Web - Amazon

We provide Linux to the World


We support WINRAR [What is this] - [Download .exe file(s) for Windows]

CLASSICISTRANIERI HOME PAGE - YOUTUBE CHANNEL
SITEMAP
Audiobooks by Valerio Di Stefano: Single Download - Complete Download [TAR] [WIM] [ZIP] [RAR] - Alphabetical Download  [TAR] [WIM] [ZIP] [RAR] - Download Instructions

Make a donation: IBAN: IT36M0708677020000000008016 - BIC/SWIFT:  ICRAITRRU60 - VALERIO DI STEFANO or
Privacy Policy Cookie Policy Terms and Conditions
Ekspansja języków indoeuropejskich - Wikipedia, wolna encyklopedia

Ekspansja języków indoeuropejskich

Z Wikipedii

Ekspansja języków indoeuropejskich rozpoczęła się kilka tysięcy lat p.n.e. Wskutek rozrostu populacji, zaludniania nowych terenów i pojawiania się zmian językowych język praindoeuropejski ulegał przekształceniom, które dały początek współczesnej indoeuropejskiej rodzinie językowej.

Spis treści

[edytuj] Rozpad języka praindoeuropejskiego

Najwcześniej od języka praindoeuropejskiego oderwały się dialekty anatolijskie (na południu) oraz tocharskie (na wschodzie). Jednocześnie zachowały one najstarszą formę odmiany i głosek. Język hetycki, należący do języków anatolijskich, posiadał praindoeuropejskie formy mianownika, natomiast nie posiadał form pozostałych przypadków. Przypadki zależne, a więc inne niż mianownik, zostały więc utworzone dopiero po oddzieleniu się języków anatolijskich od praindoeuropejskiego rdzenia. Języki anatolijskie są więc najstarszą i najbardziej odrębną grupą w obrębie języków indoeuropejskich.

Kolejnym procesem w rozwoju języków indoeuropejskich było wyodrębnienie się italoceltyckich dialektów zachodnich peryferii. W pozostałych dialektach, zwanych dialektami centralnymi, wciąż jeszcze niewiele odbiegającymi od praindoeuropejskiego, dokonała się rozbudowa odmiany czasowników. W starym systemie, występującym w językach anatolijskich, tocharskich i italoceltyckich, w odmianie strony czynnej występowały dwa rodzaje końcówek, a w odmianie strony bierno-zwrotnej - jedna końcówka. Zmiana w dialektach centralnych polegała na utworzeniu w odmianie strony bierno-zwrotnej dwóch form końcówek, analogicznie do odmiany strony czynnej. Druga zmiana polegała na zmianie formy dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników o temacie zakończonym na -o.

Następnym krokiem było oderwanie się dialektów germańskich na północy i dialektów helleńskich na południu indoeuropejskiego obszaru językowego. Spowodowało to dwie ważne zmiany w systemie głosowym. W starym systemie istniały trzy szeregi po trzy głoski: palatalne (k', g' i g'h), welarne nielabializowane (k, g i gh) oraz welarne labializowane (kw, gw i gwh). System ten uległ uproszczeniu na dwa sposoby.

W dialektach centralnych zanikła różnica pomiędzy głoskami labializowanymi i nielabializowanymi, które zlały się w jeden szereg. Natomiast głoski palatalne zmieniły się w głoski zwarto-szczelinowe, a następnie szczelinowe (np. k' przeszło w ś w językach indyjskich, sz w bałtyckich i s w pozostałych). Języki, w których zaszedł ten proces zostały nazwane językami satemowymi (od satem - sto w języku staroperskim). W dialektach peryferyjnych z kolei odrębność zachowały spółgłoski welarne labializowane, natomiast palatalne i welarne nielabializowane zlały się w jeden szereg. Ta grupa została nazwana językami kentumowymi (od kentum - sto w języku starołacińskim).

Po przeprowadzeniu powyższych innowacji językowych dialekty centralne zaczęły dzielić się na 4 grupy. Na wschodzie wyodrębnione zostały dialekty indoirańskie, na południu tracko-ormiańskie, na zachodzie iliryjskie a na północy bałtosłowiańskie. Około 2000 lat p.n.e. zakończona została zasadnicza faza podziału dialektów indoeuropejskich na grupy, z których powstały współczesne języki indoeuropejskie. Schemat ten ilustruje poniższa grafika.

Schemat pokrewieństwa i rozmieszczenia języków IE
Schemat pokrewieństwa i rozmieszczenia języków IE

[edytuj] Ekspansja języków indoeuropejskich na wschód

Języki indoeuropejskie w 4. tysiącleciu p.n.e.
Języki indoeuropejskie w 4. tysiącleciu p.n.e.
Języki indoeuropejskie w 3. tysiącleciu p.n.e.
Języki indoeuropejskie w 3. tysiącleciu p.n.e.
Języki indoeuropejskie w 2. tysiącleciu p.n.e.
Języki indoeuropejskie w 2. tysiącleciu p.n.e.
Języki indoeuropejskie w 1. tysiącleciu p.n.e.
Języki indoeuropejskie w 1. tysiącleciu p.n.e.
Języki indoeuropejskie ok. 500 r. n.e.
Języki indoeuropejskie ok. 500 r. n.e.
Języki indoeuropejskie ok. 1500 r.
Języki indoeuropejskie ok. 1500 r.

Jako pierwsi w kierunku wschodnim wyruszyli Tocharowie, docierając do wschodniego Turkiestanu. W VII wieku p.n.e. istniały dwa języki tocharskie: tocharski A (wschodni) i tocharski B (zachodni). Istnienie tych języków poświadczają przekłady tekstów buddyjskich. W VIII wieku naszej ery oba te języki zostały wyparte przez dialekty ujgurskie należące do rodziny języków ałtajskich.

Drugą, znacznie większą falę indoeuropejską przemieszczającą się na wschód stanowili indoirańczycy, docierając do Azji Środkowej. Około 2 tysięcy lat p.n.e. południowy odłam tej grupy zaczął wędrować dalej w kierunku południowym, zajmując ok. XV w. p.n.e. dorzecze Indusu. Jednym z najstarszych języków powstałej w ten sposób grupy języków indyjskich był język wedyjski, znany z ówczesnej poezji religijnej. W ciągu następnego tysiąclecia wedyjski przekształcił się w klasyczny sanskryt, który od V w. p.n.e. przez dwa tysiące lat był językiem literackim Indii. Natomiast z pozostałych dialektów indyjskich na przełomie er wykształciły się tzw. języki średnioindyjskie - pali oraz pozostałe prakryty. Od X w. n.e. języki średnioindyjskie zaczęły przekształcać się we współczesne języki.

Po przesunięciu się dialektów indyjskich na południe, ich miejsce zaczęły zajmować dialekty irańskie. Do najstarszych języków irańskich zalicza się język staroperski z południowo-zachodniego Iranu i kolejno w kierunku północnowschodnim: medyjski, awestyjski i dialekty scytyjsko-sarmackie. Na początku n.e. z języka staroperskiego rozwinął się średnioperski (pahlawi), a w IX w. n.e. we współczesny język perski (nowoperski). Z języka medyjskiego powstały współczesne języki kurdyjskie oraz język afgański (paszto). Dialekty scytyjsko-sarmackie kontynuują dziś języki osetyjski oraz jagnobi.

[edytuj] Ekspansja języków indoeuropejskich na południe

Jako pierwsze w kierunku południowym przemieszczały się dialekty anatolijskie (luwi-hetyckie). Wiadomo, że na terenie Azji Mniejszej języki tej grupy występowały co najmniej 2 tysiące lat p.n.e., jednak dokładna data ich przybycia na te tereny jest nieznana. Języki anatolijskie zachowały wiele archaicznych cech języka praindoeuropejskiego i uważane są za najbardziej odrębną grupę w rodzinie języków indoeuropejskich. Najważniejszym językiem anatolijskim był język hetycki, znany z tekstów w piśmie klinowym (XIV - XIII w. p.n.e.) oraz hieroglificznym (XIV - VIII w. p.n.e.).

W południowej części anatolijskiego obszaru językowego występował język luwijski, a w północnej - palajski. Oba te języki wymarły w pierwszym tysiącleciu p.n.e. Dłużej, do przełomu er, występowały języki likijski i milyjski (południowo-zachodnie krańce Azji Mniejszej). Na północ od nich występował spokrewniony z nimi język lidyjski. Wszystkie te języki znane są z tekstów w alfabecie greckim z V i IV w. p.n.e.

Drugą falą języków indoeuropejskich na południu były dialekty helleńskie, które w połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. zaczęły zajmować miejsce nieindoeuropejskiego języka pelazgijskiego na terenach dzisiejszej Grecji. Rozwój dialektów helleńskich przebiegał w dwóch fazach. Pierwsza z nich obejmowała dialekty achajsko-eońskie i jońsko-attyckie, z których najbardziej znany jest język mykeński używający pisma linearnego B. Druga faza nastąpiła ok. XII w. p.n.e. Na Peloponezie, Krecie i Rodosie pojawiły się wtedy dialekty doryckie. W IX w. p.n.e. na podstawie pisma fenickiego powstał alfabet grecki, który jest pierwszym udokumentowanym alfabetem w obrębie rodziny indoeuropejskiej.

W III w. p.n.e. głównym językiem helleńskim był tzw. koine, który powstał z połączenia dialektów attyckich i jońskich i dotarł także do Azji Mniejszej. Najbardziej wysuniętym językiem helleńskim był język staromacedoński (nie mający nic wspólnego z współczesnym słowiańskim językiem macedońskim), który dotrwał do przełomu er.

Jako trzecie w kierunku południowym przemieściły się dialekty tracko-ormiańskie, których kolebką były północne i zachodnie wybrzeża Morza Czarnego. W drugim tysiącleciu p.n.e. grupa ta dotarła do Morza Egejskiego, a od XIII w. p.n.e. dialekty frygijskie rozpoczęły kolonizację Azji Mniejszej. W VI w. p.n.e. dialekty tej grupy napotkały w okolicy jeziora Wan nieindoeuropejskie dialekty chaldyjskie, czego skutkiem było powstanie języka staroormiańskiego.

Języki trackie wymarły na przełomie er, do V wieku n.e. dotrwał język frygijski. W użyciu pozostał jedynie język staroormiański, który od początków średniowiecza zaczął się przekształcać we współczesny język ormiański (nowoormiański). Współcześnie język ormiański w praktyce składa się z dwóch silnie zróżnicowanych języków literackich: zachodnioormiańskiego, używanego wśród europejskich emigrantów z Armenii i wschodnioormiańskiego, będącego podstawą języka urzędowego tego kraju.

[edytuj] Ekspansja języków indoeuropejskich na zachód

Jako pierwsze w kierunku zachodnim zaczęły przemieszczać się dialekty italoceltyckie. Dotarły one do Alp, skąd 2 tysiące lat p.n.e. zaczęły przemieszczać się w dwóch kierunkach: południowym i zachodnim. Szczególnym przypadkiem był język lepontyjski który zachował cechy zarówno dialektów italskich jak i celtyckich i był czymś w rodzaju pośredniego ogniwa pomiędzy tymi grupami.

Jako pierwsza ku południu zaczęła przemieszczać się fala języków wczesnoitalskich, które dość szybko uległy zmianom wskutek kontaktów z nieindoeuropejskimi językami Półwyspu Apenińskiego. Pewne jej elementy przetrwały w starożytnych językach italskich. W drugiej kolejności na południe ruszyły ludy łacińskie, które osiedliły się nad Tybrem, mówiące językami łacińskim i faliskijskim. Trzecią i ostatnią grupę stanowiły ludy oskijsko-umbryjskie. Język oskijski zaistniał od XIV w. p.n.e. w południowych Włoszech, w środkowej części Półwyspu Apenińskiego dominowały dialekty sabelskie.

Na przełomie er łacina zdominowała cała Italię, co spowodowało zanik pozostałych języków grupy. Wskutek podbojów rzymskich w ciągu pierwszych 500 lat n.e. język łaciński był używany prawie w całej zachodniej Europie i części Bałkanów. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego ludowa łacina zaczęła przekształcać się w dialekty romańskie, dając ok. X w. podstawy pod współczesne języki tej grupy: rumuński na wschodzie, dalmatyński na wschodnich wybrzeżach Morza Adriatyckiego (obecnie wymarły), włoski i sardyński w Italii, retoromański w Alpach, francuski i prowansalski we Francji oraz kataloński, hiszpański i portugalski na Półwyspie Iberyjskim.

Po zerwaniu kontaktów z dialektami italskimi dialekty celtyckie zaczęły przesuwać się na zachód. 1000 lat p.n.e. dotarły na Wyspy Brytyjskie, a 400 lat p.n.e. na Irlandię. Stamtąd dialekty goidelskie rozprzestrzeniły się na Wyspę Man i do Szkocji, tworząc podstawy współczesnych języków irlandzkiego, szkockiego i manx (ten ostatni wyszedł z użycia kilkadziesiąt lat temu).

Po przemieszczeniu się języków goidelskich ich miejsce zajęły dialekty galijskie (we Francji) oraz brytańskie (walijski i kornwalijski na Wyspach Brytyjskich oraz bretoński w Bretanii).

Drugą zachodnią falą języków indoeuropejskich były dialekty iliryjskie oraz język mesapijski. Ich pokrewieństwo ze sobą oraz z innymi grupami jest dość niejasne. Język mesapijski znany jest z krótkich inskrypcji pochodzących z VI w. p.n.e. do I w. n.e. Język ten, a także dialekty iliryjskie zaczęły wychodzić z użycia na początku naszej ery. Ich losu uniknął zaledwie jeden z południowo-zachodnich dialektów, który po dotarciu nad Morze Adriatyckie dał podstawę współczesnemu językowi albańskiemu.

Najdalej na północ, aż do ujścia Padu, spośród języków iliryjskich zawędrował język wenetyjski. Wskutek kontaktów z językami oskijsko-umbryjskimi i językiem łacińskim upodobnił się on do nich w znaczny sposób, tworząc z nimi w I tysiącleciu p.n.e. ligę językową.

[edytuj] Ekspansja języków indoeuropejskich na północ

Jako pierwsze w kierunku północnym zaczęły przemieszczać się dialekty germańskie, które dotarły nad zachodni Bałtyk, do Jutlandii a następnie na południe Skandynawii. Na przełomie er dialekty te zaczęły dzielić się na 3 grupy: wschodnią, północną i zachodnią.

Dialekty wschodnie, z językiem gockim na czele, przedostały się ze Skandynawii do środkowej Europy, skąd w III w. n.e. znalazły się nad północnym brzegiem Morza Czarnego. Język gocki, jako ostatni z języków wschodniogermańskich, wyszedł z użycia na Krymie w XVI w.

W VII w. różnicować się między sobą zaczęły dialekty północnogermańskie. Od X wieku zaczęły powstawać nowsze języki tej grupy: duński i szwedzki. Bardziej archaiczny charakter zachowały języki: norweski, islandzki i farerski. Współcześnie język szwedzki stanowi pośrednie ogniwo między obiema grupami, natomiast odmiana języka duńskiego, jako język nowonorweski, jest używana w Norwegii jako język literacki wypierając mowę staronorweską.

Dialekty zachodniogermańskie ze środkowej Europy i Jutlandii w pierwszych wiekach n.e. zaczęły przemieszczać się na zachód, dzieląc się jednocześnie na podgrupę południową i północną. Dialekty południowe, zwane wysokoniemieckimi, rozpowszechniły się na tereny środkowych i południowych Niemiec oraz Austrii. Z dialektów tych rozwinął się współczesny literacki język niemiecki. Dialekty północne z kolei wskutek dalszej ekspansji rozbiły się na dolnoniemieckie, z których powstały języki niderlandzki i nowodolnoniemiecki, fryzyjskie i angielskie, z których powstał między V a XI w. język staroangielski. Ten ostatni od XII w. ulegał wpływom języka francuskiego, przekształcając się we współczesny język angielski.

Drugą grupą dialektów indoeuropejskich przemieszczających się ku północy były dialekty bałtosłowiańskie, które zajęły tereny między Odrą, Wisłą i Niemnem. Około 1000 lat p.n.e. nastąpił ich podział na dwie grupy dialektów: bałtyckie i słowiańskie. Dialekty bałtyckie podzieliły się następnie na zachodnie, z których powstały wymarłe dziś języki pruski i jaćwieski, oraz wschodnie, będące podstawą współczesnych języków litewskiego i łotewskiego oraz wymarłego kurońskiego. Języki bałtyckie zachowały najwięcej cech pierwotnych języka praindoeuropejskiego ze wszystkich języków tej rodziny, będąc dobrym materiałem dla badaczy zajmujących się indoeuropeistyką.

Dialekty słowiańskie w pierwszych wiekach n.e. zaczęły rozprzestrzeniać się w kierunkach zachodnim i południowym, co spowodowało powstanie w V w. trzech zespołów dialektów: wschodniosłowiańskiego, południowosłowiańskiego i zachodniosłowiańskiego. Dialekty wschodnie, najbardziej jednolite, dały początek językowi rosyjskiemu (w XIII w.), a później ukraińskiemu i białoruskiemu (XVI - XVIII w.).

Dialekty południowe w IX w. dały początek pierwszemu zapisanemu językowi słowiańskiemu - staro-cerkiewno-słowiańskiemu oraz spokrewnionym z nim dialektom bułgarsko-macedońskim, z których w XIX w. powstał literacki język bułgarski, a w XX w. - macedoński. Nad Morzem Adriatyckim dialekty południowe rozwinęły się w języki słoweński i serbskochorwacki. Ten ostatni obecnie rozpada się na języki narodowe: serbski, chorwacki, bośniacki i czarnogórski.

Dialekty zachodnie około XI w. zaczęły się różnicować, tworząc dwa zespoły dialektów: lechickie i czesko-słowackie oraz pośrednie między nimi dialekty łużyckie. Dialekty czesko-słowackie rozbiły się na dwa współczesne języki: czeski i słowacki. Z dialektów łużyckich powstały języki górnołużycki (bliższy czeskiemu) i dolnołużycki (bliższy polskiemu). Zespół lechicki dał początek językowi połabskiemu nad Łabą wymarłym w XVIII w., dialektom pomorskim z których do dzisiaj przetrwał język kaszubski, oraz językowi polskiemu.

[edytuj] Ekspansja języków indoeuropejskich w czasach nowożytnych

Wskutek kolonizacji Ameryki łacińskiej od XVI w. na kontynent amerykański zawędrowały języki romańskie. Do Brazylii trafił język portugalski, do pozostałych krajów - hiszpański. Obecnie większość mieszkańców Ameryki Środkowej i Południowej używa tych języków od urodzenia jako języków ojczystych.

Inny z języków romańskich - francuski - trafił do Kanady, na Haiti oraz do dawnych francuskich kolonii w Afryce.

Największą ekspansję zanotowały języki germańskie. Z języka niderlandzkiego powstał w południowej Afryce język afrikaans ("afrykański"). Natomiast język angielski począwszy od XVII w. pojawił się na wszystkich kontynentach, zajmując prawie całą Amerykę Północną, Australię i Nową Zelandię. Obecnie język angielski jest podstawowym językiem międzynarodowym, posiada też największą liczbę osób mówiących nim jako językiem obcym.

Ostatnim z większych języków indoeuropejskich który został rozpowszechniony na większą skalę był język rosyjski z grupy języków słowiańskich, który wskutek rozrostu Imperium rosyjskiego a później Związku Radzieckiego pojawił się w całej północnej części Azji.

Współczesny zasięg geograficzny języków indoeuropejskich
Współczesny zasięg geograficzny języków indoeuropejskich

[edytuj] Bibliografia

[edytuj] Zobacz też

Our "Network":

Project Gutenberg
https://gutenberg.classicistranieri.com

Encyclopaedia Britannica 1911
https://encyclopaediabritannica.classicistranieri.com

Librivox Audiobooks
https://librivox.classicistranieri.com

Linux Distributions
https://old.classicistranieri.com

Magnatune (MP3 Music)
https://magnatune.classicistranieri.com

Static Wikipedia (June 2008)
https://wikipedia.classicistranieri.com

Static Wikipedia (March 2008)
https://wikipedia2007.classicistranieri.com/mar2008/

Static Wikipedia (2007)
https://wikipedia2007.classicistranieri.com

Static Wikipedia (2006)
https://wikipedia2006.classicistranieri.com

Liber Liber
https://liberliber.classicistranieri.com

ZIM Files for Kiwix
https://zim.classicistranieri.com


Other Websites:

Bach - Goldberg Variations
https://www.goldbergvariations.org

Lazarillo de Tormes
https://www.lazarillodetormes.org

Madame Bovary
https://www.madamebovary.org

Il Fu Mattia Pascal
https://www.mattiapascal.it

The Voice in the Desert
https://www.thevoiceinthedesert.org

Confessione d'un amore fascista
https://www.amorefascista.it

Malinverno
https://www.malinverno.org

Debito formativo
https://www.debitoformativo.it

Adina Spire
https://www.adinaspire.com