyá ay ipinadakíp at ibinila~ggň. A~g m~ga dakila~g diwŕ ay hindî napipiit kahi't na sa loób n~g piitan, at sa gitnâ n~g gayó~g kalágayan ay gumawâ siyá n~g isá~g mainam na «Exce Homo» na kanyá~g ipinagkaloób kay Parč Rossell na~g siyá'y dalawin sa bila~gguan. Na~g tamuhin niyá~g pamulî a~g kalayaan, ay nanumbalik siyá~g agád sa Europa, ~guni't a~g pagibig sa sarili~g lupŕ ay hindî magpatahimik sa kanya roón, kaya't mulî siyá~g na~glayág niyaó~g Disyembre n~g 1899 upá~g bumalík sa sarili~g bayan at siyá'y nadaán sa India, sa Java at sa Sumatra, naglagós n~g China at Hapón, ~guni't na~g siyá'y na sa Ho~gkó~g at papauwî na sa sarili ay nagkasakit siyá at násagupŕ niyá roón a~g kamatayan. Namatay si Juan Luna at nalibi~g sa iba~g Lupŕ, ~guni't a~g m~ga dakila~g tao saan man mamatáy at saan ma~g dako n~g daigdig málibi~g, a~g kara~gala~g kanila~g tinuklás at ikinábantóg sa daigdigan, ay hindî nakukuha n~g alin má~g baya~g hindî nilá sarili, sapagká't itó'y mana~g hindî maáagaw n~g alin ma~g lahě at bayan. Kara~galan ~gâ n~g Pilipinas a~g siyá'y magkaanák n~g isá~g kaha~gáha~ga~g máninini~g, at kahit hindî siyá nahandugán n~g bahagi~g libi~gan sa sarili~g La~git, ay nagliliwanag din duón a~g kapitapitaga~g pa~galan n~g anák na nagpakata~gě. Luwalhatě sa iyo, dakila~g maninini~g! =GRACIANO LOPEZ JAENA= [Larawan: GRACIANO LOPEZ JAENA] Sa lalawigan n~g Iloilo ay doón sumila~g a~g isá~g kalahě nati~g nagi~g isá~g dakila~g mánanalumpatě, siyá'y si Graciano Lopez Jaena. Gayá n~g lahát n~g pilipino, a~g kanyá~g una~g pagaáral ay tina~ggáp niyá sa loób n~g táhanan, pagkatapos ay nagpatuloy siyá sa Páarala~g bayan upá~g a~g m~ga pá~gunahi~g pagaáral ay maganáp at doón na siyá kinákitaan n~g kanyá~g sibol na katalinuhan, at bagá ma~g hindî karaniwan noón a~g pakikipagtalo sa m~ga Guró si Jaena ay hindî nasiyáhan sa alín ma~g bahagi n~g kanyá~g pinagáaralan, ha~gga~g hindî dinídi~gíg a~g m~ga paliwanag n~g m~ga Guró, at sa pagnanasa~g a~g pagáaral ay ipagpatuloy sa ibá~g lupaín ay lumayag siyá~g tu~go sa Espańa, niyaó~g taó~g 1881. Sa silo~g n~g La~git n~g dati~g «Metropoli» ay nakipagisá siyá sa m~ga kalahi~g doó'y dinatnán na na~gakíkibaka~g kasalukuyan sa m~ga kabaguha~g hinihi~gî n~g bayan natin. Iisá~g taón pa siyá sa Espańa, na~g itatág a~g Kapisana~g «Hispano-Filipino» at siyá ay nagi~g isá~g masugid na kasapí noón. A~g kapisana~g nába~ggít ay naglálathalŕ n~g isá~g pahayagan at si Graciano Lopez Jaena, ay isá sa tuma~gkilik noón. A~g kanilá~g m~ga láyunin ay a~g ipakilala sa madlâ a~g kasalukuya~g kalagayan n~g Pilipinas at ma~gagsumakit sa m~ga kabaguha~g dapat na gawin n~g Pámahalaan at Pá~gasiwaan. A~g kanyá~g m~ga tudlí~g na pawa~g kinábabakasán n~g kanyá~g pagkamabuti~g anák n~g Pilipinas, ay na~gapalathalŕ sa «Filipinas, ante Europa», «El Progreso», «El Pueblo Soberano», at pagkaraán n~g ilá~g panahón ay itinatag niyá a~g «La Solidaridad», na kanyá~g pinamatnugutan at siyá~g nagí~g tagapamanság n~g m~ga kalahě natin doón. Niyaó~g taó~g 1899, ay nihalinhán siyá ni Marcelo H. del Pilar sa Pamamatnugot n~g nasabi~g Páhayagan. Sa kanyá~g pagkamananalumpati, ay ipinalálagáy na isá siyá sa lálo~g pinakamabuti sa kanyá~g kapanahunan sa boó~g Espańa, kaya't sa lahát n~g pigi~g tuwi ná'y ináanyayahan siyá upá~g manalumpati. At sa m~ga gayó~g kátaon ay hindî niyá nalimutan minsan man na di samantalahin a~g pagpapakilala n~g m~ga karai~gan n~g kanyá~g bayan. Niyaó~g 1892 sa Madrid, sa pagdiriwa~g sa ikatatló~g daán at siyam na puó't isá~g taón n~g pagkátuklás sa América ni Cristobal Colón, sa talumpali ni Graciano Lopez Jaena, tu~gkol sa m~ga ibá't ibá~g bagay, ay sinabi niyá a~g gayari: «Hindî umiiral a~g pa~gaalipin sa Pilipinas, ~guni't makálilibó~g mahirap a~g kaalipiná~g doó'y naghahari at kaalipiná~g tináta~gkilik n~g m~ga batás, kaalipinán n~g kalolwá, kaalipinán n~g diwá, at dahil dito m~ga ~ginoó, a~g ami~g bayan ay bayan n~g baligtaran, sapagká't a~g karunu~gan at katotohanan ay dî napakikita doón. «Ayáw kami n~g isá~g baya~g kalahati ay malaya at kalahati ay alipin, ninanasá namin a~g kalayaán sa pagsulat ó pamamahayá~g; ninanasŕ namin a~g kalayaan sa pagagalakal; ninanasŕ namin a~g ami~g kapa~gyarihan sa paghahalál, (sufragio) n~g ami~g sugň sa m~ga Kapulu~gan, na, ku~g saán namin mapasásapit a~g ami~g m~ga adhikain upá~g di~gin at málaman.» Sa isá~g pigi~g na idinaos sa Madrid sa kara~galan ni Juan Luna, at Resurrección Hidalgo, dahil sa kanilá~g taggumpáy sa Ta~ghalan n~g Sini~g, si Jaena ay nagsabi n~g gayari: «Pilipinas, binabatě kitá n~g boó~g pítagan. ˇMalasin Siyá! a~g bugháw n~g dagat ay siyá~g bira~g, a~g kulay n~g kanyá~g La~git, a~g pinakamarikít sa sansinukob, na nasasabugan n~g manini~gni~g na bituin, ay siyá niyá~g maganda~g lambo~g. Sino man na dî pa nagkakapalad na magmalas sa kanyá~g m~ga Pulô, ay dî nakákita n~g pinakamagandá~g panig n~g daigdígan». Sa salaysay na itó ni Lopez Jaena, ay mapagúunawŕ na a~g kanyá~g pani~gín ay pawa~g kagandahan sa kanyá~g Tinubua~g Lupŕ, pagmamalas na dî tinátagláy niyaó~g dî tunay na tubň sa Pilipinas, pagká't ta~gi~g a~g pilipino lama~g a~g may kaya~g dumamdam n~g kanyá~g m~ga dináramdám. Isá sa maiinam niyá~g talumpatě, ay a~g binigkás niyaó~g 1887, n~g ipagtagumpáy ni Juan Luna a~g kanyá~g «Batalla de Lepanto». Ito'y ulit ulit na sinabi, na kami~g m~ga pilipino, ay dî makagágawâ n~g anó man. Tinawag kami~g m~ga umanó, ay wala~g kaya~g gumanáp n~g anoma~g kaunlaran, kamí umanó ay hindî lumalaki at dî umuunlad, ~guni't a~g ami~g; bayan sa linakádlakad n~g panahón ay nagigi~g isá~g baya~g dakilŕ.» Ku~g mábabasa ninyó a~g m~ga talumpatě ni Jaena, at maáaninag ninyó na walâ na siyá~g sinikap kundî ipamalas a~g kanyá~g pagmamahál sa Tinubua~g Lupŕ at sa m~ga kalahi niyá~g maruno~g magmahál sa Baya~g Tinubuan. Mahigit na labí~glimá~g taón na nanahánan si Jaena, sa Espańa, at lahát n~g kanyá~g sigasig sa loób n~g panahó~g yaon ay iniukol niyá sa ikaúunlád n~g kanyá~g minámahál na baya~g Pilipinas. Niyaó~g 1890, ay umuwî siyá sa sarili~g bayan upá~g ma~gilak n~g mágugugol doón sa ubod n~g baya~g pa~ginoón n~g ati~g bayan, sa Madrid, at dahil sa nasa~g itó, ay nakipagkita siyá kay Paez, at humi~gî siyá n~g tulo~g. ~guni't sa kawalán, n~g salapî sa kaban yaman n~g samahá~g kanyá~g tinawagan ay pina~gakuan siyá ni Paez, pagkatapos na madi~gíg a~g kanyá~g m~ga balak at siyá'y nanumbalěk sa bayan n~g m~ga Harě, upá~g gumawâ n~g walá~g patlá~g na paggawâ sa ikapagbabago n~g pamamalakad dito sa Kapuluan; at sa kanyá~g kináhimali~ga~g yaón ay nahughóg siyá at namulubi, at niyaó~g ika 20 n~g Enero n~g 1896 ay tinawag siyá sa sinapupunan ni Bathalŕ, sa baya~g Barcelona Espańa, na siyá~g kinálagakan n~g kanyá~g m~ga labi. Si Graciano Lopez Jaena ay buháy sa m~ga pusň n~g bawa't pilipino at a~g aláala sa kanyá~g m~ga gawâ ay isá~g dakilá~g aral na karapatdapat uliranín. Magi~g tibay a~g m~ga talata~g itó n~g kanyá~g pagká walá~g Kamatayan. =APOLINARIO MABINI= [Larawan: Apolinario Mabini] Nakikita mo ba giliw na bumábasa sa m~ga salapí~g papel na pipisuhin, a~g larawan n~g isá~g kababayan natin na sa kanyá~g kagiti~gan ay minapat n~g Pámahalaán na siyá, ay makilala n~g tanán sa paraá~g yaón? A~g larawa~g yaón ay dilě ibá't a~g kay Apolinario Mabini, a~g «Kaha~gaha~ga~g Lumpó» na siyá~g utak n~g Himagsikan. Anó man a~g ibinu~ga n~g hímagsika~g nagguhň n~g kapa~gyarihan n~g m~ga Harě dito sa ati~g lupaín ay may kinálaman doón a~g ati~g kababaya~g pinagúukulan ~gayón nitó~g maigsí~g ulat n~g kanyá~g buhay. Ku~g palarin ka pa~g makatagpô niyaó~g nápabantóg na Pátakaran n~g Himagsikan na niyaó~g ika waló n~g Hulio n~g taó~g 1898, ay ípinasiyá ni Gen. Emilio Aguinaldo, na limbagín at ipagbilí n~g mamiseta, upá~g sumákaalamán n~g lahát n~g mámamayan. A~g mahalagá~g kathá~g yaón, giliw na bumábasa, ay katás n~g mayama~g utak n~g ati~g Mabini. Basahin mo n~g boó~g kataimtiman sa pusň at doó'y mábabakás mo a~g kabanalan n~g ati~g Hímagsikan, niyaó~g pinagpala~g pakikipamiyapis n~g iyó~g m~ga kalahě upá~g ihandâ sa iyó~g pagdatí~g a~g isá~g baya~g karapatdapat sa iyó~g lipě, baya~g malayŕ, nagsasarili at puspós n~g kará~galan. Si Apolinario Mabini, ay isá~g anák na máipagmamalakí n~g kanyá~g lalawigan, máipagmamalakí n~g kanyá~g lipě, at matátawag na isá~g Bayani n~g baya~g Pilipinas, bagá ma~g a~g kinámulatan niyá~g bayan ay isá~g maliit na bahagě lama~g n~g makasaysaya~g lalawiga~g Bata~gan. Tanawan! pinagpala~g baya~g nakapaghandóg sa Ina~g Pilipinas n~g isá~g dakila~g anák, binabatí kitá pinagpalŕ ka n~g mabuti~g Talŕ, sapagká't sa siló~g n~g iyó~g La~git nakákita n~g una~g liwanag a~g isá~g kawal n~g sagkatauhan, si Apolinario Mabini. Si Mabini ay anák niná G. Inocencio at Dionicia Maranan at sumila~g niyaó~g 1864. M~ga tao~g dukhŕ at walá~g kara~gala~g máipagmamalakí kundě a~g kara~gala~g mabuhay sa tulň n~g pawís. Salát palibhasŕ sa m~ga kaila~gan sa buhay, ay hindî nagawá~g itagubilin sa alin ma~g bantóg na guró a~g m~ga una~g pagáaral ni Apolinario, at salamat sa tulo~g n~g isá~g amaín, si G. Juan Maranan, a~g kanyá~g muně ay námulat, at pagkatapos n~g m~ga pa~gunahi~g m~ga pagáaral ay lumipat siyá~g handâ sa lahat n~g hirap, sa pagkakalingŕ n~g isáng banal na Parč, si G. Valerio Malabanan, na siyá~g humawan sa kanyá~g diwŕ n~g m~ga tabi~g n~g kadilimán. Nápamahál na lubhâ si Mabini sa kanyá~g bago~g Guró, palibhasŕ ay may isá~g katalinuha~g hindî karaniwan at kabaita~g kaha~gaha~gŕ. Natapos niyá a~g pa~galawá~g bugsô n~g pagáaral sa kali~gŕ n~g Pari~g nátukoy na; ~guni't uháw palibhasŕ sa m~ga ibá't ibá~g lawak n~g karunu~gan, kayá't niyaó~g 1881, ay lumwás sa Maynilŕ at humandóg na magturň sa Páaralán ni Ginoo~g Melchor Very, at samantala ay nagaral namán sa San Juan de Letran. Isá~g pagsusumakit na dî karaniwan a~g kanyá~g ipinamalas at a~g katibáyan n~g pagká «Bachiller en Artes» ay tinamó niyá na kasaliw n~g pagtuklás n~g pa~gagdó~g buhay. Ninasŕ niyá~g lumipat sa Universidad de Sto. Tomás, ~guni't a~g kanyá~g kiníkita sa Páaralan ni G. Melchor Very, ay hindî makasasapát sa kanyá~g m~ga kinákaila~gan sa gayó~g pagpapatuloy, kayá't sinikap niyá~g magli~gkód sa Pámahalaán at náta~ggáp siyá~g tagasulat ha~gga~g sa siyá'y nagí~g masugid na kasamahán n~g abogadong si G. Numeriano Adriano, bila~g kawaní roón na nagsásanay. A~g pipi~g kilusan n~g m~ga apí, ay lumaganap n~g gayón na lamá~g sa walo~g lalawiga~g Tagalog,[1] a~g lihim ay hindî na mai~gatan at untî untí~g náhahayág sa m~ga taga Pámahalaán a~g himagsikan n~g «M~ga Anák n~g Bayan». Sa Balintawák ay napilita~g ihiyáw na~g walŕ sa panahón n~g Bayani~g Bonifacio a~g m~ga kahili~gan n~g api, ~guni't hiyaw na kasaliw na n~g talibó~g at pakikipamiyapis; a~g banál na kilusán ay nagpani~gas na lubhâ n~g pusň ni Mabini, upá~g ágara~g tumugón sa tawag na baya~g humihi~gi n~g tulo~g sa kanyá~g m~ga anák, upá~g makakalág sa gapos na kaalipinán. Dahil doón ay dinakíp si Mabini at ipinapiit ha~gga~g Hunyo n~g taó~g 1897, salamat sa kanyá~g pagkalumpó ay pinalayŕ siyá sa paniniwala~g hindî na siyá makapagtátaguyod at dî mapakikisapi sa Hímagsikan. Natapos a~g una~g bugsô n~g Himagsikan sa Kasundua~g linagdaán sa Biyák na Bató. Si Mabini ay nagpagali~g n~g kanyá~g karamdaman sa Los Bańos, ~guni't na~g a~g Pámahalaán n~g Kastilŕ at a~g sa Estados Unidos ay nagkákatitigan, at dî nalaunan ay nagi~g dulaan n~g digmaan n~g dalawá~g bansâ itó~g Kapulua~g Pilipinas, siyá'y sumulat n~g m~ga mahahalagá~g tudlí~g ukol sa m~ga mabubuti~g balak n~g pakikisa~gkót n~g m~ga Tagalog sa dalawá~g nagdidigmâ, at a~g gayó~g kasulatan ay sumapit sa kamay ni Aguinaldo, na isá~g mabuti~g Kasa~gguni. Inanyayahan ni Aguinaldo na pasá Kawit si Mabini, at sa pagta~ggáp sa anyaya ay nagsabi n~g gayari: «Hindî ako matiwasáy, sapagká't a~g m~ga kababayan ko'y wala~g katiwasayán. A~g kanilá~g m~ga kahili~gan sa pagbabago n~g pamamalakad ay hindî dini~gíg». Nagí~g una~g kasa~gguně ni Aguinaldo si Mabini at a~g una~g ginawâ ay a~g pagpapalit sa Gobierno Dictatorial n~g Pámahalaán n~g Hímagsikan. Itinatag ni Mabini a~g m~ga Pámahalaá~g Bayan, Lalawigan, Hukuman at Kawal; at kanyá~g ilinathalŕ a~g sáligan n~g Pámahalaán n~g Hímagsikan na ikinábantog niyá n~g gayón na lama~g. Na~g itatag sa Barasoain, a~g káunaunaha~g Kapulu~gan Hímagsikan, si Mabini ay siyá~g Premier ni Aguinaldo, at a~g sáligan n~g Pámahalaán, ay hindî nailagdâ, samantala~g hindî niyá nasusurě, at itó'y sumapit ha~gga~g iká 21 n~g Enero n~g 1898, upá~g a~g kapa~gyarihan n~g Pa~gulo ay huwag mabawasan at siyá niyá~g papa~gibabawin gaya n~g tahas niyá~g paniwalŕ na yaón ay kinaila~gan n~g kapanahunan. Sa isá~g dî pagkakáunawaan niyá at ni Aguinaldo sa m~ga panukala~g dapat na isagawá ay tumiwalá~g siyá sa Pámahalaán, at a~g kanyá~g nákahalili, ay si Pedro Paterno; niyaó'y Agosto iká 23 n~g taó~g 1898. Bagá man siyá'y tumiwalag kay Aguinaldo, sa kanyá~g pagká Una~g Kasa~gguně, ay dî rin siyá naglikat n~g pagsisigasig sa ikapa~gtátagumpáy n~g m~ga mithiin n~g baya~g Pilipinas. M~ga tudli~g na pambuhay n~g loób a~g kanyá~g ilinathalŕ sa «La Independencia». Nábihag si Mabini n~g m~ga kawal na amerikano sa Kuyapô, Bago~g Esija, niyaó~g Disyembre, n~g taó~g 1899, at dinalá siyá sa Maynilŕ at ibinila~ggô ha~gga~g Setyembre n~g 1900. Niyaó~g 1901, ay naglathalŕ siyá n~g isá~g pagtuligsŕ sa Pámahalaán n~g Estados Unidos dito sa Pilipinas, tuligsŕ na kanyá~g ihinayág sa «El Liberal» at nagi~g sanhî n~g mulí~g pagpapadakíp sa kanyá at pagpapatapon sa Guam, kasama n~g makabaya~g si G. Pablo Ocampo. A~g kapayapaan ay nagharě bila~g ha~ggahan niyaó~g kakilákilabot na digmaan, at a~g lahát n~g «tapon» ay pinahintuluta~g makabalik sa sarili, sa pamamagitan n~g pagsumpâ n~g pagtatapát sa Pámahalaán n~g Estados Unidos sa Pilipinas, ~guni't si Mabini ay dî sumumpŕ, kayá't siyá'y naiwan sa Guam na may m~ga anim na buwan, bago siyá pinapanaw at makapaglibót, ~guni't dî makatátahan sa Pilipinas samantala~g dî siyá sumusumpâ n~g pagtatapát sa Estados Unidos. Pagkaraán n~g ilá~g panahón na~g pagmumunimuně, ay nákilala niyá~g laló~g malakí n~g kanyá~g máitutulo~g sa kanyá~g bayan ku~g siyá ay bumalik, kay sa magpalaboylaboy, at niyaó~g Pebrero n~g 1903 ay linagdaán niyá a~g pagtatapát sa EE. UU. Hinandugan siyá n~g lalo~g matátaás na katu~gkulan, ~guni't dî niyá tina~ggáp at a~g sabi: «A~g aki~g karamdaman ay nakapipigil sa aki~g makagawâ pa n~g m~ga dapat ko~g gawín, at akó'y inaanyayahan at mapípilita~g mamuhay n~g tahimik, upá~g doón i~gatan a~g kahihiyán, hindî kahihiyán dahil sa akó'y nakágawâ n~g isá~g bagay na kahiyáhiyŕ, kundî dahilán sa dî ko nagampanán n~g boó~g katumpakan a~g m~ga kauta~gán ko sa aki~g m~ga kababayan at sa aki~g Tinubua~g Lupŕ.» A~g kamatayan ay sumapit at binigyá~g ha~ggá a~g kanyá~g mahalagá~g buhay, niyaó~g iká 13 n~g Mayo n~g taó~g 1903. Namatáy a~g isá~g tapát na anák n~g Pilipinas, at gaya n~g m~ga dakila~g tao ay nagiwan n~g m~ga dakila~g bakás na ikapagáaral sa kanyá~g kalakhán. Sa kara~galan n~g kababaya~g itó ay ipinasyá~g ikintál sa m~ga pipisuhi~g papel a~g kanyá~g larawan, at sa lalawiga~g Batangas ay ibina~gon a~g isá~g Bantayog sa kanyá~g dî malílimot at walá~g kamátaya~g m~ga paglili~gkód sa Tinubua~g Lupŕ. Háha~ggahán namin a~g munti~g kasaysaya~g itó n~g isá~g anák-pawis, iniwi sa karukhaán at namatáy na dukhâ rin, hindî dahil sa hindî nakátuklás n~g mabuti~g panahón at paraan sa ikayayaman, hindî ~ga: kundî dahilán sa a~g lahát niyá~g sikap, duno~g at buhay ay kanyá~g inialay na~g walá~g pa~galawá~g ha~gád sa dambanŕ n~g Ina~g Bayan. A~g Decalogo ni Mabini ay itó~g sumúsunód: «Ibigin mo si Bathalŕ at a~g iyó~g kapurihán na~g higít sa lahát n~g bagay.» «Sambahín mo si Bathalŕ, na~g ukol sa lalo~g minamatuwíd at minamara~gal n~g iyo~g budhî.» «Palusugín mo a~g m~ga pili~g kayamanan na ipinagkaloób sa iyó ni Bathalŕ.» «Ibigin mo a~g iyó~g bayan n~g sunód kay Bathalŕ, sa iyó~g kapurihán, at higit sa iyó~g sarili.» «Pagpumilitan mo a~g ikagiginhawa n~g iyó~g bayan bago a~g kaginhawahan mo~g sarili.» «Pagpilitan mo a~g pagsasarilí n~g iyó~g bayan.» «Huwag mo~g kilalanin sa iyó~g bayan a~g kapa~gyarihan nino ma~g tao na dî mo pilě at n~g iyó~g m~ga kababayan.» «Pagpilitan mo na a~g iyó~g bayan ay magí~g isá~g República at huwág mo~g tulutan kailán ma~g magí~g Monarquia.»[2] «Ibigin mo a~g kapwŕ na~g gaya n~g pagibig mo sa sarili.» «Lagi~g titignán mo a~g kababayan n~g higit n~g kauntî sa iyó~g kápuwá.» Niyaó~g 1921, na pasyahá~g a~g kanyá~g alabók na nása sa libi~gan n~g m~ga intsik ay ilipat sa isá~g líbi~ga~g karapatdapat sa m~ga Bayani, a~g ba~gkay ni G. Apolinario Mabini ay náhukay na buô. Iginala~g at dî tinunaw n~g lupŕ a~g banál niyá~g katawan; at pagtapos n~g m~ga para~gál na iginawad sa kanya n~g Pámahalaán at bayan na lubha~g humaha~gŕ, ay ilinipat a~g kanyá~g labí sa Libi~gan n~g m~ga Bayani~g pilipino, na kilalá sa tawag na: «Panteon de los Veteranos de la Revolución.» Ku~g isá~g araw ay makarati~g ka giliw na bumábasa sa Libi~gan sa Hilagŕ, a~g «Panteon de los Veteranos de la Revolución» ay maghahandóg sa iyó n~g m~ga pa~gala~g, pawa~g pinagkákauta~gan mo na~g m~ga kabaguhan sa Pámahalaán na tunay na palŕ n~g kanilá~g mithî. Sa gitnâ noón ay mátatagpuán mo a~g kinálalagakan n~g labí n~g «Dákila~g Lumpô» na sanhî nitó~g maigsi~g ulat. Idala~gin mo kay Bathalŕ na a~g pinamuhunanan nilá n~g buhay na ganáp na kalayaan mo at n~g ati~g bayan ay magí~g isá~g ganáp na pa~gyayari. Nawá'y másaksihán din natin na tayó'y layá na. [1] Ang walong sinag ng araw ng ating watawat. [2] Republica ay Pamahalaan ng bayan at ang naghahari ay mga pili ng bayan. Monarquia ay Pamahalaan na ang namamahala ay iisang tao. [Larawan: Ang bantayog kay APOLINARIO MABINI sa Batangas.] =JOSE Ma. BASA= [Larawan: José Ma. Basa] Sino a~g pilipino~g nakasapit sa Ho~gko~g na dî nakákilala kay G. José Ma. Basa. Gaya n~g m~ga tunay na Tagalog, niyá~g lipí~g tinátakbuhán sa kanyá~g m~ga ugát n~g malinis na dugô n~g m~ga Solimán, batŕ pa si G. José Ma. Basa ay nakápansín na n~g m~ga katiwalian n~g pagpapalakad n~g nasira~g Pámahalaán n~g m~ga kastilŕ dito sa Kapuluán. At na~g sumapit siyá sa sapát na gula~g, na~g a~g pagwawarě ay lalo na~g maliwanag sa tulo~g n~g pinagaralan ay ipinagta~ggól niyá n~g úbos kaya sa lahát n~g kátaón a~g m~ga karapatan n~g m~ga tubň rito sa atin. A~g ganitó niyá~g m~ga kilos at gawî na kapansinpansín na~g m~ga panahó~g yaón na a~g pagibig sa bayan ay kasalana~g ikinamámatáy, ay nagí~g sanhî n~g boó~g pagii~gat sa kanyá n~g m~ga naghahawak n~g ugit n~g Pámahalaán at dî naglaón at si G. José Ma. Basa, kasama ni G. Antonio Regědor, Parě Mariano Sevilla at iba pá ay pinagdadakíp at ipinatapon sa Pulô n~g Marianas. A~g kasalana~g sa kanilá'y ipinarata~g ay kinaalam «daw» sa hímagsika~g kawal na na~gyari sa Kabite niyaó~g 1872, na ikinábitay n~g magigití~g na Parí~g Tagalog na siná Padre Burgos, Gómez at Zamora. A~g panahón ay lumipas, at sumapit sa pa~gyayari~g a~g noón ay pinaguusig ay nagí~g kara~galan at kabayanihan. Ila~g buwan di~g nanahanan sa Guam si G. José Ma. Basa at pagkuwa'y lumipat sa Sakop n~g Inglés na bayan n~g Ho~gko~g at doón na ~gâ namuhay n~g may m~ga tatlo~gpuo~g taón. Sa baya~g itó isinagawâ ni G. José Ma. Basa a~g táhasa't walá~g kili~g na pagli~gap sa kanyá~g m~ga kalahě. Kailan ma't nakabalitŕ si G. José Ma. Basa na may pilipino~g lulan a~g alin ma~g sasakyá~g dádaó~g doón, karakaraka niyá~g ipinasásalubo~g at dî tinútuluta~g tumulóy sa ibá~g bahay ku~g ma~gyayari at a~g kanyá~g táhanan, dula~g at hihi~gán ay handâ sa kanyá~g m~ga kalahě. Buhat kay Gat José P. Rizal, Graciano López Jaena, Marcelo H. del Pilar at ha~ggá~g sa kahulihuliha~g grumete n~g m~ga sasakyán, ay kanyá~g ginawaran n~g pagkakandili sa lupai~g yaón na napilě niyá~g panahanán, kayá't lagě siyá~g nagí~g sa~ggúnian, kanlu~gan at takbuhan n~g alín ma~g pilipino na na~gaila~gan n~g kanyá~g pagkukupkóp. Isá~g kaha~gaha~ga~g pagibig sa alin ma~g bagay na may kulay pilipino a~g tinaglay ni G. José Ma. Basa, sa boó niyá~g buhay. A~g kanyá~g m~ga dula~g ó hapág, m~ga likmuan, m~ga palamuti sa bahay, m~ga kasa~gkapan sa paglulutň, palyók, tapayan, lumbó at m~ga iba pa~g kábabakasán n~g tinubua~g lupŕ, saro, salakót, bilao, bakyâ, papag, ay nasa sa mabuti~g panig na lahát n~g kanyá~g táhanan. Tu~gkól buhat sa sarili~g lupŕ ay kanyá~g ipinagmamalakí. Kanyá~g ipinagpápara~galan at kailán má'y hindî ikinahiyá sa m~ga tagaiba~g lupai~g sa kanyá'y tumuloy, a~g m~ga bagay na yarě sa Pilipinas. A~g m~ga aklát n~g ati~g m~ga kalahě ay inii~gatan niyá~g higít sa gintô sa kanyá~g mayama~g aklatan. Buhat sa Ho~gkó~g ay sumulat siyá sa m~ga páhayagan sa Espańa at lagě niyá~g pinasapit doón a~g taná~g karai~gan n~g Pilipinas. Namatáy si G. Ma. José Basa niyaó~g ika 10 n~g Hulyo n~g 1907 na tagláy sa pusň a~g kasiyaha~g loób na makatupad n~g kanyá~g katu~gkulan sa Tinubua~g Lupŕ at sa tanan niyá~g kalahě, lalo~g lalň na sa na~gakasapit sa lupai~g yaón n~g m~ga Inglés na pinakipamuhayan niyá~g mahigit na tatlo~g puo~g taon. Isá~g pa~gyayari~g kapansínpansín sa himali~g ni G. José Ma. Basa na dî dapat maligtan bago tapusin a~g bubót na alaala~g itó sa kanyá~g kagiti~gan, ay itó~g sumusunod: Ku~g siyá'y may nákikita~g kalahě roon na dahil sa kakula~gan n~g mágugugól sa pagbalík sa sarili~g lupŕ, at walâ namá~g hanap buhay bagá~g pa~ggágali~gan n~g isá~g kabuhaya~g mara~gál, si G. José Ma. Basa ay may bukas na kamáy upá~g sumaklolo sa násabi~g kalahě, mata~gě pa a~g pabaon at kaupahán sa sasakyán ha~ggá~g makabalík sa sarili~g lupŕ. Isá~g panahón ay may sumapit doó~g panira~g puri sa atin, na dî ibá't a~g m~ga sipě n~g m~ga hubô at hubád na m~ga igorrote na ipina~ga~galandakan niná Worcerter at m~ga kasamahán na yaón a~g lahi~g nananahanán sa boó~g Kapulua~g Pilipinas at siyá~g naghahagád n~g kalayaan. Sa haráp n~g panira~g puri~g itó ay wala~g minainam si G. José Ma. Basa na panlaban kundî a~g bilhín lahát a~g m~ga sipi~g nákita, na sa mabuti~g palad ay hindî naman káramihan, at a~g lahát ay ini~gatan n~g boó~g pítagan, at ipinakita sa m~ga may aral na banyagŕ at anyá: «Itó a~g pina~ggali~gan n~g ami~g lahě. Masdán ninyó a~g pinagdaanán nami~g pagunlád». A~g sarili~g wiká ay minahál, lininá~g at ipinamana ni G. José Ma. Basa sa kanyá~g m~ga anák na karamiha'y sa Ho~gkó~g na nakákita n~g una~g liwanag. Kay lakí n~g pagmamahál ni G. José Ma. Basa sa alin ma~g bagay na may kulay Pilipinas. Nariyán a~g isá~g dakila~g pilipino. [Larawan: "A~g Tagumpay n~g Kamatayan" lilok ni Dr. José Rizal.] =PEDRO A. PATERNO= [Larawan: Pedro A. Paterno] Inalo sa duyan n~g kariwasaán at tunáy na Máginoó, sa lawak n~g katuturán n~g kara~gala~g itó, magí~g sa sarili~g bahay, at magí~g sa kapamayanán, kayá't lahát n~g sinulat n~g m~ga banyagŕ tu~gkól sa kara~galan at kata~gian n~g kababaya~g itó, ay nagbábanság n~g walá~g patuma~ggá~g pagpaparilág sa kanyá dahil sa pagwawaldás n~g kanyá~g kayamanan, sa ikátatagpô n~g m~ga kaibiga~g mákakatulo~g, sa minana niyá~g katutubo~g ugalě na mahalin at ipagta~ggól a~g karapatán n~g Bayan Tinubuan. Aní Retana, a~g Prínsipe~g Tagalog na itó, sa kanyá~g m~ga pigí~g na walá~g katulad, a~g m~ga kasa~gkapa~g pawa~g gintó~g lantáy ay paubayá niyá~g ihináhandóg sa m~ga pánaohín niyá~g nagsasamantalá n~g m~ga gayó~g m~ga pagtitipon, upá~g bila~g «pabalutan» ay matagláy n~g bawa't may ibig a~g kanyá~g m~ga gintó~g gamit. A~g kanyá~g kagala~ggala~g na amá sa pa~gyayari, niyaó~g 1872 na a~g kabantugan at kara~galan n~g «Tatlo~g Parč», na pawa~g kababayan natin ay nápasa~gkót at nabitay, ay naghandóg n~g dalawang puo't limang libong piso upa~g máligtás lama~g sa bibitayan a~g tatló~g banal na pawá~g walá~g sala. Na~g m~ga panahó~g yaón a~g libo~g piso ay lubha~g malaki~g bagay, at a~g handó~g na yaón ay sukat upa~g a~g m~ga Gobernador na hindî lubhá~g mai~gat sa kara~galan, ay madalás mapagaláw n~g salapî, ~guni't a~g nagí~g bu~ga n~g gayó~g banál na handóg ay a~g sampuô n~g kanyá~g kalayaan ay sumapa~ganib at mábila~g siyá sa m~ga ipinatapon sa nagí~g mahaba~g buntót n~g himagsika~g kawal na yaón na na~gyari sa Kabite niyaó~g 1872. Lulan n~g Sasakya~g «Flores de María» ay ipinatapon sa Marianas a~g m~ga Gg. Agustín Mendoza José de Guevarra, Miguel Laza, Felíciano Gómez, Anacleto Desiderio, Vicente del Rosario, Toribio H. del Pilar, Mariano Sevilla, Justo Guazon, Pedro Dandan, Antonio Ma. Regidor, Joaquín Pardo de Tavera, Mauricio de León, José Basa Enriquez, Pedro Carrillo, Gervacio Sánchez, Balbino Mauricio, José Basa, Ramón Maurente, Pio Basa at Máximo Paterno. Tu~gkól kay G. Pedro Paterno ay sinabi n~g káunaunahá~g Gobernador Civil dito sa Pilipinas na nagí~g Pa~gulo n~g Estados Unidos na si Mr. William H. Taft at kasalukuyan ~gayóng Pa~gulo n~g Pinakamataás na Húkuman sa Amerika, na: «Si G. Pedro A. Paterno, anya, ay isá~g politiko~g pilipino na sa aki~g m~ga nákilala ay bugtó~g sa lahat na hindî ko kinári~ggá~g magsabi na~g anô ma~g masamâ na ukol sa ibá». Na~g kasalukuyan siyá~g nábibila~ggô sa makasaysaya~g kalle Anda, loób n~g Maynilŕ, at na~g a~g m~ga pulutó~g n~g m~ga kawal n~g Hímagsika~g ay nagpapahirap n~g gayón na lama~g sa m~ga kawal na amerikano na naglagák na n~g isá~g mahalagá~g buhay n~g isá sa matatapa~g niyá at nápabantóg na Heneral na si Mr. Lawton, sa m~ga lawak n~g San Mateo, Rizal, ay inakalŕ n~g Heneral McCartur na gamitin a~g kapa~gyarihan ni G. Pedro Paterno, upá~g a~g kapayapaan ay lúbusan na~g magharě, ~guni't a~g gayó~g nasŕ ay walá~g sinapit, at a~g m~ga pulutó~g n~g naghíhimagsík ay nagpatuloy n~g kápupuksâ sa m~ga kalaban n~g kanyá~g kalayaan. Si G. Pedro A. Paterno ay sumila~g sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz, Maynilŕ, lipi~g Tagalog n~g m~ga Lakán, na buhat sa kaugatugatan n~g kanyá~g lipě ay likás na mairugín sa ikagagali~g n~g Baya~g Tinubuan. Isá~g anák nitó~g Maynilŕ na sumila~g niyaó~g taó~g 1858, iká 27 n~g Abril, a~g ami~g pinagúukulan gayón nitó~g munti~g haláw n~g kanyá~g pagkátao, bila~g puto~g sa kanyá~g m~ga punyagî na a~g lipi~g Tagalog ay málagáy sa isá~g kalagaya~g karapatdapat sa kanyá~g pagkabansâ. A~g una niyá~g pagáaral ay sinimulán sa «Ateneo Municipal» magbuhat sa gula~g na siyam na taón, at noó~g taó~g 1871 ay natapos a~g kanyá~g pagáaral doón; lumipat siyá sa Páarala~g-madlŕ sa Salamanca at nagaral n~g «Filosofia», «Teología» at «Leyes Canónicas» at kanyá~g tinapos sa «Universidad Central de Madrid» na kanyá~g tina~ggapán n~g katibaya~g «Doctor». Sa pagkamánunulat si G. Pedro A. Paterno ay napata~gi rin at dahil doón ay ginawaran siyá n~g «Gran Cruz de Isabel la Católica» isá~g tusón na dî madalí~g tamuhín at nagbúbukás sa may tagláy noón n~g Gusalě n~g dakila~g Harě sa Espańa. Na~g manumbalik na mulî rito sa baya~g sarili, at sapagka't siyá'y matalik na kaibigan n~g dakila~g Tagalog, niyaó~g bayani~g tagá Kalambŕ, ay pinágta~gkaán siyá~g isa~gkót sa m~ga kilusa~g tu~go sa pagtiwalag, ~guni't sa mabuti~g sandali ay hindî nagtagumpáy a~g gayó~g nais at a~g kanyá~g kaya ay na~gkapanaho~g máihandóg niyá sa m~ga kapakanán n~g Bayan. Na~g a~g nagiinapóy na Hímagsikan niyó~g 1896, ay kasalukuya~g lumálaganap, at a~g kapa~gyariha~g tagaganáp n~g Gobernador Heneral na si G. Fernando Primo de Rivera, ay dî makaapulŕ, si G. Pedro A. Paterno ay inatasan ni Heneral Primo de Rivera, niyaó~g Disyembre iká 15 n~g taón~g 1897, na magí~g sugň n~g Pámahalaá~g kastilŕ, upá~g makipagkasundô sa na~gaghihimagsik, at a~g «Pacto de Biak na Bato»[1] ay tinamó niyá sa m~ga Pámunuán n~g Hímagsikan niyaó~g iká 9 n~g Agosto n~g taó~g 1897. Sa gayó~g bu~ga n~g kanyá~g sikap ay nakapagli~gkód siyá sa dalawá~g kapa~gyarihan, sa Iná~g Espańa at sa Iná~g Pilipinas. A~g kasaysayan ay magtataán sa kanyá n~g m~ga ginintua~g dahon tu~gkól sá bagay na itó. Niyaó~g iká 15 n~g Septiembre n~g taó~g 1898 a~g Kapulu~ga~g Pilipino ay nagdaos sa Barasoain, Bulakan, n~g isá~g Sa~ggunia~g binúbuô n~g siyám na puo~g kasanguně, pilě sa lahat n~g poók, magě~g sa karunu~gan at kata~gian. Binubuo a~g Sangunia~g yaón n~g apat na puo~g abogado, labi~g anim na médico, lima~g farmaceútico, dalawá~g ingeniero, isá~g parč, m~ga má~ga~galakal at m~ga ta~gi~g hugot sa m~ga tanyag na tao~g bayan; sa kapulu~ga~g yaón ay náhira~g si G. Pedro A. Paterno na Pa~gulo n~g Sangunian. Na~g a~g m~ga kastilŕ ay talunin n~g m~ga amerikano sa dagat, at n~g m~ga ma~ghihimagsik sa katihan, sa isá~g dî maiiwasa~g pa~gyayari, a~g magkaluto~g na itó sa pagguguhň n~g kapa~gyariha~g maka hari ay siyá~g nagkálaban. Sa pulo~g na idinaos sa Bago~g Ecija, ay náhira~g, si G. Pedro A. Paterno na sugň n~g Pamahalaa~g Pilipino, upá~g makipulo~g kay General Otis, at doó'y tamuhin a~g «autonomía», ~guni't hindî niyá inabot na mákapulo~g a~g Puno~g Hukbó n~g m~ga amerikano. Ihinalál siyá~g pamuli sa pa~galawá~g Lupon sa gayón di~g layon, at siyá ay nakarati~g rito sa Maynilŕ na sinalasŕ a~g hangahan n~g kamatayan; ~guni't di niyá ipinagtagumpáy a~g láyuni~g kanyá~g sinadyâ sa m~ga Pámunuá~g amerikano. Umuro~g siyá na kasama n~g m~ga naghihimagsik ha~ggá~g Trinidad, Benget, na kinabihagan sa kanyá n~g m~ga kaaway. Bu~ga n~g walá~g pagál niyá~g panitik a~g m~ga sumusunód: Ang Dating Kabihasnan Ng Mga Pilipino, Ang mga Tagalog Sa Kasaysayan ng Sandaigdigan, Ang mga Salaysay ni Pare Placencia tungkol sa Kapakanakan ng mga Kristiyano, at m~ga ibá pa~g dî mabila~g na m~ga babásahi~g bayan. Niyaó~g Agosto, ika 16 n~g taó~g 1902, a~g Dulaa~g Tagalog ay dinalaw n~g isá niya~g mainam na «opereta» na pinamagatá~g: «Sandugo~g Panaginip». A~g tugtugin n~g marikít na ta~ghál na itó ay uta~g sa Guró~g si G. Bonus. Kun saan mapagkíkita~g sa gitnâ n~g kanyá~g m~ga tagumpáy ay dî niyá nalimutan a~g sarili~g wikŕ. Niyaó~g 1900 na ipahayag ni General Mc. Artur, a~g «amnistia», ay sumailalim siyá noón, at nagi~g masugid na tagapamayapa, matapos tamuhín a~g kanyá~g kalayaan. Nagi~g Guró si G. Pedro A. Paterno sa Páarala~g «Liceo de Manila» at kanyá~g inihayág a~g kanyá~g Ang Bagong Ayos ng Municipio sa Pilipinas at ang Pamahalaang Bayan. Si G. Pedro A. Paterno ay nagí~g Sugň sa Una~g Kapulu~ga~g Bayan at nagí~g masugid na katulo~g n~g ati~g m~ga mambabatás. Namatáy siyá niyaó~g Abril n~g tao~g 1911 na~g dî man nápahiwaláy sa pagká Guró sa káunaunaha~g Páaralá~g Pilipino na nakilala sa tawag na «Liceo de Manila». [1] Ang salaping tinamo niya sa mga kastila dahil sa kasunduang ito, ay siyang ipinamili ng sandatang ginamit sa pangalawang bugso ng Himagsikan niyaong 1898. =ANTONIO Ma. REGIDOR= [Larawan: Antonio Ma. Regidor] Dito sa makasaysaya~g bayan n~g Maynilŕ ay sumila~g niyaó~g taó~g 1843 a~g isá~g dakila~g pilipino: si G. Antonio Ma. Regidor. A~g kanyá~g m~ga una~g pagaaral ay ginawâ sa «Colegio» n~g San Juan de Letrán ha~ggá~g sa tinamó a~g katibaya~g «Bachiller en Artes». Lumipat sa Páaralá~g madlâ ni Sto. Tomás upá~g doón tapusin a~g kanyá~g láyunin sa pagáaral at doón siyá nagtamó n~g katibaya~g sa pagká «Doctor en Derecho Civil». Naglayág siyá at sa silo~g n~g ibá~g la~git ninasa~g lalo~g sumakláw n~g m~ga ibá~g mátututuhan at mápagáaralan, at sa Espańa, sa dati nati~g pa~gulo~g bansa, ay tinamó niya a~g kara~galan at katibaya~g nauukol sa «Derecho Canónico» sa «Universidad Central», sa Madrid. Sa kanyá~g panahón n~g ipinagaral ay lagi siyá~g nápata~gi sa kanyá~g m~ga kapanahán at tuwî na ay nagtamó n~g lalo~g matataás na kabukuran at minahál siyá~g lagi n~g kanyá~g m~ga Guró. A~g kanyá~g m~ga karunu~ga~g ná tuklás ay pawa~g nagi~g hiyás n~g kanyá~g Tinubua~g Lupŕ, at na~g siyá'y manumbalik dito sa minámahál na Pilipinas ay nanun~gkulan siyá~g Kalihim n~g «Audiencia» na katumbás n~g ~gayó'y ati~g Mataás na Húkuman. Sa sangunian n~g «Ayuntamiento» ay ginanáp niyá a~g m~ga tu~gkula~g Tagausig n~g Kagawaran n~g m~ga Páaralán n~g «Artillería» at «Inginiería», at nagí~g Kalihim n~g ta~gi~g Lupon n~g Palátuntunan n~g Pagtuturň sa m~ga tagarito sa ati~g lupain. A~g kakayahán n~g Tagalog ay ilinagay niyá sa mataás na kalagayan. Nagi~g Tagasiyasat at Pa~gulo n~g Kagawarán n~g m~ga Páaralán, at sa panunupád niyá n~g masela~g na tu~gkuli~g itó ay nagawâ niyá~g buhat sa Espańa ay mátamó a~g isá~g pasyá na magkáhaluhalň a~g m~ga nagáaral na m~ga anák n~g mahirap at mayaman na dati ay nagkákabukód at nagpapanaghilian: Isá~g tagumpay n~g «demokracia» sa loób n~g isá~g Pámahalaa~g makahari. Na~g panahó~g Gobernador Heneral dito sa Pilipinas si G. Carlos Ma. La Torre, na pinausig dahil sa kanyá~g malaya~g pa~ga~gasiwŕ, dito sa Kapuluan, na nása salu~gát sa dati~g palakad na makahari, si G. Antonio Ma. Regidor a~g nagsa~ggala~g at a~g kanyá~g pagkamabutí~g anák n~g Pilipinas at pagká dalubhasá~g Abogado ay pinatunayan niyá sa haráp n~g madlŕ. Siyá ay isá~g tanyág na mánunulat sa wiká~g Kastilŕ at Inglés noón pa ma~g panaho~g a~g wiká~g Inglés dito sa ati~g tinubua~g bayan ay isá~g wiká~g palamuti lama~g at dî pa panlahát. A~g m~ga kahirapan sa pagkabila~ggô ay dinanas din namán niyá, sapagká't siyá at siná G. Joaquin Pardo de tavera, José Ma. Basa at ibp., ay pinagdadakip at ibinila~ggô niyaó~g Himagsikan sa Kabite niyaó~g taó~g 1872. Págkaraán n~g ilá~g araw na kanilá~g pagkábila~ggô, silá'y ipinatapon sa Pulô n~g Marianas. Nanahanan siyá sa Guám na may ilán di~g buwán na kayakap a~g kahirapan n~g isá~g «tapon» at tiwalá~g sa m~ga kapilas n~g buhay. Buhat sa Guám ay nakasapit siyá sa Pulô n~g Yap sa pamamagitan n~g isá~g sasakyá~g amerikano, at buhat dito, sa tulo~g n~g isá~g sasakyá~g inglés ay nakasapit siyá sa Pulô n~g Solomón haggá~g sa Palaos. Buhat sa Pulô n~g Palaos, sa pamamagítan n~g lahát n~g paraán n~g magagawâ n~g isá~g salát sa layŕ ay sumapit siyá sa Pulň n~g Malakán, buhat dito ay nagtanan siyá ha~ggá~g sa karatig nati~g sakop n~g Inglés na Lunsód n~g Ho~gkó~g, at pagkalipas n~g isá~g bugsň n~g panahón ay lumayag siyá na patu~go sa Pransia, doón sa bayan n~g layŕ, at Iná n~g bago~g kabihasnán. Niyaó~g 1876 ay nagharáp siyá n~g isá~g kahili~gan sa Konsul n~g Kastilŕ sa París upá~g gawaran siyá n~g «indulto» at a~g gayó'y kanyá~g tinamó sa mabuti~g palad. Lumipat sa Londres, sa makasaysaya~g bayan n~g m~ga dakila~g Pólítiko at m~ga Harě~g demókrata, na~g siyá'y makalagán na niyaó~g kasigalutan n~g isá~g pinaguusig; n~g masama~g Talŕ, at sa baya~g itó ay nakipagisá~g pusň siyá sa isá~g anák n~g matimtima~g Irlanda. Niyaó~g 1896, na~g a~g punyagi~g magsarilí n~g boó~g bayana~g Pilipinas ay nagsisikip na sa ati~g Kapuluan, ay tuma~ggáp siyá n~g anyaya nina G. Felipe Agoncillo at Sixto López, upá~g lumipat siyá sa Washi~gton, upá~g buhat doón ay sikapin a~g pagtatamó n~g m~ga kagali~ga~g pambansâ sa Pilipinas; ~guni't isá~g pagkakalayô ó dî pagkakaúnawaán n~g m~ga kaparaanan ni G. Agoncillo, a~g nakapagudyók sa kanyá~g mulí~g bumalik sa Londres at doón ay sinikap niyá~g makatulo~g sa m~ga nagsísilakad sa pakikipagkáyarě sa Pransiya n~g kapakanan n~g palad n~g ati~g mutyá~g Pilipinas. Na~g a~g ati~g dakila~g Bayani, si Gat Rizal ay lulan n~g isá~g sasakyá~g dagat sa Ho~gko~g upá~g iuwî dito sa Pilipinas, ay sinikap ni G. Antonio Ma. Regidor na si Gat Rizal ay magtamó n~g layŕ sa pamamagitan n~g «Habeas Corpus», ~guni't pinawalá~g bisŕ n~g m~ga Hukóm doón a~g ganitó niyá~g punyagî. Nariyán a~g maigsí~g banháy n~g isá~g labí n~g m~ga pininsalŕ n~g aklasa~g kawal niyaó~g 1872. Nagí~g tagapagta~ggól tuwina n~g Pilipinas, n~g m~ga mairugin sa Pilipinas, at n~g m~ga pilipino. A~g kanyá~g palad ay nagí~g kayakap n~g m~ga pá~garapín n~g tatló~g una~g pininsalŕ n~g kaba~gisan: n~g tatló~g Pare~g Tagalog, na binitay dahil sa kilusá~g yaón. Sa kanyá~g kabantugan ay nahandugán niyá n~g palŕ a~g ati~g Ina~g Pilipinas at dahil dito ay dapat tuma~ggap n~g turi~g n~g lahát n~g kalahi~g sumisibol. Magí~g saksí a~g maigsí~g ulat na itó n~g pagha~gŕ n~g aki~g m~ga kapanahón sa magandá~g halimbawŕ na ilinagak sa atin n~g kanyá~g buhay. Namatáy si G. Antonio Ma. Regidor na nagiwan n~g isá~g mabuti~g bakás bilá~g pamana sa kanyá~g Tinubua~g Lupŕ. =FELIPE G. CALDERON= [Larawan: Felipe G. Calderón] Isa~g bantóg na makama~ggagawŕ at masigasig na mánanagalóg, si G. Felipe G. Calderón na sumila~g sa maliwanag, sa bayan n~g Sta. Cruz de Malabon, Kabite niyaó~g iká 4 n~g Abril n~g 1868. Siyá ay anák ni G. José at ni G~g. Manuela Roca. Nagsimulâ si G. Felipe G. Calderón n~g pagáaral sa «Ateneo de Manila» ha~ggá~g magtamó n~g katibayan «Bachiller en Artes» ay saká lumipat sa Páaralá~g madlâ ni Sto. Tomás upá~g magaral n~g «Derecho.» Gaya n~g lahát n~g masikap na magpakataás na magisá, ay kasabáy n~g pagáaral niyá~g itó a~g paghahanap buhay, at siyá'y sumulat sa m~ga Páhayagá~g «La Opinión» at «El Resumen». Siyá'y nakatapos n~g boó~g ni~gní~g n~g kanyá~g layon sa pagaáral niyaó~g 1894, at a~g kanyá~g pagsasanay ay ginanáp niyá sa kagawarán n~g nagí~g bantóg at pinagpitagana~g Pa~gulo n~g Kátaastaasa~g Húkuman na si G. Cayetano Arellano. Nagsigasíg din siyá n~g pagáaral n~g «Ley Constitucional», «Economía Política», «Historia», «Filosofía y Letras» at «Ciencias Físicas», ta~gě pa sa kanyá~g sadyá~g paglalakbáy sa Ho~gkó~g, Singapur at India, na ku~g saan niyá pinagaralan sa sarili~g lupŕ a~g pamamahalŕ n~g m~ga Inglés sa kanyá~g m~ga sakop na bayan. A~g m~ga karunu~ga~g itó na kanyá~g pinágpakata~gian ay lubós niyá~g nágamit sa kapakinaba~gán n~g ati~g Tinubua~g Lupŕ, sapagká't niyaó~g 1898 ay siyá'y nagbigáy n~g mu~gkahě kay G. Emilio Aguinaldo, na hi~gín nitó kay Almirante Dewey, a~g m~ga katibaya~g buhat sa Congreso n~g EE. UU., upá~g makipagkayarě sa isá~g Lupon n~g m~ga pilipino tu~gkól sa hináharáp n~g Pilipinas, at ku~g a~g gayón ay hindî gawín n~g «Almirante», a~g na~gaghihimagsík na pilipino ay dî dapat tumulo~g sa m~ga amerikano, sa kanyá~g digmaa~g laban sa Espańa. A~g pani~gin ni G. Felipe G. Calderón ay na~gúguna sa m~ga pa~gyayari, at para niyá~g nahúhulaa~g a~g panahón ay sásapit na a~g lahát n~g pakikipagkasundô at nasŕ ni Dewey, ay hindî paháhalagahán n~g «Congreso sa Washi~gtón.» A~g kasaysayan n~g Pilipinas ay siyá~g labis na makapagúulat ku~g a~g mu~gkahi~g itó ni G. Felipe G. Calderón, na hindî tina~ggap ni G. Emilio Aguinaldo, dahil sa malakí~g katiwalŕ sa kara~galan n~g «Almirante Dewey» at n~g «Congreso» n~g EE. UU., ay may matuwíd ó walâ. A~g m~ga pa~gyayari, ay hindî mababago at dî matátalimwá~g n~g sino man, sapagká't doó'y saksí a~g sambayana~g nagpakasakit magtigís n~g dugô sa pagtata~ggól n~g kanyá~g katuwiran. Nagí~g Kinatawán sa Congreso sa Malolos, si G. Felipe G. Calderón, na~g lalawika~g Paragwa, at sa kanyá~g pagkakinatawá~g itó ay kanyá~g yinarě at ihinaráp sa Kapulu~gan a~g kanyá~g pinaká dakila~g gawâ, na nápabantóg na Pátakarán n~g Repúblika Pilipina, at pinagtibáy pagkatapos na mapagtalunan n~g m~ga Kinatawán sa dambana~g yaó~g n~g m~ga Batás. Na~g magharě na a~g kapayapaan ay ikinatiwalŕ sa kanyá n~g Pámahalaá~g amerikano, a~g Pagtatatag n~g m~ga Pámahalaá~g Bayan at siyá'y sumulat n~g isá~g Palátuntunan ukól sa bagay na itó. Itinatag din namán niyá a~g pinagpala~g «Protección de la Infancia» a~g «Colegio de Abogados de Manila» at «Escuela de Derecho» na kanyá~g pinagturuan at pinaghandaán n~g m~ga bago~g sibol na m~ga abogado na makapaglili~gkód sa ati~g Tinubua~g Lupŕ. ˇGaano~g biyayŕ a~g náihandog niyá sa Pilipinas, sa m~ga nátukoy na kapisaná~g kanyá~g likhâ! Nagturo rin namán n~g «Matemáticas» at «Historia Universal» sa Páaralá~g «Instituto de Mujeres» n~g m~ga taó~g 1902-1904, na~g dî tumangáp n~g anó má~g kabayarán sa kanyá~g m~ga pagpapagál, sa paniwala~g a~g Páaralá~g itó ay gumáganáp n~g isá~g dakila~g tu~gkuli~g maghandâ n~g mabubuti at may sapát na kaya~g m~ga mámamayán. Sa kanyá~g m~ga sinulat na aklát na lubhá~g mapakinaba~g, ay matukoy a~g «A.B.C.» n~g m~ga mamamayá~g pilipino na siyá~g kátututuhan n~g m~ga karapatan n~g m~ga mámamayán. Ku~g a~g kahoy ay nákikilala sa bu~ga, gaya n~g kasabihán, si Ginoo~g Felipe G. Calderón ay mákikilala sa kanyá~g m~ga ginawá~g pamana sa m~ga náhuhulí. Siyá'y namatáy niyaó~g iká 6 n~g Hunio n~g 1908, na~g hindî man natapos a~g hulě niyá~g ulat tu~gkól sa «Enciclopedia Filipina». Karapat dapat uliranin a~g kanyá~g halimbawa. =CAYETANO ARELLANO= [Larawan: Cayetano Arellano] Ku~g sino yaó~g nagsásabi~g a~g karunu~gan at kariwasaan ay kaaway n~g m~ga dukhâ ay nabubulaanan sa halimbawa~g sa kanyá~g sarili~g kabuhayan ay ipinakita n~g Mrgl. na G. Cayetano Arellano. Buhat sa isá~g muntí~g baya~g nakilala sa tawag na Udyó~g, sakop n~g lalawiga~g Bataan, at nakyát sa kátaastaasa~g likmuan n~g Pinakamataás na Húkuman dito sa Pilipínas. Nakyát na dî sa tagubilin at pagkakali~gŕ n~g isá~g pagkati~g politiko gaya n~g karaniwa~g ma~gyari sa m~ga tu~gkuli~g Pámahalaan, kundi sa sarili~g karapatán, kakayahán at karunu~gan, palibhasa'y isá~g dalubhasa~g karapatdápat sa alin má~g lalo~g masela~g na tu~gkulin. Nagsisikíp sa sa~gsinukob a~g pagkilala sa kanyá~g manini~gni~g na m~ga kurókurň sa kanyá~g m~ga hatol, magí~g sa pagsasarili niyá sakali~g a~g pasyá n~g kanyá~g m~ga kasamahán ay dî niyá marapatin, magi~g sa ku~g siyá'y makaayon na magbigay n~g sarili~g ulat. Si Gat Cayetano Arellano ay isá~g tao~g may mabuti~g ugalě, mabuti~g gawî at mabuti~g m~ga gawâ na ipinamana sa kanyá~g m~ga kalahi sa háharapi~g panahón. May mabuti~g ugali, sapagká't sa kanyá~g diwa~g nagsisikíp sa karunu~gan ay may siwa~g a~g m~ga súliranin n~g lipi~g tumata~gis at tuwî na ay nakátagpô sa kanyá~g m~ga hatol n~g isá~g kasiyaha~g loób, palibhasŕ ay nábabatáy tuwî na sa malinis na udyók n~g budhî. A~g m~ga ulila ay nakatagpô sa kanyá~g maáwai~g pusň n~g isá~g tapát na tagapagkali~gŕ at tagasaklolo; at walá~g sukat na paglilimós a~g ginagampanán niyá na~g wala~g sino má~g nakamalay, kahit na n~g tunay na sinasaklolohan. May mabuti~g gawî sapagká't sa haba~g panahón n~g kanyá~g ikinabuhay ay walá~g una~g nagí~g himali~g kundî a~g tahás na pagúubos kaya upá~g mapagaralan a~g m~ga súlirani~g sanhî n~g m~ga paghihirap n~g sa~gkatauhan, at magawaran n~g tumpák na lunas; pagáaral na walá~g maliw ha~ggá~g sa huli~g sandalî n~g kanyá~g buhay. At hindî sukat a~g pagsisikap sa sarili a~g kanyá~g hinaráp, dî mabila~g na m~ga dukhâ, na walá~g kaya~g ipagpáaral sa kanilá~g m~ga anák, a~g nakatagpô kay Gat Arellano, n~g isá~g ganáp na biyayŕ. Pinággugulan niyá sa pagáaral a~g lubhá~g marami~g maásahan sa háharapin, sapagká't sa ganitó~g paraán niyá ináakala~g makapagli~gkód n~g táhasan sa minámahál niyá~g Tinubua~g Lupŕ. A~g lahát n~g kanyá~g inisip sa paghahandóg n~g ginhawa sa na~gahíhirapan ay kanyá~g isina~gawá~g pawŕ, at kaypala'y dî iilán sa n~gayón a~g tumátamasa n~g ginhawa at nagpapasasŕ sa m~ga kaaliwa~g dulot n~g karunu~gan, na pawa~g uta~g sa pagkakawa~g-gawâ n~g Mr~gl. na G. Cayetano Arellano. Isá~g masaya~g araw n~g Marso, ikalawá sa buwan n~g taó~g 1847, a~g Pilipinas ay nagkapalad magkaroón n~g isá~g anák na kagiliwgiliw, isá~g anák na nagtampók sa kanyá sa isá~g kalagaya~g karapatdapat, at itó ay a~g ati~g pinagúukulan nitó~g m~ga katagá~g ulat. A~g m~ga pá~gunahí~g pagáaral ay idinaos sa sarili~g táhanan at nagpatuloy sa Páaralá~g «San Juan de Letrán» at sa «Universidad de Sto. Tomás» na tina~ggapán na~g m~ga katibaya~g sumusunod: «Bachiller en Filosofía» (1862) «Bachiller en Teología» (1867) «Bachiller en Derecho Canónico» at «Bachiller en Derecho Civil» (1871), «Licenciado en Jurisprudencia» (1876). Naghawak n~g tu~gkuli~g abogado n~g «Audiencia Territorial de Manila» at niyaó~g 1879, sa mu~gkahě n~g Pa~gulo n~g «Audiencia» ay náhira~g na Hukóm na may pananahanan sa «Gobierno Político Militar de Tárlac», at na~g makalipas a~g tatló~g taón, niyaó~g 1872, ay náhira~g na «Catedrático» sa Sto. Tomás sa Karunu~ga~g «Derecho Civil» at niyaó~g 1886 ay ginawaran n~g kapa~gyariha~g magí~g «Ma~gistrado suplente» n~g «Audencia» dito sa Maynilŕ. Nanu~gkulan n~g pagkakasa~gguně n~g «Ayuntamiento» niyaó~g 1887; at niyaó~g taó~g 1898 ay ihinalál na Kalihim pa~glabas n~g ati~g Pámahalaá~g sarili sa Malolos. Pagkatapos magí~g Presidente n~g «Servicio Civil» ay ihinalál na Pa~gulo~g samantala n~g Mataás na Húkuman sa lilim n~g Pámahalaá~g Hukbó dito sa Pilipinas, at niyaó~g Hunyo n~g taó~g 1901, ay náhalál na Pa~gulo~g Pálagian n~g násabi~g Mataás na Húkuman. Niyaó~g siyá ay maglakbáy sa Amerika niyaó~g 1904, ay pinagkalooban n~g dě karaniwa~g kara~gala~g «Doctor en Derecho» n~g «Yale University», kara~gala~g sa bihira~g tao lama~g ipinagkákaloób. Náriyán a~g kabuhayan n~g isá~g mani~gní~g na Talŕ, ba a~g liwanag ay dî magkásiyá sa ati~g lupaín, hina~gaan n~g m~ga banyagŕ at kinilala~g isá~g pantás na kata~gíta~gě. A~g maliliit na bayan, magmulâ pa n~g mulâ at mulâ, ay na~gápabantóg dî sa kayamanan n~g kanyá~g m~ga pataním, dî sa kasaganaan at kasipagan n~g kanyá~g m~ga magsasaká, dî sa kabantugan n~g kanyá~g tikmâ, dî sa m~ga naglalakiha~g m~ga gamlayan, pagkápalibhasa ay dî itó a~g na~gi~gibabaw at ikinatata~gě sa ibá, kundî a~g pagkakaroón n~g m~ga anák na dî karaniwan, niyá~g m~ga tao nilá~g sa maliliít na bayan sumisiból upá~g a~g m~ga baya~g násabi ay mápabantóg at ha~gaan n~g m~ga baya~g lalo~g malalaki at maginhawa. Si Gat Cayetano Arellano ay isá~g tapat na anák n~g Pilipinas, at máituturi~g na isá~g karapat dapat na kawal n~g sandaigdian na kanyá~g pinagli~gkuran n~g malaganap na kisláp n~g kanyá~g diwŕ. Pagpalain nawa ni Bathalŕ a~g kanyá~g mabuti~g aláala at a~g kanyá~g m~ga kata~gian ay ipagpatuloy n~g dî mabila~g niyá~g kinandili. =SUSANA REVILLA= [Larawan: Susana Revilla] Huwag mo~g akalain giliw na mambabasa na a~g sanhî n~g muntí~g ulat na itó sa kara~galan n~g magandá~g dalaga~g tagalog na si Bb. Susana Revilla ay likhâ n~g m~ga karaniwa~g pagha~gŕ, sa m~ga dî karaniwa~g gandá~g nakáaakit na umawit tuwî na sa puso~g lalakě; hindî makalilibo~g hindî; sapagká't si Bb. Susana Revilla ay kabila~g diyán sa m~ga likhá~g karapatdapat lama~g pintuhuin at igala~g, dahil sa a~g kanyá~g talagháy ay dî katulad n~g sa lubhá~g marami~g gandá~g nakayayakag sa m~ga gawî n~g kalupaán. Isá~g kagandahan na linikhŕ mandin upá~g magí~g huwaran n~g m~ga babai~g Tagalog. A~g kabiniha~g kayakáp n~g isá~g kabaita~g likás ay nagpapati~gkád n~g kara~galan n~g kanyá~g lipě, at may isá~g dî karaniwa~g talino, palibhasŕ, kayá't nagagawá~g a~g lahát n~g kanyá~g magí~g kakilala ay huwág magimbót n~g anó má~g halua~g pagmamahál, at lahát ay magí~g maligaya sa kanyá~g pili~g. Pakingán nati~g sandalě a~g salaysáy ni G. Camilo Sala, tu~gkól sa kanyá~g kata~gian: «Sa labí~g dalawa~g taón pa lamá~g na gulá~g ay nasok na «colegiala» sa Concordia, ~guni't masasaktín palibhasŕ ay hindî nakapagpatuloy; subali't na~g sumunód na taón sa «Escuela Municipal de Manila», sa ilalim n~g pamamatnugot n~g m~ga «Madres de Caridad» nások, at dî nalaunan at kanilá~g nákilala a~g kamahalan n~g hiyás na yaó~g nások sa kanilá~g pintuan, sapagká't na~g sumunód na taón ay hinira~g siyá~g magí~g Pa~gulo n~g kalipunan n~g «M~ga Anák ni Maria», at pagkalipás n~g dalawa pa~g taón, si Susana na lalabí~ganimi~g taón pa lamá~g, niyaón 1887, ay tuma~ggáp na n~g Katibaya~g pagká «Maestra Elemental.» Aní Gina~g ni Alvero, kasalukuya~g Patnugot n~g Páarala~g «Instituto de Mujeres»: «Si Susana ay isá~g likhá~g dî karaniwan; a~g kanyá~g Páaralán niyaó~g taó~g 1900, na balakin ko~g magtatag n~g isá~g Páaralá~g babai na mapagháhandaán n~g mangákakatulo~g n~g m~ga lalaki sa m~ga súlirani~g bayan at pa~ga~gasiwŕ sa táhanan, ay kasalukuya~g bukás at marami~g aralá~g nakatirá at nagúuwian; ~guni't yaón ay kanyá~g ipininíd upá~g bigyán daán a~g tawag na itó n~g ati~g bayan, at a~g Instituto de Mujeres ay ami~g itinatag.» Kun saan mapagkikita, na kay Bb. Susana Revilla a~g kapakana~g sarili ay isá~g wala~g kabuluhá~g bagay sa pili~g n~g m~ga kahili~gan n~g bayan at n~g kapanahunan. Tu~gkól sa kanyá~g kabuhaya~g ta~gi sa loób n~g táhanan ay hindî mapagalinla~gana~g nápapalayô sa kanyá~g buhay na hayág, gaya n~g karaniwa~g ma~gyari sa karamihan na may ugali~g «pa~glabás» at may «panloób»; sa haráp n~g kapisanan at sa sarili ma~g táhanan, si Bb. Susana Revilla ay hindî nagbabago; siyá rin a~g masayá~g anák n~g Pilipinas na sa loób at labas n~g bahay, ay nakátatagpô n~g ligaya sa paggawâ n~g mabuti; a~g kabaitan niyá~g siból ay hina~gaan tuwî na n~g lahát niyá~g nákapili~g at nagkapalad na sa kanyá'y makákilala; at tu~gkól sa bagay na itó ay ani Pari Ulpiano Herrero: «Su via privada era la de una santa». Sumila~g sa maliwanag si Bb. Susana Revilla, sa mayama~g bayan n~g Sta. Cruz, Maynila niyaó~g iká 24 n~g m~ga Bulaklak palibhasŕ na~g kanyá~g mákita a~g uná~g liwanag, ay hiniyasán a~g kanyá~g buhay, n~g m~ga «sampaga» n~g kanikaniyá~g kata~gián; a~g kalinisan n~g kampupot ay iginayák sa kanya~g kálolwá, a~g kayumian n~g babaan ng loób, a~g «alejandria» ay nagdulot sa kanyá n~g isá~g kagandaha~g kata~gita~gi, at a~g «ila~g-ila~g» ay nagbigáy n~g samyô sa kanyá, na walá~g pagkapawě. Siyá'y anák na tunay ni G. Ceferino at ni Gg. Rosenda San José, maririwasá at mapapalad na nakapagdulót sa Iná~g Bayan n~g m~ga anák na karapatdapat; Pinagpalá, sapagká't makapagmamalaki at walá~g anó ma~g ipina~gimbulo sa m~ga ibá~g a~gkán sa haráp n~g kapamayanan. Kapatíd ni Bb. Susana Revilla a~g kamámatáy pa lamá~g na Hukóm sa Uná~g Dulugan, Kgl. na Bartolomé, Revilla. Tu~gkól sa kanyá~g likás na kabaitan at sanhî n~g kaligayahan n~g kanyá~g na~gákasama sa «Instituto de Mujeres», ay pakingán nati~g sandalě a~g ilá~g katagâ n~g Revista «Cultura Social»: «Toda suavidad en el mandar, no bien previa que alguna carga resultaba pesada para las demás, cuando la tomara en silencio para sí». Na~g a~g m~ga «Asuncionistas» ay dumaó~g dito sa ati~g Lunsód at magbukás n~g kanilá~g «Colegio» ay nagpatuloy n~g pagáaral si Bb. Susana Revilla, upá~g magkaroón n~g katibaya~g «Maestra Superior» at siyá'y isá sa uná~g labí~g tatló~g Maestra na nagtamó n~g gayó~g katibayan. Niyaó~g taó~g 1909, ay náhira~g siyá~g Tagapamatnugot n~g «Instituto de Mujeres». Sa panahó~g itó ay dî kakaunti~g sikap a~g ginawâ n~g m~ga mai~ggiti~g Páaralán upá~g siyá máialis doón, at hinandugan siyá n~g malalakí~g sahod, ~guni't sa haráp n~g naghihikahós na «Instituto» noón, ay pinilě niyá a~g manatili sa pili~g n~g kanyá~g minámahál na «Instituto» na kanyá~g pinaghandugan n~g isá~g paglili~gkód na walá~g pasubali, pina~ggugulan niyá n~g lahát n~g pinakamabuti niyá~g panahón sa kanyá~g buhay, at dî miminsá~g kinaila~ga~g a~g kanyá~g m~ga hiyás ay másanlâ, huwag lamá~g máuntól a~g mabutí~g lakad n~g «Instituto» dahil lamá~g sa kasalatán. May isá~g dakila~g pagti~gin at paghahakŕ sa kauta~gán si Bb. Susana Revilla, gaya n~g lahát na~g may wagás na pusň, at aní Sor Dolores Velarde, nagí~g Guró n~g «Instituto» at gayón ay «Madre de la Caridad» sa isá niyá~g lathalŕ tu~gkól sa bagay na itó: «Nuestra Ilorada Directora tenía una idea sublime del deber.......! Cuantas veces la hemos sorprendido en su aposento dando clases a sus alumnas desde su cama!» Ha~gga~g sa kalubhaán na n~g sakit na dî na makatindíg halos ay ginagampanán a~g kanyá~g katu~gkula~g pagtuturň. Buhat pa niyaó~g iká 28 n~g Disyembre n~g 1916 ay náratay na sa baníg, ~guni't na~g buksan a~g Páaralán niyaó~g Enero, ay dî pa man halos makagulapay ay dumaló rin sa kanyá~g bulwaga~g pinagtuturuan. Si Bb. Susana ay isá~g tunay na alipin n~g kauta~gán. Ihinatíd sa Págamuta~g «San Juan de Dios» niyaó~g iká 24 n~g Marso, a~g lahát n~g sikap n~g m~ga ma~ggagamót na isá rito ay si Dr. Miciano, ay na walá~g lahát n~g halagá, at a~g pinagpitaganan tuwî na n~g kanyá~g m~ga kaibigan, a~g matalino~g Tagapamatnugot n~g «Instituto de Mujeres», a~g dalubasŕ, mayumě at mabait ha~gga~g sa huli~g sandalî n~g pakikitalad sa buhay, ay binihag n~g wala~g awa~g kamatayan, niyaó~g iká 11 na~g Abril n~g taó~g 1917. Sumala~git nawâ a~g butihi~g Guró at a~g kayá~g diwŕ na naghaharě sa Páaralá~g «Insituto de Mujeres» ay magí~g ta~gláw tuwî na n~g kanyá~g m~ga kasamahan. Lumipat sa kabila~g buhay a~g isá~g marilág na Guró na nátuto~g maglagáy sa isá~g mataás na kalagayan n~g mabuti~g pa~galan n~g kanyá~g pinamatnugutan Páaralan. Pinagpala~g «Instituto de Mujeres», na makapagmamalakí~g nagkaroón n~g m~ga diwa~g gaya n~g kay Bb. Susana Revilla, pinagpala~g «Instituto de Mujeres» na linabasan n~g m~ga babai~g kata~gíta~gě, salamat sa banal na simulai~g «Pananampalataya at Karunu~gan». Narián a~g Páaralán n~g m~ga Páaralán. [Larawan: Isang tanawin ng Himagsikan niyaong 1898.] =TEODORA ALONZO= [Larawan: Matandang larawan ng Ina ng ating Bayani.] Sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz, Maynilŕ ay dito nakákita n~g una~g liwanag, a~g isá~g sa~ggól na babai~g tinawag na Teodora, anák ni Kapitá~g Lorenzo at ni Gg. Brígada Quintos. Siyá a~g mapalad na babai~g nakapaghandóg sa Ina~g Bayan n~g Bayani n~g m~ga Bayani, si Gat José Rizal. Siyá'y buhat sa a~gká~g gisí~g a~g muně, a~g kanyá~g nunň si G. Cipriano Alonzo ay isá sa m~ga máginoó sa bayan n~g Bińa~g, Laguna. nagí~g mánunukát n~g lupŕ at sumusulát at nagsasalitâ n~g Kastilŕ, Inglés at Pranses, nagî~g Kapitan sa bayan, isá sa matataás na katu~gkula~g ipinagkakatiwalŕ sa m~ga pilipino n~g m~ga panahó~g yaón. A~g m~ga ninunň sa iná ni Teodora, ay buhat din sa mabuti~g a~gkán. Si G. Manuel Quintos, a~g amá n~g kanyá~g iná ay isá~g mabuti~g batŕ sa «Universidad de Sto. Tomás», at mabuti~g amá palibhasŕ ay nagsikap na a~g kanyá~g anák na si Brigida ay magí~g isá~g babai~g may pinagaralan. Kahit na a~g kanilá~g a~gkán ay nanínirahan sa Kalambâ, si ali~g Teodora ay ipina~ganak sa Kamaynilaán, gaya rin n~g kanyá~g m~ga kapatid. Sa lahát n~g itó áy matitiyák na si G~g. Teodora ay buhat sa mabutí~g a~gkán, siyá ay sumila~g sa isá~g ának na matalino at a~g lahát n~g kanyá~g m~ga kasambaháy ay pawa~g múlat sa dakila~g gawî. A~g una niyá~g m~ga pagáaral ay buhat sa sarili~g táhanan, at kahit na lubhá~g mairugín a~g kanyá~g m~ga magula~g ay hindî siyá iminulat sa layaw, dahilá~g kanyá~g ikinágisí~g sa mabutí~g gawî at ipinagsumikap na magí~g isá~g babai~g ta~gě, may likás na baít at may talino namá~g karapatdapat. Hindî siyá namalagě sa pag-áaral siyá'y ipinasok sa Sta. Rosa sa lilim n~g pamamahalŕ n~g m~ga «Madres de la Caridad» at doón siyá námulat sa pananampalataya~g binyagan at n~g gawí~g magsimbá at gumanáp n~g m~ga katu~gkulan n~g isá~g mabuti~g tao. [Larawan: Si G. Francisco Rizal Mercado pinagpalang Ama, na naghandog ng isang dakilang Bayani sa Lupang Tinubuan.] Niyaó~g 1848 ay nakěpagisá~g pusň si Gg. Teodora Alonzo kay G. Francisco Rizal y Mercado, at kápuwâ nagsumikap sa ikapanánatili n~g kapayapaán sa loób n~g táhanan, gaya n~g isá~g tunay na ulirá~g magasawa; at a~g m~ga anák ay sunódsunód na nagsiratí~g at lalo~g nagí~g maligaya a~g kanilá~g buhay sa pili~g n~g m~ga suplí~g n~g dalisay nilá~g pagibig. Silá'y na~gágsiunlád sa pamumuhay at sanhî itó na~g pagdami n~g kanilá~g pánauhí~g banyagŕ at kababayan man ~guni't nápansín sa kanilá n~g labis a~g pantáypantáy na kanilá~g pagta~ggáp sa sino ma~g pánauhín, magí~g pantás man at ha~gál, mayaman at mahirap, banyagŕ at kalahě man; sa kanilá'y dî nápansin a~g pa~gtata~gě kay ganitó ó kay gayón, n~g dahil sa si gayón ó si ganitó, ay lalo~g dakilŕ, mayaman ó maruno~g kayâ; a~g likás na kaugaliá~g mapagampon at mapagta~gkilik n~g lahi~g Tagalog ay naghaharě sa kanilá~g táhanan. Sa pagkainá ni Gg. Teodora, ay nanupád siyá n~g gayón na lamá~g na kasikapan, upá~g a~g kanyá~g m~ga sa~ggól ay mápanuto; lubhá~g mairugin tuwî na at mapa~galagŕ; lahát n~g walá~g malay na tanó~g ó paguusisŕ n~g kanyá~g m~ga anák ay tinútugón niyá~g lahát n~g boó~g tamís at liwanag, upá~g masiyahán a~g m~ga anák; ~guni't kailan ma'y dî nagí~g mapagpalayaw. Ginampanan niyá a~g tunay na tu~gkulin n~g isá~g mabuti~g iná, na, mapa~galaga sa m~ga sa~ggól, mapagturň sa kabataan at tapát na kaulayaw at kaibigan n~g ma~gagsilaki na at tumuntó~g sa ganáp na gula~g. Iminulat niyá sa m~ga anák a~g pagsusumikap na mag-isá, at niyaó~g si Gat. Rizal ay aapatín taón pa lamá~g at nahihirapa~g bumasa n~g kanyá~g Katón ay boó~g tamis niyá~g sinabi a~g gayarí. «Paáno ka ku~g di makapagsisikap na mag-isá. Maáari kayá~g lagi ka~g nakasandál ka~ginó man? Sikapin mo~g mag-isá ka~g magáral at gumawa~g tiwalag sa ibá, sa gayón ay matataya mo a~g sarili~g lakás at masasanay ka~g mag-isá sa m~ga gawain». Nagí~g kasayahá~g loób ni Gg. Teodora a~g manoód sa kanyá~g m~ga anák na bukód bukód n~g paggawâ, tila bagá niyá nákikikita sa gayon a~g malakí~g katamisan n~g isá~g kasarinlan sa paggawâ man lama~g. Tuwî na'y sinalitâ niyá sa kanyá~g m~ga anák ku~g gabí a~g m~ga buhay n~g m~ga dakila~g tao, ó a~g m~ga buhay kayá~g may lula~g m~ga dakila~g aral, upá~g bago matulog a~g m~ga anák ay mábaon sa pagtulog a~g mabubuti~g hinuhŕ. Sinikap niyá~g isatagalog a~g m~ga manini~gní~g na buhay n~g kanyá~g nálalaman, upá~g maliliit pa a~g m~ga anák ay makatahô na n~g m~ga dakila~g huwaran. Sinikap niyá~g a~g m~ga anák ay magharap sa kanyá tuwî na n~g násusulat na hinuhŕ sa kanyá~g m~ga kasaysaya~g ibinubuhay ku~g gabi, at kanyá~g isinasaanyô a~g m~ga kamalian, at sa ganitó~g paraan sa gula~g na siyam na taón, a~g anák niyá~g Pepe, ay nagharáp sa kanyá n~g isá~g Dulá~g Tagalog na kinágiliwa~g labis n~g Kápitan sa bayan n~g panahó~g yaón. Niyaó~g taó~g 1898, ay nabalo siyá sa ginigiliw na asawa, at náparagdág sa kanyá~g pagta~gis na magdádalawá~g taňn na sa pagkakaputi n~g buhay n~g mahál niyá~g anák na si Dr. Rizal, a~g pagkamatáy ni G. Francisco Rizal at Mercado. Niyaó~g 1907, sa pasimulá~g Pulo~g n~g una~g Kapulu~ga~g Bayan, ay hinandugan si G~g. Teodora Alonzo n~g m~ga para~gál at inalayan siyá n~g marami~g salapî bila~g tulo~g sa kanyá~g katiisan, ~guni't hindî niyá tina~ggáp at pinati~gkád niyá~g a~g kanilá~g a~gkán ay hindî nagmámahál sa Lupá~g Tinubuan n~g dahil lamá~g sa salapî. At niyaó~g iká 16 n~g Agosto n~g taó~g 1911, a~g banal na Iná n~g dakilá~g Bayani, ay pumisan sa kanyá~g m~ga kapilas n~g buhay at sumapayapŕ sa kaharian ni Bathalŕ. A~g paglilibi~g sa kanyá ay ginanáp niyaó~g iká 19 n~g Agosto, at a~g m~ga matataás na kagawád n~g Pámahalaán ay nakipaglibí~g na pawŕ, tandâ n~g isá~g pakikidalamhati~g lúbusan sa kanyá~g pagpanaw sa baya~g itó n~g m~ga dalamhatě. Bila~g aláala sa kanyá~g pa~galan, a~g dati~g daá~g «Aranque» ay pinalitan n~g «Teodora Alonzo». [Larawan: Ang huling larawan ni Gg. Teodora Alonzo.] =Melchora Aquino (Tandang Sora)= A~g pagúukulan ko ~gayón nitó~g maigsí~g ulat, giliw na bumabasa ay isá~g babai~g hindî man lama~g nakasapit n~g m~ga pintuan n~g Páaralán, kaya't tahás na masasabi~g dî lama~g sa m~ga Páaralán nátututuhan a~g pagibig sa Tinubua~g Lupŕ. Si ali~g Sora ay isá~g likás na mapagmasakít sa alin ma~g bagay na ukol sa sarili. Si ali~g Sora, gaya n~g tuwî na'y itinawag sa kanyá n~g m~ga Katipunan ay nagí~g isá~g tunay na iná~g takbuhan niyaó~g na~gaghimagsík at nagtayâ n~g buhay sa ikalalayŕ natin. A~g kanyá~g dula~g ay lagi~g may hain, at a~g mahigít na isá~g libo~g Katipunan na naglisaw sa Balintawák na naghíhintáy n~g isá~g hudyát upá~g a~g talibó~g ay ipakipagpi~gkian sa m~ga «remi~gton» at «mauser», upá~g sa pamamagitan noón ay lutasin a~g usapín n~g atí~g baya~g nasusukuban at ináalipin n~g kapuwâ bayan, ay nakatagpô kay ali~g Sora n~g isá~g iná~g mapagkupkóp. Sumilá~g si Tandá~g Sora sa Balintawák niyaó~g taó~g 1812. A~g ganitó~g gawá~g kapuripuri ay pinarúrusahan noón n~g parusa~g kamatayan, kayá't lubhá~g kagilágilalás na a~g isá~g ha~gál na gaya ni tanda~g Sora, ay huwág sagián n~g takot at bagkús nagibayo a~g tápa~g at pá~gatawanan at walá~g pa~gimi~g winaldás a~g kanyá~g kaunti~g natitipo~g palay sa kanyá~g m~ga ba~gán, gayón din n~g salapí~g patí na sa ikapitó~g buhól halos n~g taguan ay pawa~g tinunaw. A~g ganitó~g gawâ ni tandá~g Sora ay hindî nálihim sa m~ga tiktík n~g Pámahalaá~g kastilŕ, kayá't siyá'y ipinadakíp pagdaka at sa bisŕ n~g isá~g utos ni Henerál Polavieja niyaó~g 1897, siyá ay ipinatapon sa Monjuich. Dî man lama~g iginalá~g a~g kanyá~g katandaán at pagkababai. Pinalad pa rin siyá~g makabalík digmaan at matahimík siyá~g namatáy sa kanyá~g táhanan sa Balintawák, Kalookan, poók na nakásaksí n~g lalo~g pinaká mani~gní~g na dahon n~g ati~g kasaysayan. Ku~g si Gat Bonifacio ay nabubuhay at makapagsásalitâ n~g náúukol kay tandá~g Sora, disin ay nakábasa tayo n~g isá~g magandá~g halimbawŕ sa kanyá~g iuulat na dîsapalŕ ay pawa~g papuri sa babai~g itó na siyá~g tunay na «Iná n~g m~ga Katipunan.» A~g m~ga salitá~g «kumain ka na ba kapatid» at isá~g ~gití~g namamalayláy sa kanyá~g m~ga labě ay tila nákikinitá ko pa ha~gga~g ~gayón. A~g m~ga salitá~g yaón ay siyá niyá~g bati at panalubo~g sa walá~g patlá~g na m~ga katipuna~g sa maghapon halos at sa loób n~g mahigit na dalawá~g buwán ay kanyá~g kinaila~ga~g para~g m~ga tunay na anák. Tinawag sa sinapupunan ni Bathalŕ niyaó~g iká 2 n~g Marzo n~g taó~g 1919, sa gula~g na isá~g daan at pitó~g taón. A~g kanyá~g bankáy ay iniwi n~g m~ga «Labí n~g Hímagsíkan» na siyá~g na~gasiwŕ sa paghahatíd sa kanyá~g hulí~g táhanan. [Larawan: =Ang Libingan ng mga Bayaning Pilipino.=] =APOLONIO SAMSON (Tinteng Pulonyo)= Talaga~g kinusá nami~g hiyasán a~g Sa Langit ng Bayang Pilipinas n~g m~ga tao~g walá~g gasino~g talino gaya ni Tanda~g Sora at ni Tininté~g Polonio, na bagá ma~g puklín n~g sandakót na «a» ay dî nilá mákikilala, gayón ma'y makapagmamalakí n~g gayón na lama~g at makapagsasabí~g nakapagli~gkod sa Tinubua~g Lupŕ. Si Tininté~g Polonio ay sumila~g sa isá~g tagó~g Nayon na nákikilala sa tawag na Ka~gkó~g, sakop n~g Balintawák, Kalookan, niyaó~g 1851 at isá sa m~ga una~g katipunan na sa tawag ni Andrés Bonifacio ay tumugó~g agád n~g wala~g anó má~g pasubalě. May kauntî ri~g kaya na náiliblib sa mahirap na pakikipamayani sa buhay, palibhasŕ ay tahás na mapagimpók, at a~g kanyá~g lahát na~g natitipon, bago pa si tandá~g Sora, ay kanyá~g ginugol n~g walá~g patuma~ggâ sa m~ga káila~ganin n~g m~ga Katipunan. Dahilán itó na ikinamahál sa kanyá n~g gayón na lamá~g n~g «Supremo», na sa pagkilala sa kanyá~g mani~gni~g na paglili~gkód ay inatasan siyá n~g tu~gkuli~g Kapitán n~g m~ga sandatahán. Si Tininté~g Polonio ay isá~g bayani~g sa tapá~g ay walá~g ipa~gigimbulo sa ibá at a~g gayón ay sinikap niyá~g mamalagě at sanhî n~g ipinagmahál sa kanyá n~g kanyá~g m~ga nákasama. Isá~g pabulaá~g walá~g kabalíbalě na a~g tunay na pagibig sa Tinubua~g Lupŕ ay dî sa m~ga liná~g na tao lamá~g namamahay, may m~ga likás na kabaita~g talagá~g dináramdám n~g tao, na~g dî sa tulo~g lamá~g n~g duno~g at itó'y a~g likás na pagibig sa sarili at sa m~ga kapatíd sa Iná~g Bayan. A~g tawag na «kapatid» ku~g sa m~ga labě ni Tininté~g Polonio pumupulás ay kábabakasán n~g tunay na kahulugán noón, at a~g kanyá~g m~ga tao na dî rin kákauntî ay pawa~g nagí~g tapát sa kanyá. Na~g magkalupitlupit sa dako~g wakás, na a~g ati~g m~ga marurunó~g ay madalá na sa kilusa~g yaón na kinatakutan n~g marami at pinawalá~g saysáy sa m~ga pahayag sa nagsisiakit, ay itiniwalá~g na lahát a~g m~ga ha~gál sa pamiminunň at a~g gayo'y pinagbuhatan n~g mahalagá~g salitâ ni Tininté~g Polonio na gayari: «Patakbuhín ninyó a~g m~ga kastilŕ sa pamamagitan n~g tintero at pluma.» Si Tininté~g Polonio, gaya n~g m~ga limót na Bayani ay linapasta~gan n~g isá~g kamáy na pa~gahás niyaó~g 1902 at a~g kanyá~g kamatayan ay kahanáy n~g pagkáwakawak niná Rosendo Simón, Procopio at Ciriaco Bonifacio, Venancio Guevara at iba pa na pawa~g sa dilím n~g gabí na~gaiwan. Magí~g pambawě a~g m~ga talata~g itó sa kanilá~g m~ga buhay na náwakawak, at harě na~ga~g pagbuó n~g ati~g kasaysayan ay pagukulan silá n~g m~ga daho~g karapatdapat sa kanilá~g walá~g kahulilip na pagibig sa ati~g Iná~g Pilipinas. [Larawan: Isang tanawin sa Masambong, Balintawak, niyaong Himagsikan, 1898.] =MIGUEL MALVAR= [Larawan: Gen.MIGUEL MALVAR] Anak n~g makasaysaya~g lalawigan n~g Bata~gan, si Malvar ay námulat sa kapanahuna~g a~g pa~gaapí ay naghaharě at a~g katuwiran n~g bayan ay kasalukuya~g tumáta~gis, kayá't a~g kanyá~g diwŕ ay nahikayat na mag~galit n~g gayón na lamá~g sa pamamalakad na mapaniíl; at a~g gayó~g pagpupuyos n~g kalooban ay nagkaroón n~g pagbúbuntuhán, na~g a~g una~g hiyáw n~g layŕ ay pasimulán sa Balintawák n~g ati~g Bayani~g si Gat Bonifacio, niyaó~g Agosto n~g taó~g 1896, kilusá~g karakaraka niyá~g inaniban n~g ubos kaya. Ipinamalas ni Malvar sa Hímagsíkan a~g isá~g kata~gíta~gi~g pakikibaka, at sa ulunán n~g isá~g pulutó~g na m~ga pili~g tagá Bata~gan ay linusob nilá a~g m~ga himpilan n~g m~ga kastilŕ sa Tanawan, at doó'y nakilala a~g kanyá~g isá sa malalakí~g pahayag at tutol sa lara~gán n~g digmaan, na pinasimulán sa ~ganáp na iká 9 n~g gabí at tumagál ha~ggá~g iká 6 n~g umaga n~g araw na kasunód, panahó~g ikinalipol n~g taná~g nagtata~ggól na kawal na m~ga kastilŕ sa himpila~g yaón; at sa katapa~gan niyá~g ipinamalas ay minarapat siyá~g gawí~g Punň n~g kanyá~g m~ga kasamahán. Na~g idaos a~g «Pacto» sa Biyák na Bató, niyaó~g Disyembre n~g taó~g 1897, buhat sa Bulakán ay nanumbalik siyá sa sarilí~g lalawigan upá~g pagmasdán ku~g a~g m~ga dako n~g násabi~g kásunduan ay magáganáp. Hindî sumama si Malvar sa Lupon n~g Hímagsíkan na lumipat sa Ho~gkó~g; ~guni't naparoón siyá~g kasama a~g tauá~g kaanak at tumulo~g sa m~ga punyagî n~g kanyá~g m~ga kababayan sa ikalulusóg n~g Baya~g Tinubuan. Na~g makaraán a~g ma~gíisá~g taón na ipinanahanán niyá sa Ho~gkó~g, niyaó~g Hunyo iká 15 n~g taó~g 1898, ay bumalík siyá sa Kapuluá~g Pilipinas, at noón na ~gâ siyá ginawá~g Henerál, upá~g pa~gasiwaan niyá a~g m~ga kawal sa m~ga lalawigan n~g Tayabas at Laguna, at sa panahón n~g kanyá~g ipinamunó ay nagkaroón siyá~g lagi n~g mabuti~g palad na magtagumpáy tuwî na at makábihag n~g marami~g kawal n~g m~ga kastilŕ. Siyá'y isá~g Henerál na lagi~g pinatnubayan n~g Mabuti~g Talŕ. Niyaó~g Pebrero, iká 4 n~g taó~g 1899, a~g pagkákaibigan n~g m~ga kawal n~g Pilipinas at n~g m~ga kawal n~g Amerika ay nasira, at si Henerál Malvar ay náatasa~g magí~g Pámunuán n~g m~ga kawal n~g Maynilŕ at Laguna. A~g Pagsanhan at Sta. Cruz sa Laguna ay ipinagta~ggól n~g magkaayaw na Pa~gkát ni Ricarte, Malvar at Agueda Kahabagan, itó~g huli ay isá~g babai~g nagpakita n~g lalo~g malalaki~g kagiti~gan na ikinama~ghâ n~g kanyá~g m~ga nákasama. A~g m~ga baya~g binangít ay ku~g makaila~g lusubin n~g m~ga amerikano, ~guni't tuwî na'y napipilan. Si Henerál Malvar ay naglamay at nagpunyagî gabi at araw upá~g magtipon n~g tao, magsanay sa m~ga itó sa pakikibaka at magpa siglá n~g m~ga kalooban, upá~g a~g pagdidigmaan at pagtata~ggól n~g ati~g katuwiran at kalayaán ay magtagumpáy. Sa masamá~g sandali niyaó~g Marso iká 23 n~g 1901, a~g Presidente Aguinaldo ay nahulog sa kamáy n~g m~ga kalaban, sa Palanan, Isabela; gayón man si Henerál Malvar ay nagpatuloy pa rin sa pakikibaka at sa kanyá~g m~ga nasásakupan ay nagpadalá siyá n~g gayari~g pahayag: «A~g ati~g sandata ay dapat na magpahayag na dî natin ginagamit upá~g ipuksá sa m~ga kawal na amerikano, sapagká't gaya rin natin, sila ay may m~ga iná, asawa, kapatid at m~ga anák na tumáta~gis ku~g silá'y ma~gápatáy». «N~guni't tayó'y gumágamit n~g sandata upá~g ipagta~ggól a~g katutubó~g katuwiran, katuwira~g magkaroón n~g sarili~g Pámahalaán, Kalayaan at Kasarinlan.» Sa bahagi~g itó n~g pamahayag ni Malvar ay mákikilala a~g kanyá~g pagkaliná~g na tao, mairugin sa Tinubua~g Lupŕ at mataró~g na Puno~g kawal. Sa pagkilala sa malalaki~g sikap at mahalagá~g gawâ ni Henerál Malvar, a~g Lupon Pambansâ sa Ho~gkó~g, niyaó~g una~g araw n~g Abril n~g taó~g 1901, ay nagpasyá~g iátas sa kanyá a~g Tu~gkuli~g pagká Pa~gulo~g kawal sa Pilipinas, ~guni't sa kanyá~g m~ga pamahayag na ilinagdâ ay ipinamalas niyá~g hindî lamá~g a~g sikap n~g m~ga kawal a~g kanyá~g pinagbatayan, at a~g bulág na pagsunód sa m~ga kautusá~g kawal, kundî lalň na a~g tulo~g n~g m~ga tao~g bayan na siyá~g lalo~g mabisŕ at mapakinaba~g sa m~ga mithii~g ipinakíkipaglaban. Samantala~g si Henerál Malvar ay boó~g tapa~g na nagtáta~